वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.55.1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.५५.१ ॥
हनुमानाचे विनम्र, धर्मयुक्त आणि स्वामीबद्दल आदराने भरलेले बोल ऐकून अंगद म्हणाला.
4.55.2
स्थैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथार्जवम्।
विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ ४.५५.२ ॥
स्थैर्य, आत्मा व मनाची शुद्धता, निर्दयतेचा अभाव, सरळपणा, पराक्रम आणि धैर्य — हे गुण सुग्रीवात आढळत नाहीत.
4.55.3
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम्।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ ४.५५.३ ॥
जिवंत असलेल्या ज्येष्ठ भावाची प्रिय पट्टराणी धर्माच्या नावाखाली मातेसमान मानून जो स्वीकारतो, तो निंदनीय आहे.
4.55.4
कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४.५५.४ ॥
युद्धासाठी पाठवले असताना गुहेचे तोंड बंद करणारा तो दुरात्मा भाऊ धर्म कसा जाणतो?
4.55.5
सत्यात् पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥ ४.५५.५ ॥
सत्याच्या बळावर ज्याचा हात धरला गेला, जो महायशस्वी आणि कर्मकुशल राघव आहे, त्याला विसरलेला कोणाचे उपकार स्मरेल?
4.55.6
लक्ष्मणस्य भयेनेह नाधर्मभयभीरुणा।
आदिष्टा मार्गितुं सीता धर्मस्तस्मिन् कथं भवेत् ॥ ४.५५.६ ॥
लक्ष्मणाच्या भीतीने, अधर्माच्या भयाने भिणारा हा येथे सीतेचा शोध घेण्याची आज्ञा देत नाही. मग त्याच्यात धर्म कसा असेल?
4.55.7
तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृतिभिन्ने चलात्मनि।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो विशेषतः ॥ ४.५५.७ ॥
त्या पापी, कृतघ्न, स्मृतिमर्यादा मोडणाऱ्या, चंचल मनाच्या माणसाच्या कुलात जन्मलेल्यावर कोणता आर्य, विशेषतः, कधी विश्वास ठेवील?
4.55.8
राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यः सगुणो निर्गुणोऽपि वा।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥ ४.५५.८ ॥
राज्यावर पुत्राचीच स्थापना करायची असते, तो गुणवान असो वा गुणहीन. शत्रुकुलात जन्मलेल्या मला सुग्रीव जिवंत कसा ठेवील?
4.55.9
भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च भिन्नशक्तिः कथं ह्यहम्।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः ॥ ४.५५.९ ॥
मंत्रणा भंग पावलेला, अपराधी आणि शक्ती मोडलेला मी किष्किंधेस पोहोचून अनाथासारखा दुर्बल होऊन कसा जगू?
4.55.10
उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत्।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ ४.५५.१० ॥
गुप्त दंडाने आणि बंधनाने सुग्रीव मला नष्ट करील. कपटी, क्रूर आणि निर्दय सुग्रीव राज्यासाठी तसे करील.
4.55.11
बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम्।
अनुजानन्तु मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः ॥ ४.५५.११ ॥
बंधन आणि खेदापेक्षा माझ्यासाठी प्रायोपवेशन (उपवासाने मरण) श्रेयस्कर आहे. सर्व वानरांनी मला अनुमती द्यावी आणि आपापल्या घरी जावे.
4.55.12
अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम्।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे ॥ ४.५५.१२ ॥
मी तुम्हाला प्रतिज्ञा करतो: मी नगरीत जाणार नाही. इथेच प्रायोपवेशनाने बसेन; माझ्यासाठी मरणच श्रेयस्कर आहे.
4.55.13
अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च।
अभिवादनपूर्वं तु राघवौ बलशालिनौ ॥ ४.५५.१३ ॥
प्रथम राजाला अभिवादन करून त्यांची खुशाली विचारा. आणि बलशाली अशा त्या दोन राघवांना प्रथम अभिवादन करा.
4.55.14
वाच्यस्तातो यवीयान् मे सुग्रीवो वानरेश्वरः।
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे ॥ ४.५५.१४ ॥
माझे चुलते, वानरेश्वर सुग्रीव यांना आधी आरोग्य व खुशाली विचारून सांगा. माझी माता रुमा हिलाही खुशाली सांगा.
4.55.15
मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ।
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ॥ ४.५५.१५ ॥
माझी माता तारा हिचेही सांत्वन करावे. ती स्वभावतःच पुत्रप्रिय, करुणामयी आणि तपस्विनी आहे.
4.55.16
विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम्।
एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च ॥ ४.५५.१६ ॥
येथे मी नष्ट झालो हे ऐकून ती निश्चितच प्राण सोडेल.
4.55.17
विवेश चाङ्गदो भूमौ रुदन् दर्भेषु दुर्मनाः।
तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः ॥ ४.५५.१७ ॥
अंगद दुःखी मनाने रडत दर्भ गवतावर जमिनीवर बसला. तो तेथे बसताच श्रेष्ठ वानरवीरही रडू लागले.
4.55.18
नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारि दुःखिताः।
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् ॥ ४.५५.१८ ॥
दुःखी होऊन त्यांनी डोळ्यांतून उष्ण अश्रू गाळले. ते सुग्रीवाची निंदा करत आणि वालीची प्रशंसा करत होते.
4.55.19
परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवसन् प्रायमासितुम्।
तद् वाक्यं वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः ॥ ४.५५.१९ ॥
वालिपुत्राचे ते वचन जाणून श्रेष्ठ वानरांनी अंगदाला वेढा घालून प्रायोपवेशनाचा निश्चय केला.
4.55.20
उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन्।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ ४.५५.२० ॥
सर्वांनी पाण्याने आचमन करून पूर्वाभिमुख बसले; उत्तर तीरावर दक्षिणाग्र दर्भांवर आश्रय घेतला.
4.55.21
मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत् क्षममिति स्म ह।
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च ॥ ४.५५.२१ ॥
मरणाची इच्छा असलेल्या श्रेष्ठ वानरांनी "हेच योग्य" म्हटले; रामाचा वनवास आणि दशरथाचा नाश,
4.55.22
जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः।
हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं तथा।
रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम् ॥ ४.५५.२२ ॥
जनस्थानाचा संहार, जटायूचा वध, वैदेहीचे हरण, वालीचा वध आणि रामाचा कोप यांविषयी बोलणाऱ्या वानरांना भय वाटू लागले.
4.55.23
स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो
महाद्रिकूटप्रतिमैः प्लवंगमैः।
बभूव संनादितनिर्दरान्तरो
भृशं नदद्भिर्जलदैरिवाम्बरम् ॥ ४.५५.२३ ॥
मोठ्या पर्वतशिखरांसारखे अनेक वानर त्या पर्वतावर चढले, तेव्हा गुहा आणि दऱ्या दुमदुमल्या; गर्जणाऱ्या ढगांनी आकाश घुमावे तसा तो पर्वत घुमू लागला.