वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.59.1
ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम्।
निशम्य वदता हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः ॥ ४.५९.१ ॥
तेव्हा गृध्रराजाने सांगितलेले अमृतासारखे ते वचन ऐकून ते वानरश्रेष्ठ आनंदित झाले.
4.59.2
जाम्बवान् वानरश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवङ्गमैः।
भूतलात् सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत् ॥ ४.५९.२ ॥
वानरश्रेष्ठ जांबवान सर्व वानरांसह अचानक भूमीवरून उठून गृध्रराजाला म्हणाला.
4.59.3
क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम्।
तदाख्यातु भवान् सर्वं गतिर्भव वनौकसाम् ॥ ४.५९.३ ॥
सीता कुठे आहे? तिला कोणी पाहिले? किंवा मैथिलीला कोणी नेले? आपण सर्व सांगा, वनवासी आम्हांस आपणच आश्रय व्हा.
4.59.4
को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम्।
स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम् ॥ ४.५९.४ ॥
वज्रवेगाने पडणाऱ्या, स्वतः लक्ष्मणाने सोडलेल्या दाशरथीच्या बाणांच्या पराक्रमाचा कोण विचार करणार नाही?
4.59.5
स हरीन् प्रतिसम्मुक्तान् सीताश्रुतिसमाहितान्।
पुनराश्वासयन् प्रीत इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.५९.५ ॥
सीतेच्या वार्तेकडे लक्ष देऊन उभ्या असलेल्या त्या वानरांना पुन्हा धीर देत, आनंदाने त्याने हे वचन सांगितले.
4.59.6
श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम्।
येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना ॥ ४.५९.६ ॥
येथे ऐका: वैदेहीचे हरण मी कसे ऐकले, कोणी मला सांगितले, आणि ती विशाललोचना कुठे आहे.
4.59.7
अहमस्मिन् गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते।
चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः ॥ ४.५९.७ ॥
मी या दुर्गम पर्वतावर, जो अनेक योजने पसरलेला आहे, बराच काळ पडलो आहे; मी वृद्ध झालो आहे आणि माझे प्राण व पराक्रम क्षीण झाले आहेत.
4.59.8
तं मामेवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः।
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः ॥ ४.५९.८ ॥
अशा स्थितीत पडलेल्या मला, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला माझा मुलगा सुपार्श्व, नावाने प्रसिद्ध, वेळेवर आहार आणून पोसतो.
4.59.9
तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजङ्गमाः।
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम् ॥ ४.५९.९ ॥
गंधर्व तीव्र कामनेचे आहेत, सर्प तीव्र क्रोधाचे आहेत, आणि हरिणांना तीव्र भय आहे; म्हणून आम्हांला तीव्र भूक लागते.
4.59.10
स कदाचित् क्षुधार्तस्य ममाहाराभिकांक्षिणः।
गतसूर्येऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः ॥ ४.५९.१० ॥
एकदा सूर्य मावळल्यावर, भुकेने व्याकूळ होऊन आहाराची इच्छा करणाऱ्या माझ्याकडे माझा मुलगा मांसाशिवाय आला.
4.59.11
स मयाऽऽहारसंरोधात् पीडितः प्रीतिवर्धनः।
अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.५९.११ ॥
माझ्याकडून आहार रोखल्यामुळे व्यथित झालेला, माझा आनंद वाढवणारा तो मुलगा यथार्थपणे मला संबोधून हे शब्द बोलला.
4.59.12
अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः।
महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य सुसमाश्रितः ॥ ४.५९.१२ ॥
हे तात! मी वेळेवर मांसाच्या शोधात आकाशात उडालो; महेंद्र पर्वताचे द्वार झाकून चांगला आश्रय घेतला.
4.59.13
तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम्।
पन्थानमेकोऽध्यवसं संनिरोद्धुमवाङ्मुखः ॥ ४.५९.१३ ॥
तेथे समुद्रात संचार करणाऱ्या हजारो प्राण्यांचा मार्ग अडवण्याचा मी एकट्याने, तोंड खाली करून निश्चय केला.
4.59.14
तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम्।
स्त्रियमादाय गच्छन् वै भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥ ४.५९.१४ ॥
तेथे उगवत्या सूर्यासारख्या तेजाची एक स्त्री मी पाहिली; फुटलेल्या काजळाच्या राशीसारखे कुणालातरी ती घेऊन जात होती.
4.59.15
सोऽहमभ्यवहारार्थं तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः।
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमनुयाचितः ॥ ४.५९.१५ ॥
त्या दोघांना पाहून, अन्नासाठी निश्चय करून, त्या विनम्र सामवचनांनी मी वाट मागितला गेलो.
