वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.52.1
अथ तानब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान्।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥ ४.५२.१ ॥
तेव्हा धर्माचरण करणारी ती तापसी एकाग्र मनाने विश्रांती घेत असलेल्या सर्व वानरयूथपतींना हे वचन म्हणाली.
4.52.2
वानरा यदि वः खेदः प्रणष्टः फलभक्षणात्।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि तां कथाम् ॥ ४.५२.२ ॥
हे वानरांनो, फळे खाल्ल्याने तुमचा थकवा दूर झाला असेल, आणि जर हे माझ्या ऐकण्यायोग्य असेल, तर ती कथा मला ऐकायची आहे.
4.52.3
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४.५२.३ ॥
तिचे ते बोलणे ऐकून वायुपुत्र हनुमान सरळपणे, जसे घडले तसेच सांगू लागला.
4.52.4
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः।
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४.५२.४ ॥
सर्व लोकांचा राजा, महेंद्र व वरुणासारखा, दशरथपुत्र तेजस्वी राम दंडकारण्यात प्रवेश करता झाला.
4.52.5
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया।
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ ४.५२.५ ॥
भाऊ लक्ष्मण व पत्नी वैदेही यांच्यासह असताना, त्यांच्या पत्नीला जनस्थानातून रावणाने बळजबरीने पळवून नेले.
4.52.6
वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ४.५२.६ ॥
त्या राजाचा वीर मित्र सुग्रीव नावाचा वानर, वानरश्रेष्ठांचा राजा आहे; त्यानेच आम्हांला पाठवले आहे.
4.52.7
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम्।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् ॥ ४.५२.७ ॥
अगस्त्यांनी संचार केलेल्या, यमाने रक्षिलेल्या त्या दक्षिण दिशेला, अंगद ज्यांत प्रमुख आहे अशा श्रेष्ठ वानरांसह आम्ही (गेलो).
4.52.8
रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम्।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः ॥ ४.५२.८ ॥
कामरूपी राक्षस रावण आणि वैदेही सीता यांचा (शोध घ्या) असे सांगितलेले आम्ही सर्व (गेलो).
4.52.9
विचित्य तु वनं सर्वं समुद्रं दक्षिणां दिशम्।
वयं बुभुक्षिताः सर्वे वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ४.५२.९ ॥
संपूर्ण वन, समुद्र आणि दक्षिण दिशा शोधून आम्ही सर्वजण भुकेले होऊन एका वृक्षाच्या मुळाशी बसलो.
4.52.10
विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥ ४.५२.१० ॥
सर्वांचे चेहरे फिके झाले होते; सर्व जण चिंतनात मग्न होतो. चिंतेच्या महासागरात बुडालेले आम्ही पलीकडचा किनारा शोधू शकत नव्हतो.
4.52.11
चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद् बिलम्।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥ ४.५२.११ ॥
इकडेतिकडे फिरताना आम्हांला एक मोठी गुहा दिसली; ती वेलींनी व वृक्षांनी झाकलेली आणि अंधाराने वेढलेली होती.
4.52.12
अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्त्रिणः ॥ ४.५२.१२ ॥
यातून पाण्याने भिजलेल्या पंखांचे हंस, कुरर आणि सारस — पक्षी — उडून बाहेर येत होते.
4.52.13
साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः।
तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम् ॥ ४.५२.१३ ॥
"चांगले, इथे प्रवेश करूया" असे मी म्हटले; त्या सर्व वानरांनीही त्याला संमती दिली.
4.52.14
अस्मिन् निपतिताः सर्वेऽप्यथ कार्यत्वरान्विताः।
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम् ॥ ४.५२.१४ ॥
कार्याच्या घाईने भरलेले ते सर्व त्यात उडी घेऊन पडले; मग हातांनी एकमेकांना घट्ट धरून पुढे गेले.
4.52.15
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्।
एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः ॥ ४.५२.१५ ॥
अंधाराने व्यापलेल्या या गुहेत आम्ही अचानक प्रवेश केला; हेच आमचे कार्य आहे, याच कार्यासाठी आम्ही आलो आहोत.
4.52.16
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः।
आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च ॥ ४.५२.१६ ॥
आम्ही सर्व थकलेले आणि भुकेलेले आपल्याकडे आलो; आतिथ्यधर्मानुसार आपण आम्हाला मुळे आणि फळे दिली.
4.52.17
अस्माभिरुपयुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः।
यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ॥ ४.५२.१७ ॥
भुकेने पीडित होऊन आम्ही ती खाल्ली; भुकेने मरणाच्या मार्गावर असलेल्या आम्हा सर्वांचे आपण रक्षण केले.
