বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.43.1
ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम्।
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरेश्वरः ॥ ४.४३.१ ॥
তারপর বানরেশ্বর সুগ্রীব পশ্চিম দিকে তাঁর শ্বশুর, বীর শতবলি নামক বানরকে প্রেরণ করলেন।
4.43.2
उवाच राजा सर्वज्ञः सर्ववानरसत्तमः।
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तदा ॥ ४.४३.२ ॥
সর্বজ্ঞ রাজা, সমস্ত বানরশ্রেষ্ঠ সুগ্রীব তখন নিজের ও রামের হিতকর বাক্য বললেন।
4.43.3
वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम्।
वैवस्वतसुतैः सार्धं प्रविष्टः सर्वमन्त्रिभिः ॥ ४.४३.३ ॥
তোমার মতো লক্ষ লক্ষ বনবাসী বানর দ্বারা পরিবৃত হয়ে, বৈবস্বতের পুত্রদের ও সমস্ত মন্ত্রীদের সঙ্গে তিনি প্রবেশ করলেন।
4.43.4
दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसिकाम्।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ४.४३.४ ॥
বীরত্বপূর্ণ, হিমালয়ের চূড়ায় সজ্জিত উত্তর দিকে রামের যশস্বিনী পত্নীকে সর্বত্র খোঁজো।
4.43.5
अस्मिन् कार्ये विनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ ४.४३.५ ॥
এই কাজ সম্পন্ন হলে, দশরথপুত্রের প্রিয়কাজ সাধিত হলে, হে অর্থজ্ঞদের শ্রেষ্ঠ, আমরা ঋণমুক্ত হব।
4.43.6
कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ ४.४३.६ ॥
মহাত্মা রাঘব আমাদের প্রিয়কাজ করেছেন। তার প্রতিদান দিতে পারলে আমাদের জীবন সার্থক হবে।
4.43.7
अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत्।
तस्य स्यात् सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥ ४.४३.७ ॥
যে প্রার্থীর কার্যসিদ্ধির জন্য নিজে কিছু না করেও চেষ্টা করে, তার জন্ম সফল হয়; পূর্বে যে কাজ করেছে তার কথা আর কী বলব!
4.43.8
एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ ४.४३.८ ॥
এই বুদ্ধি অবলম্বন করে যেমন জানকীকে পাওয়া যায়, তেমনই আমাদের প্রিয় ও হিতাকাঙ্ক্ষী আপনাদের করা উচিত।
4.43.9
अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः।
अस्मासु च गतः प्रीतिं रामः परपुरंजयः ॥ ४.४३.९ ॥
এই নরশ্রেষ্ঠ সর্বভূতের কাছে সম্মানিত, এবং আমাদের প্রতিও তাঁর প্রীতি রয়েছে। ইনি রাম, শত্রুনগর জয়ী।
4.43.10
इमानि बहुदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा ॥ ४.४३.१० ॥
এই বহু দুর্গম স্থান, নদী ও পর্বতের উপত্যকা আপনারা বুদ্ধি ও পরাক্রমের সম্পদ নিয়ে ভালোভাবে অনুসন্ধান করুন।
4.43.11
तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च।
प्रस्थलान् भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ ४.४३.११ ॥
সেখানে মেচ্ছ, পুলিন্দ, শূরসেন, প্রস্থল, ভরত ও কুরুদের এবং মদ্রকদের সঙ্গেও অনুসন্ধান করুন।
4.43.12
काम्बोजयवनांश्चैव शकानां पत्तनानि च।
अन्वीक्ष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ ॥ ४.४३.१२ ॥
কাম্বোজ ও যবনদের এবং শকদের নগর খুঁজে দেখে, দরদদেরও দেখে, হিমালয় ভালোভাবে অনুসন্ধান করুন।
4.43.13
लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४.४३.१३ ॥
লোধ্র ও পদ্মের ঝোপে এবং দেবদারু বনে, বৈদেহীর সঙ্গে থাকা রাবণকে ইতস্তত খুঁজতে হবে।
4.43.14
ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम्।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ ॥ ४.४३.१४ ॥
তারপর দেবগন্ধর্বদের সেবিত সোমাশ্রমে গিয়ে, মহাশিখরযুক্ত কাল নামের সেই পর্বতে তোমরা যাবে।
4.43.15
महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च।
विचिन्वत महाभागां रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ ४.४३.१५ ॥
তার বৃহৎ শৈলশিখরে, পর্বতে ও গুহায় মহাভাগা, নিন্দাহীনা রামপত্নীকে খোঁজ করো।
4.43.16
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम्।
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ ॥ ४.४३.१६ ॥
সেই শৈলরাজ, সোনার গর্ভযুক্ত মহাগিরি অতিক্রম করে, তারপর সুদর্শন নামের পর্বতে যেতে হবে।
4.43.17
ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः।
नानापक्षिसमाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः ॥ ४.४३.१७ ॥
তারপর দেবসখ নামের পর্বত, পাখিদের আবাস, নানা জাতের পাখিতে পরিপূর্ণ, বিবিধ বৃক্ষে শোভিত।
4.43.18
तस्य काननषण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४.४३.१८ ॥
তার বনঝোপে, ঝরনায় ও গুহায়, বৈদেহীর সঙ্গে থাকা রাবণকে ইতস্তত খুঁজতে হবে।
4.43.19
तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम्।
अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ ४.४३.१९ ॥
চারদিকে একশো যোজন বিস্তৃত সেই আকাশ অতিক্রম করে যাও; সেখানে পর্বত, নদী, বৃক্ষ নেই, কোনো প্রাণীও নেই।
4.43.20
तत्तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम्।
कैलासं पाण्डुरं प्राप्य हृष्टा यूयं भविष्यथ ॥ ४.४३.२० ॥
সেই রোমহর্ষক অরণ্য দ্রুত অতিক্রম করে শ্বেত কৈলাসে পৌঁছে তোমরা আনন্দিত হবে।
4.43.21
तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम्।
कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४.४३.२१ ॥
সেখানে সাদা মেঘের মতো, সোনায় সজ্জিত, বিশ্বকর্মা নির্মিত মনোরম কুবেরের ভবন রয়েছে।
4.43.22
विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला।
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता ॥ ४.४३.२२ ॥
সেখানে বিশাল পদ্মসরোবর আছে; তাতে প্রচুর পদ্ম ও নীলোৎপল, হংস ও কারণ্ডবে পূর্ণ, অপ্সরাদের দল সেবিত।
4.43.23
तत्र वैश्रवणो राजा सर्वलोकनमस्कृतः।
धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्षराट् ॥ ४.४३.२३ ॥
সেখানে সর্বলোক-নমস্কৃত, ধনদাতা, শ্রীমান রাজা বৈশ্রবণ, যক্ষরাজ, গুহ্যকদের সঙ্গে আনন্দ করেন।
4.43.24
तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४.४३.२४ ॥
তাঁর চন্দ্রসদৃশ উজ্জ্বল পর্বতে ও গুহায়, বৈদেহীর সঙ্গে থাকা রাবণকে এখানে ওখানে খুঁজতে হবে।
4.43.25
क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम्।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत् स्मृतम् ॥ ४.४३.२५ ॥
ক্রৌঞ্চ পর্বতে পৌঁছে তার অতি দুর্গম গুহায় সতর্কভাবে প্রবেশ করতে হবে; তা প্রবেশ করা কঠিন বলে কথিত।
4.43.26
वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः।
देवैरभ्यर्थिताः सम्यग् देवरूपा महर्षयः ॥ ४.४३.२६ ॥
সেখানে সূর্যের ন্যায় দীপ্তিমান, দেবতাদের দ্বারা যথাযথভাবে আহূত, দেবরূপী মহাত্মা মহর্ষিগণ বাস করেন।
4.43.27
क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः ॥ ४.४३.२७ ॥