4.59.16
नहि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते भुवि।
नीचेष्वपि जनः कश्चित् किमङ्ग बत मद्विधः ॥ ४.५९.१६ ॥
पृथ्वीवर सामवचनांनी युक्त माणसावर प्रहार करणारा कोणी नसतो; नीचांमध्येही कोणी असे करत नाही, माझ्यासारख्याची तर गोष्टच कशाला!
4.59.17
स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्निव वेगितः।
अथाहं खेचरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः ॥ ४.५९.१७ ॥
तो वेगाने तेजाने आकाश जणू आकुंचित करत निघून गेला. मग आकाशचारी प्राण्यांनी माझ्याजवळ येऊन माझा सन्मान केला.
4.59.18
दिष्ट्या जीवति सीतेति ह्यब्रुवन् मां महर्षयः।
कथंचित् सकलत्रोऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम् ॥ ४.५९.१८ ॥
"सुदैवाने सीता जिवंत आहे" असे महर्षी मला म्हणाले. "तो पत्नीसह कसाबसा निघून गेला आहे; तुझे कल्याण होईल, यात संशय नाही."
4.59.19
एवमुक्तस्ततोऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः।
स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः ॥ ४.५९.१९ ॥
त्या परम शोभन सिद्धांनी असे सांगितल्यावर राक्षसांचा राजा रावण याची माहिती मला देण्यात आली.
4.59.20
पश्यन् दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम्।
भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम् ॥ ४.५९.२० ॥
दशरथपुत्र रामाची भार्या, जनकाची कन्या मी पाहिली — अलंकार व रेशमी वस्त्र गळून पडलेली, शोकवेगाने पराजित झालेली.
4.59.21
रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम्।
एष कालात्ययस्तात इति वाक्यविदां वरः ॥ ४.५९.२१ ॥
राम आणि लक्ष्मण यांची नावे घेऊन आक्रोश करणारी, मोकळ्या केसांची — "हे तात, काळ निघून जात आहे" असे म्हणणारे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ…
4.59.22
एतदर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् ।
तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर्नासीत् काचित् पराक्रमे ॥ ४.५९.२२ ॥
यासाठीच सुपार्श्वाने सर्व माहिती मला सांगितली. ते ऐकूनही माझ्या बुद्धीला पराक्रमाबाबत काहीही सुचले नाही.
4.59.23
अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किंचित् समारभेत्।
यत् तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना ॥ ४.५९.२३ ॥
पंख नसलेला पक्षी तरी कसा कोणते कार्य आरंभू शकेल? पण वाणी व बुद्धीच्या गुणांवर स्थित असलेला मी जे करणे शक्य आहे ते करीन.
4.59.24
श्रूयतां तत्र वक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम्।
वाङ्मतिभ्यां हि सर्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः ॥ ४.५९.२४ ॥
तेथे तुम्हा सर्वांच्या पौरुषावर आधारित जे आहे, ते मी सांगेन — ऐका. वाणी आणि मनाने मी तुम्हा सर्वांचे प्रिय नक्कीच करीन.
4.59.25
यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः।
तद् भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः ॥ ४.५९.२५ ॥
दशरथपुत्र रामाचे जे कार्य ते माझेच आहे, यात संशय नाही. म्हणून बुद्धिमान, बलवान आणि दृढनिश्चयी असलेल्या आपण—
4.59.26
प्रहिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः।
रामलक्ष्मणबाणाश्च विहिताः कङ्कपत्रिणः ॥ ४.५९.२६ ॥
वानरराजाने सोडलेले, देवांनाही दुर्धर्ष, कंक पक्ष्याच्या पिसांनी युक्त असे राम-लक्ष्मणांचे बाण—
4.59.27
त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे।
कामं खलु दशग्रीवस्तेजोबलसमन्वितः।
भवतां तु समर्थानां न किंचिदपि दुष्करम् ॥ ४.५९.२७ ॥
तिन्ही लोकांचे रक्षण व निग्रह करण्यात समर्थ असलेले; दशग्रीव खरोखर तेज व बलाने युक्त आहे; तरीही आपल्यासारख्या समर्थांना काहीच कठीण नाही.
4.59.28
तदलं कालसङ्गेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः।
नहि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ४.५९.२८ ॥
म्हणून कालहरण पुरे; बुद्धीचा निश्चय करावा. आपल्यासारखे बुद्धिमान कर्मात अडकून राहत नाहीत.