বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.47

4.47.1

दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपिकुञ्जराः।
व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा ॥ ४.४७.१ ॥

বৈদেহীকে দেখার জন্য বানরশ্রেষ্ঠরা সর্বদিকে প্রেরিত হল। কপিরাজের আদেশমতো তারা অবিলম্বে যাত্রা করল।

ते सरांसि सरित्कक्षानाकाशं नगराणि च।
नदीदुर्गांस्तथा देशान् विचिन्वन्ति समन्ततः ॥ ४.४७.२ ॥

তারা সরোবর, নদীতীরের বন, উন্মুক্ত আকাশের নিচের প্রান্তর, নগর, নদীর দুর্গম স্থান এবং অন্য দেশসমূহ চারদিকে খুঁজতে লাগল।

सुग्रीवेण समाख्याताः सर्वे वानरयूथपाः।
तत्र देशान् विचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥ ४.४७.३ ॥

সুগ্রীবের দ্বারা নির্দেশিত সকল বানরযূথপতি পর্বত, বন ও অরণ্যসহ সেই দেশসমূহে খুঁজতে লাগল।

विचित्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः।
समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेषु वानराः ॥ ४.४७.४ ॥

সীতাকে খুঁজে পাওয়ায় নিবদ্ধ সকল বানর সারাদিন অনুসন্ধানের পর রাত্রিকালে ভূমিতে একত্র হল।

सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलद्रुमान्।
आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्वहःसु ते ॥ ४.४७.५ ॥

দেশসমূহে সব ঋতুর ফলবান বৃক্ষে পৌঁছে বানরেরা প্রতিদিন রাত্রির জন্য সেখানেই শয্যা রচনা করত।

तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः।
कपिराजेन संगम्य निराशाः कपिकुञ्जराः ॥ ४.४७.६ ॥

সেই দিনটিকে প্রথম ধরে, এক মাসের মধ্যে তারা প্রস্রবণ পর্বতে গেল। কপিরাজের সঙ্গে মিলিত হয়ে, নিরাশ হয়ে বানরশ্রেষ্ঠরা ফিরে এল।

विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह।
अदृष्ट्वा विनतः सीतामाजगाम महाबलः ॥ ४.४७.७ ॥

মন্ত্রীদের সঙ্গে আদেশমতো পূর্ব দিক অনুসন্ধান করে, সীতাকে না দেখে বিনীতভাবে সেই মহাবল ফিরে এল।

दिशमप्युत्तरां सर्वां विविच्य स महाकपिः।
आगतः सह सैन्येन भीतः शतबलिस्तदा ॥ ४.४७.८ ॥

উত্তর দিকের সমস্ত অঞ্চল অনুসন্ধান করে, সেই মহাকপি শতবলি তখন সৈন্যসহ ভীত হয়ে ফিরে এল।

सुषेणः पश्चिमामाशां विविच्य सह वानरैः।
समेत्य मासे पूर्णे तु सुग्रीवमुपचक्रमे ॥ ४.४७.९ ॥

সুষেণ পশ্চিম দিক অনুসন্ধান করে বানরদের সঙ্গে মিলিত হয়ে, মাস পূর্ণ হলে সুগ্রীবের কাছে উপস্থিত হল।

तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च।
आसीनं सह रामेण सुग्रीवमिदमब्रुवन् ॥ ४.४७.१० ॥

প্রস্রবণ পর্বতের পৃষ্ঠে অবস্থিত তাঁর কাছে এসে প্রণাম করে, রামের সঙ্গে উপবিষ্ট সুগ্রীবকে তারা এই কথা বলল।

विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि गहनानि च।
निम्नगाः सागरान्ताश्च सर्वे जनपदाश्च ये ॥ ४.४७.११ ॥

সব পর্বত, ঘন বনানী, সমুদ্র পর্যন্ত প্রবাহিত নদী এবং যত জনপদ আছে, সবই অনুসন্ধান করা হয়েছে।

गुहाश्च विचिताः सर्वा याश्च ते परिकीर्तिताः।
विचिताश्च महागुल्मा लताविततसंतताः ॥ ४.४७.१२ ॥

আপনার উল্লেখ করা সব গুহাই অনুসন্ধান করা হয়েছে; লতায় জড়ানো বড় বড় ঝোপও অনুসন্ধান করা হয়েছে।

गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च।
सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च।
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ॥ ४.४७.१३ ॥

ঘন স্থানে, দুর্গম ও বন্ধুর ভূমিতেও তাঁরা অনুসন্ধান করলেন; অতিকায় প্রাণীদের খুঁজে বের করে বধ করা হলো। যে ঘন অঞ্চলগুলি ছিল, সেগুলিও বারবার খোঁজা হলো।

उदारसत्त्वाभिजनो हनूमान्
स मैथिलीं ज्ञास्यति वानरेन्द्र।
दिशं तु यामेव गता तु सीता
तामास्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥ ४.४७.१४ ॥

উদার স্বভাব ও বংশের সেই হনুমান, হে বানররাজ, মৈথিলীকে অবশ্যই খুঁজে পাবেন; সীতা যে দিকে গিয়েছিলেন, সেই দিক ধরেই বায়ুপুত্র হনুমান (এগিয়ে যাবেন)।