ক্রৌঞ্চ পর্বতের অন্য গুহাসমূহ, শিখর, ঢাল, খাদ ও উপত্যকা এখানে-ওখানে অনুসন্ধান করতে হবে।
4.43.28
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम्।
न गतिस्तत्र भूतानां देवानां न च रक्षसाम् ॥ ४.४३.२८ ॥
বৃক্ষহীন কামশৈল ও পাখিদের আবাস মানস — সেখানে প্রাণী, দেবতা বা রাক্ষসদের গমনপথ নেই।
4.43.29
स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः।
क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥ ४.४३.२९ ॥
সেই পর্বতটি, তার ঢাল ও মালভূমিসহ, সবাইকে অনুসন্ধান করতে হবে; ক্রৌঞ্চ পর্বত অতিক্রম করে মৈনাক নামে এক পর্বত আছে।
4.43.30
मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयंकृतम्।
मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः ॥ ४.४३.३० ॥
সেখানে দানব ময়ের স্বয়ংকৃত ভবন রয়েছে; মৈনাক পর্বতকে তার ঢাল, মালভূমি ও গুহাসহ অনুসন্ধান করতে হবে।
4.43.31
स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतस्तत्र तत्र तु।
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ॥ ४.४३.३१ ॥
সেখানে সেখানে ঘোড়ার মুখবিশিষ্ট নারীদের আবাস রয়েছে। সেই অঞ্চল অতিক্রম করে সিদ্ধদের সেবিত আশ্রমে (পৌঁছাও)।
4.43.32
सिद्धा वैखानसा यत्र वालखिल्याश्च तापसाः।
वन्दितव्यास्ततः सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः ॥ ४.४३.३२ ॥
সিদ্ধ, বৈখানস, বালখিল্য ও তাপসগণ যেখানে আছেন, সেখানে সিদ্ধদের বন্দনা করতে হবে; তারা তপস্যায় নিষ্কলুষ।
4.43.33
प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः।
हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः ॥ ४.४३.३३ ॥
বিনয়ের সঙ্গে সেখানে সীতার খবরও জিজ্ঞাসা করা উচিত। সেখানে সোনালি পদ্মে আচ্ছাদিত বৈখানস সরোবর রয়েছে।
4.43.34
तरुणादित्यसंकाशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः।
औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः ॥ ४.४३.३४ ॥
তরুণ সূর্যের মতো উজ্জ্বল সুন্দর রাজহাঁসে বিচরিত সেই সরোবর। কুবেরের ঔপবাহ্য (বাহন হাতি) 'সার্বভৌম' নামে স্মৃত।
4.43.35
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः।
तत् सरः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम्।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम् ॥ ४.४३.३५ ॥
সেই হাতি সর্বদা হস্তিনীদের সঙ্গে সেই অঞ্চলে ঘুরে বেড়ায়। সেই সরোবর অতিক্রম করলে সূর্য-চন্দ্র হারিয়ে যাওয়া, নক্ষত্রহীন, মেঘহীন, ধ্বনিহীন আকাশ পাওয়া যায়।
4.43.36
गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाश्यते।
विश्राम्यद्भिस्तपःसिद्धैर्देवकल्पैः स्वयंप्रभैः ॥ ४.४३.३६ ॥
সূর্যের রশ্মির মতো সেই অঞ্চল আলোকিত—বিশ্রামরত, তপঃসিদ্ধ, দেবতুল্য, স্বয়ংপ্রভ সিদ্ধগণের দ্বারা।
4.43.37
तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा।
उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ ४.४३.३७ ॥
সেই অঞ্চল অতিক্রম করলে শৈলোদা নামে এক নদী আছে। তার উভয় তীরে কীচক নামের বাঁশ রয়েছে।
4.43.38
ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ४.४३.३८ ॥
তারা সিদ্ধদের অপর তীরে নিয়ে যায় এবং ফিরিয়েও আনে। সেখানে উত্তর কুরুরা বাস করে; তারা পুণ্যকর্মের ফলে প্রাপ্ত আবাস।