4.52.18
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः।
एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा ॥ ४.५२.१८ ॥
"प्रत्युपकारासाठी वानर आपल्यासाठी काय करावे, सांगा" असे त्या वानरांनी म्हटल्यावर सर्वज्ञा स्वयंप्रभा...
4.52.19
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपान्।
सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् ॥ ४.५२.१९ ॥
तेव्हा स्वयंप्रभा त्या सर्व वानर-यूथपतींना म्हणाली — "वेगवान आणि पराक्रमी अशा या सर्व वानरांवर मी संतुष्ट आहे."
4.52.20
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित्।
एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ॥ ४.५२.२० ॥
"मी येथे धर्मानुसार तपश्चर्या करीत राहते; येथे कुणाकडूनही मला कोणतेही कार्य नाही." असे त्या तपस्विनीने धर्मयुक्त शुभ वचने सांगितली.
4.52.21
उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितलोचनाम्।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणीम् ॥ ४.५२.२१ ॥
हनुमान त्या निर्दोष नेत्रांच्या स्त्रीला म्हणाला — "हे धर्माचारिणी! आम्ही सर्वजण तुला शरण आलो आहोत."
4.52.22
यः कृतः समयोऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ ४.५२.२२ ॥
महात्मा सुग्रीवाने आमच्यासाठी ठरवलेली मुदत संपली आहे; आम्ही या गुहेत भटकत आहोत.
4.52.23
सा त्वमस्माद् बिलादस्मानुत्तारयितुमर्हसि।
तस्मात् सुग्रीववचनादतिक्रान्तान् गतायुषः ॥ ४.५२.२३ ॥
तू आम्हाला या गुहेतून बाहेर काढले पाहिजेस; सुग्रीवाच्या आज्ञेचे उल्लंघन केल्याने आम्ही जणू जीवन गमावलेले झालो आहोत.
4.52.24
त्रातुमर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान्।
महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ॥ ४.५२.२४ ॥
सुग्रीवाच्या भयाने शंकित झालेल्या आम्हा सर्वांचे तू रक्षण केले पाहिजेस. हे धर्माचारिणी, आम्हाला एक मोठे कार्यही करायचे आहे.
4.52.25
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः।
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.५२.२५ ॥
येथे राहणाऱ्या आम्ही ते कार्यही अजून केलेले नाही. हनुमानाने असे सांगितल्यावर ती तापसी हे वचन बोलली.
4.52.26
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम्।
तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च ॥ ४.५२.२६ ॥
यात प्रवेश केलेल्या जिवंत माणसाला परत येणे कठीण आहे असे मला वाटते. तपाच्या महान प्रभावाने आणि नियमांनी मिळवलेल्या सामर्थ्याने हे शक्य झाले.
4.52.27
सर्वानेव बिलादस्मात् तारयिष्यामि वानरान्।
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः ॥ ४.५२.२७ ॥
या गुहेतून सर्व वानरांना मी नक्कीच पलीकडे नेईन. हे श्रेष्ठ वानरांनो, सर्वांनी डोळे मिटा.
4.52.28
नहि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः।
ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ॥ ४.५२.२८ ॥
ज्यांचे डोळे मिटलेले नाहीत त्यांना बाहेर पडणे शक्य नाही. तेव्हा सर्वांनी कोमल बोटांच्या हातांनी डोळे मिटले.
4.52.29
सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकांक्षया।
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ॥ ४.५२.२९ ॥
जाण्याच्या इच्छेने आनंदित होऊन त्यांनी सहसा दृष्टी झाकली. तेव्हा महात्मा वानरांनी हातांनी तोंडही झाकले.
4.52.30
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया।
उवाच सर्वांस्तांस्तत्र तापसी धर्मचारिणी ॥ ४.५२.३० ॥
एका डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतक्या वेळात तिने त्यांना गुहेतून बाहेर काढले. तेव्हा धर्माचरण करणारी ती तापसी तेथे सर्वांना म्हणाली.
4.52.31
निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्येदमब्रवीत्।
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नानाद्रुमलतायुतः ॥ ४.५२.३१ ॥
त्या विषम बिळातून बाहेर आलेल्या सर्वांना धीर देऊन ती म्हणाली—हा श्रीमान विंध्य पर्वत आहे, जो नाना प्रकारच्या वृक्षांनी व लतांनी युक्त आहे.
4.52.32
एष प्रस्रवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः।
इत्युक्त्वा तद् बिलं श्रीमत् प्रविवेश स्वयंप्रभा ॥ ४.५२.३२ ॥
हा प्रस्रवण पर्वत आहे, आणि हा महासागर आहे. वानरश्रेष्ठांनो, तुमचे कल्याण होवो; मी माझ्या निवासस्थानी जाते. असे म्हणून स्वयंप्रभा त्या श्रीमान बिळात शिरली.