वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.56.1
उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन् प्रायं गिरिस्थले।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ॥ ४.५६.१ ॥
डोंगरमाथ्यावर जिथे सर्व वानर बसले होते, त्या ठिकाणाकडे गृध्रराजही जवळजवळ येऊन पोहोचला.
4.56.2
सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः।
भ्राता जटायुषः श्रीमान् विख्यातबलपौरुषः ॥ ४.५६.२ ॥
संपाती नावाचा, दीर्घायुषी असा तो पक्षी जटायूचा भाऊ होता; तेजस्वी आणि प्रसिद्ध बल-पराक्रम असलेला.
4.56.3
कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः।
उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥ ४.५६.३ ॥
विंध्य महापर्वतावरील त्या गुहेतून बाहेर पडून, बसलेल्या वानरांना पाहून, आनंदित मनाने तो म्हणाला.
4.56.4
विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते।
यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः ॥ ४.५६.४ ॥
जगात विधी माणसाला त्याच्या विधानाप्रमाणे चालवतो; माझ्यासाठी ठरवलेले हे भक्ष्य दीर्घकाळानंतर माझ्याजवळ आले आहे.
4.56.5
परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम्।
उवाचैतद् वचः पक्षी तान् निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥ ४.५६.५ ॥
मेलेल्या वानरांना एक एक करून मी खाईन; त्या वानरांकडे पाहून तो पक्षी असे बोलला.
4.56.6
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भक्ष्यलुब्धस्य पक्षिणः।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ४.५६.६ ॥
भक्ष्याच्या लोभी त्या पक्ष्याचे ते बोल ऐकून अंगद अत्यंत व्यथित होऊन हनुमानाला म्हणाला.
4.56.7
पश्य सीतापदेशेन साक्षाद् वैवस्वतो यमः।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥ ४.५६.७ ॥
पाहा, सीतेच्या निमित्ताने साक्षात वैवस्वत यमच वानरांच्या विनाशासाठी या स्थानी येऊन पोहोचला आहे.
4.56.8
रामस्य न कृतं कार्यं न कृतं राजशासनम्।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसाऽऽगता ॥ ४.५६.८ ॥
रामाचे कार्य पूर्ण झाले नाही, राजाज्ञेचे पालन झाले नाही; वानरांवर हे संकट अचानक, न कळता कोसळले आहे.
4.56.9
वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा।
गृध्रराजेन यत् तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः ॥ ४.५६.९ ॥
वैदेहीचे (सीतेचे) हित इच्छिणाऱ्या गृध्रराज जटायूने जे कर्म केले, ते तुम्ही तिथे पूर्णपणे ऐकलेच आहे.
4.56.10
तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान् यथा वयम् ॥ ४.५६.१० ॥
तसेच तिर्यग्योनीत जन्मलेले सर्व प्राणीही, आपण प्राण त्यागून करतो तसे, रामाचे प्रिय करतात.
4.56.11
अन्योन्यमुपकुर्वन्ति स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः।
ततस्तस्योपकारार्थं त्यजतात्मानमात्मना ॥ ४.५६.११ ॥
स्नेह आणि करुणेने बांधलेले ते एकमेकांवर उपकार करतात; म्हणून त्याच्या उपकारासाठी तुम्ही स्वतःलाच अर्पण करा.
4.56.12
प्रियं कृतं हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा।
राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः ॥ ४.५६.१२ ॥
धर्मज्ञ जटायूने रामाचे प्रिय केले; राघवासाठी आम्ही श्रमलो आहोत आणि प्राणांचा त्याग करण्यास सिद्ध आहोत.
4.56.13
कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम्।
स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे।
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद् गतश्च परमां गतिम् ॥ ४.५६.१३ ॥
आम्ही घनदाट अरण्यात प्रवेश केला, पण मैथिलीला पाहिले नाही. तो गृध्रराज सुखी आहे; युद्धात रावणाने त्याला मारले, आणि सुग्रीवाच्या भयापासून मुक्त होऊन तो परम गतीला पोहोचला.
4.56.14
जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च।
हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः ॥ ४.५६.१४ ॥
जटायूच्या विनाशाने, राजा दशरथाच्या (मृत्यूने) आणि वैदेहीच्या अपहरणाने वानर संशयात पडले आहेत.
4.56.15
रामलक्ष्मणयोर्वासमरण्ये सह सीतया।
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः ॥ ४.५६.१५ ॥
राम-लक्ष्मणांचा सीतेसह अरण्यात निवास आणि राघवाच्या बाणाने वालीचा वध (हेही त्याने सांगितले).
4.56.16
रामकोपादशेषाणां रक्षसां च तथा वधम्।
कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम् ॥ ४.५६.१६ ॥
रामाच्या क्रोधाने सर्व राक्षसांचा वध, आणि कैकेयीच्या वरदानाने हे विपरीत घडले.
4.56.17
तदसुखमनुकीर्तितं वचो
भुवि पतितांश्च निरीक्ष्य वानरान्।
भृशचकितमतिर्महामतिः
कृपणमुदाहृतवान् स गृध्रराजः ॥ ४.५६.१७ ॥
वानरांचे ते दुःखद वचन सांगितल्यावर, जमिनीवर पडलेल्या वानरांना पाहून, अत्यंत भयभीत मनाचा तो महामती गृध्रराज दीनपणे बोलला.
4.56.18
तत् तु श्रुत्वा तथा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम्।
अब्रवीद् वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः ॥ ४.५६.१८ ॥
अंगदाच्या मुखातून निघालेले ते वचन ऐकून, तीक्ष्ण चोच आणि मोठा स्वर असलेला गृध्र (असे) बोलला.
4.56.19
कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे।
जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः ॥ ४.५६.१९ ॥
माझ्या प्राणांपेक्षाही प्रिय असलेल्या भाऊ जटायूच्या वधाची घोषणा आपल्या वाणीने करणारा हा कोण आहे? त्याने माझे मन कंपित केले आहे.
4.56.20
कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः।
नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम् ॥ ४.५६.२० ॥
जनस्थानात राक्षस आणि गिधाड यांच्यात युद्ध कसे झाले? माझ्या भावाचे हे नाव बऱ्याच काळानंतर आज मी ऐकले.
4.56.21
इच्छेयं गिरिदुर्गाच्च भवद्भिरवतारितुम्।
यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः ॥ ४.५६.२१ ॥
या पर्वतदुर्गातून तुम्ही मला खाली उतरवावे अशी माझी इच्छा आहे; गुण जाणणाऱ्या आणि पराक्रमाने प्रशंसनीय अशा धाकट्या भावाला भेटण्यासाठी.
4.56.22
अतिदीर्घस्य कालस्य परितुष्टोऽस्मि कीर्तनात्।
तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः ॥ ४.५६.२२ ॥
फार दीर्घ काळानंतर त्याचे नाव उच्चारल्याने मला समाधान वाटले आहे. म्हणून हे वानरश्रेष्ठांनो, त्याचा विनाश ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
4.56.23
भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः।
तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् ॥ ४.५६.२३ ॥
जनस्थानात राहणाऱ्या माझ्या भाऊ जटायूचे काय झाले? माझ्या त्या भावाचा मित्र दशरथ कसा आहे?
4.56.24
यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः।
सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम्।
इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिंदमाः ॥ ४.५६.२४ ॥
ज्याचा प्रिय ज्येष्ठ पुत्र राम आहे, जो वडीलधाऱ्यांना प्रिय आहे. सूर्याच्या किरणांनी माझे पंख जळाल्यामुळे मला उडता येत नाही. हे शत्रुदमनांनो, मला या पर्वतावरून खाली उतरायचे आहे.