4.43.39
ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः।
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ ४.४३.३९ ॥
তারপর সেখানে স্বর্ণপদ্মযুক্ত পদ্মসরোবরের জলে পূর্ণ, নীল বৈদূর্যের পাতায় সমৃদ্ধ সহস্র নদী রয়েছে।
4.43.40
रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः।
तरुणादित्यसंकाशा भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ ४.४३.४० ॥
এখানে রক্তপদ্মের বন ও সোনালি অলংকারে সজ্জিত জলাশয়গুলি উদীয়মান তরুণ সূর্যের মতো উজ্জ্বল।
4.43.41
महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः।
नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः ॥ ४.४३.४१ ॥
মহামূল্য মণির পাতা, সোনালি আভার কেশর ও নীল পদ্মের অপরূপ বন দ্বারা সেই অঞ্চল সর্বত্র পরিবেষ্টিত।
4.43.42
निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः।
उद्धूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥ ४.४३.४२ ॥
সেখানকার নদীগুলির বালুচর অতুলনীয় মুক্তা, মণি ও মহাধন সোনায় পূর্ণ, এবং ঢেউয়ে আলোড়িত।
4.43.43
सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः।
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ॥ ४.४३.४३ ॥
তা সর্বরত্নময়, বিচিত্র, শ্রেষ্ঠ পর্বতে পরিপূর্ণ ছিল; স্বর্ণময় এবং অগ্নির ন্যায় দীপ্তিমান পর্বতেও।
4.43.44
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः।
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति च ॥ ४.४३.४४ ॥
সেখানকার বৃক্ষগুলি সর্বদা ফুল ও ফলে পূর্ণ, পাখিতে ভরা; তাদের গন্ধ, রস ও স্পর্শ দিব্য; তারা সকল কামনা পূর্ণ করত।
4.43.45
नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च।
स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ॥ ४.४३.४५ ॥
অন্য শ্রেষ্ঠ বৃক্ষ নানা আকারের বস্ত্র ফলায়; মুক্তা ও বৈদূর্যের বিচিত্র অলংকারও তেমনই; নারী ও পুরুষের উপযোগী যা, তেমনই।
4.43.46
सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।
महार्हमणिचित्राणि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ ४.४३.४६ ॥
অন্য শ্রেষ্ঠ বৃক্ষ সকল ঋতুতে সুখে উপভোগ্য ফল ফলায়; অন্য শ্রেষ্ঠ বৃক্ষ মহামূল্য মণিতে বিচিত্র ফল ফলায়।
4.43.47
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च।
मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ॥ ४.४३.४७ ॥
এখানে অন্য বৃক্ষ বিচিত্র আস্তরণযুক্ত শয্যা উৎপন্ন করে; মনোরম মালাও ফলায়।
4.43.48
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च।
स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः ॥ ४.४३.४८ ॥
বহুমূল্য পানীয় ও বিবিধ ভক্ষ্যও আছে; গুণসম্পন্না, রূপ ও যৌবনে চিহ্নিত নারীরাও আছেন।
4.43.49
गन्धर्वाः किन्नराः सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा।
रमन्ते सततं तत्र नारीभिर्भास्वरप्रभाः ॥ ४.४३.४९ ॥
গন্ধর্ব, কিন্নর, সিদ্ধ, নাগ ও বিদ্যাধরগণ সেখানে সর্বদা উজ্জ্বল দীপ্তিময়ী নারীদের সঙ্গে আনন্দে রমণ করেন।
4.43.50
सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः ॥ ४.४३.५० ॥
তাঁরা সকলেই পুণ্যকর্মা, সকলেই রতিপরায়ণ; কাম ও অর্থসম্পন্ন হয়ে তাঁরা নারীদের সঙ্গে বাস করেন।
4.43.51
गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोरमः ॥ ४.४३.५१ ॥
সেখানে গীত ও বাদ্যের নিনাদ এবং উচ্চ হাস্যধ্বনি সর্বদা শোনা যায়; তা সর্বপ্রাণীর মন আনন্দিত করে।
4.43.52
तत्र नामुदितः कश्चिन्नात्र कश्चिदसत्प्रियः।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ ४.४३.५२ ॥
সেখানে কেউ আনন্দবিহীন নয়; সেখানে কেউ অসৎ-প্রিয় নয়; সেখানে দিনে দিনে মনোহর গুণসমূহ বৃদ্ধি পায়।
4.43.53
समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ ४.४३.५३ ॥
সেই অঞ্চল অতিক্রম করে, জলনিধির উত্তরে সোমগিরি নামে স্বর্ণময় এক মহান পর্বত আছে।
4.43.54
इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः ॥ ४.४३.५४ ॥
যে দেবতারা ইন্দ্রলোকে ও ব্রহ্মলোকে গমন করেছেন, তাঁরা স্বর্গে গিয়ে সেই গিরিরাজকে অবলোকন করেন।
4.43.55
स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते।
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता ॥ ४.४३.५५ ॥
সূর্য না থাকলেও সেই প্রদেশ তার আলোয় প্রকাশিত হয়; যেন দীপ্যমান বিবস্বানের (সূর্যের) শোভায় চেনা যায়।
4.43.56
भगवांस्तत्र विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ ४.४३.५६ ॥
সেখানে বিশ্বাত্মা, একাদশ রূপধারী ভগবান শম্ভু বাস করেন; দেবতাদের অধীশ্বর ব্রহ্মা ব্রহ্মর্ষিদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বাস করেন।
4.43.57
न कथंचन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः।
अन्येषामपि भूतानां नानुक्रामति वै गतिः ॥ ४.४३.५७ ॥
তোমরা কোনোভাবেই কুরুদের উত্তরদিকে যাবে না; অন্য প্রাণীদের গতিও সেখানে পৌঁছায় না।
4.43.58
स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ ४.४३.५८ ॥
সেই সোমগিরি নামের পর্বত দেবতাদেরও দুর্গম; তা দেখার পর তোমাদের দ্রুত ফিরে আসা উচিত।
4.43.59
एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४.४३.५९ ॥
হে বানরশ্রেষ্ঠগণ, বানরদের পক্ষে এইটুকু পথই যাওয়া সম্ভব; এর ওপারে, সূর্যহীন ও সীমাহীন স্থান আমরা জানি না।
4.43.60
सर्वमेतद् विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम्।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ ४.४३.६० ॥
আমি যা বললাম, সবই ভালোভাবে বিবেচনা করা উচিত; আর যা বলিনি, সেখানেও নিজেদের বুদ্ধি প্রয়োগ করো।
4.43.61
ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं
महत्प्रियं चापि ततो मम प्रियम्।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा
विदेहजादर्शनजेन कर्मणा ॥ ४.४३.६१ ॥
তখন দশরথপুত্রের মহৎ প্রিয়কার্য সম্পন্ন হল, এবং তারপর আমারও মহৎ আনন্দ হল। বায়ু ও অগ্নির মতো এই কর্ম বিদেহকন্যাকে দর্শন করার ফলে সাধিত হয়েছে।
4.43.62
ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा
मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः।
चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रवः
सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः ॥ ४.४३.६२ ॥
তখন আপনাদের উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়ে, বান্ধবদের সঙ্গে, আমার দ্বারা মনোরম সর্বগুণে সম্মানিত হয়ে, শত্রুরা শান্ত হয়ে, প্রিয়জনদের সঙ্গে, হে পৃথিবী-ধারক বানরগণ, আপনারা পৃথিবীতে বিচরণ করবেন।