वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.67.1
तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम्।
वेगेनापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम् ॥ ४.६७.१ ॥
शंभर योजने उडी घेण्यासाठी शरीर विस्तारणाऱ्या आणि वेगाने भरून जाणाऱ्या त्या श्रेष्ठ वानराला त्यांनी अचानक पाहिले.
4.67.2
सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः।
विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनूमन्तं महाबलम् ॥ ४.६७.२ ॥
अचानक शोक सोडून आनंदाने भरलेले ते गर्जले आणि महाबली हनुमानाची स्तुती करू लागले.
4.67.3
प्रहृष्टा विस्मिताश्चापि ते वीक्षन्ते समन्ततः।
त्रिविक्रमं कृतोत्साहं नारायणमिव प्रजाः ॥ ४.६७.३ ॥
आनंदित आणि विस्मित झालेले ते चहूकडे पाहतात, जसे प्रजा उत्साहाने भरलेल्या त्रिविक्रम नारायणाकडे पाहते.
4.67.4
संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः।
समाविद्ध्य च लाङ्गूलं हर्षाद् बलमुपेयिवान् ॥ ४.६७.४ ॥
स्तुती होत असलेला महाबली हनुमान वाढला; शेपूट फिरवून आनंदाने त्याने बल प्राप्त केले.
4.67.5
तस्य संस्तूयमानस्य वृद्धैर्वानरपुङ्गवैः।
तेजसाऽऽपूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम् ॥ ४.६७.५ ॥
वृद्ध आणि श्रेष्ठ वानरांनी स्तुती केलेल्या, तेजाने भरलेल्या त्या हनुमानाचे रूप अनुपम झाले.
4.67.6
यथा विजृम्भते सिंहो विवृते गिरिगह्वरे।
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा सम्प्रति जृम्भते ॥ ४.६७.६ ॥
उघड्या पर्वतगुहेत सिंह जसा अंग ताणतो, तसा वायुदेवाचा औरस पुत्र आता अंग ताणत आहे.
4.67.7
अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः।
अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः ॥ ४.६७.७ ॥
जांभई देणाऱ्या त्या धीमंताचे मुख धुरविरहित तेजस्वी अग्नीप्रमाणे, सूर्यमंडलासारखे शोभू लागले.
4.67.8
हरीणामुत्थितो मध्यात् सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ४.६७.८ ॥
वानरांच्या मध्यातून उठून, हर्षाने रोमांचित झालेला हनुमान वृद्ध वानरांना नमस्कार करून असे म्हणाला.
4.67.9
आरुजन् पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः ॥ ४.६७.९ ॥
पर्वतशिखरे भंगणारा, अग्नीचा मित्र, बलवान, अप्रमेय, आकाशात संचार करणारा वायू.
4.67.10
तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः।
मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवनेनास्मि तत्समः ॥ ४.६७.१० ॥
त्या शीघ्र वेगवान, शीघ्रगामी, महात्मा मारुताचा मी औरस पुत्र आहे; उड्डाणात मी त्याच्यासमान आहे.
4.67.11
उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम्।
मेरुं गिरिमसङ्गेन परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ४.६७.११ ॥
आकाशालाच खरडत असलेल्या विस्तीर्ण मेरु पर्वताला न थांबता हजारो वेळा प्रदक्षिणा घालण्यास मी समर्थ आहे.
4.67.12
बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे।
समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम् ॥ ४.६७.१२ ॥
माझ्या बाहूंच्या वेगाने ढवळलेल्या सागराने पर्वत, नद्या, सरोवरांसह संपूर्ण लोकाला जलमय करण्यास मी समर्थ आहे.
4.67.13
ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः।
समुत्थितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः ॥ ४.६७.१३ ॥
माझ्या मांड्या आणि पायांच्या वेगाने वरुणाचे निवासस्थान असलेला समुद्र उसळून उठेल, आणि त्यात मोठे मकर वर येतील.
4.67.14
पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम्।
वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ४.६७.१४ ॥
आकाशात उडणाऱ्या, सर्पांना खाणाऱ्या, पक्ष्यांनी वेढलेल्या वैनतेयाला (गरुडाला) सुद्धा मी हजारो वेळा ओलांडून जाण्यास समर्थ आहे.
4.67.15
उदयात् प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्।
अनस्तमितमादित्यमहं गन्तुं समुत्सहे ॥ ४.६७.१५ ॥
उदयाचलावरून निघालेल्या, प्रज्वलित, किरणमाला धारण केलेल्या, कधीही अस्त न पावणाऱ्या आदित्यापर्यंतही जाण्यास मी उत्सुक आहे.
4.67.16
ततो भूमिमसंस्पृष्ट्वा पुनरागन्तुमुत्सहे।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥ ४.६७.१६ ॥
मग धरणीला स्पर्श न करता मी पुन्हा परतही येऊ शकतो—मोठ्या भयंकर वेगानेच, हे वानरश्रेष्ठांनो!
4.67.17
उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान्।
सागरान् शोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ ४.६७.१७ ॥
आकाशात संचार करणाऱ्या सर्वांना ओलांडण्यास मी समर्थ आहे; समुद्र शोषून टाकीन, पृथ्वी फोडीन.
4.67.18
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि प्लवमानः प्लवङ्गमः।
हरिष्याम्युरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥ ४.६७.१८ ॥
पर्वतांचा चुरा करीन; उड्या मारणारा वानर मी, मोठ्या वेगाने, उड्या मारतच महासागर ओलांडीन.
4.67.19
लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः।
अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा ॥ ४.६७.१९ ॥
आज वेलींची आणि वृक्षांची विविध फुले आकाशातून उड्डाण करणाऱ्या माझ्या मागे सर्व बाजूंनी येतील.
4.67.20
भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे।
चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च ॥ ४.६७.२० ॥
मी भयंकर आकाशात संचार करत वर वर उडताना माझा मार्ग आकाशातील स्वाती नक्षत्राच्या मार्गासारखा होईल.
4.67.21
द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः।
महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवङ्गमाः ॥ ४.६७.२१ ॥
हे वानरांनो, सर्व प्राणी मला खाली उतरताना पाहतील; हे उड्या मारणाऱ्या वानरांनो, तुम्ही मला महामेरूसारखे पहाल.
4.67.22
दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम्।
विधमिष्यामि जीमूतान् कम्पयिष्यामि पर्वतान्।
सागरं शोषयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥ ४.६७.२२ ॥
आकाश व्यापून, जणू आकाश गिळत मी जाईन; मेघ विखरून टाकीन, पर्वत कंपित करीन, सागर आटवीन; एकाग्र चित्ताने उड्डाण करीन.
4.67.23
वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा।
ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम्।
न तद् भूतं प्रपश्यामि यन्मां प्लुतमनुव्रजेत् ॥ ४.६७.२३ ॥
वैनतेय (गरुड) किंवा माझ्या किंवा वायुदेवाच्या सामर्थ्याशिवाय, उड्डाण करणाऱ्या मला अनुसरू शकेल असा कोणताही प्राणी मला दिसत नाही.
4.67.24
निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनमम्बरम्।
सहसा निपतिष्यामि घनाद् विद्युदिवोत्थिता ॥ ४.६७.२४ ॥
डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझापेत, आधाराविना आकाशातून अचानक खाली उतरेन; मेघातून वीज चमकावी तसा.
4.67.25
भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम्।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमानिव ॥ ४.६७.२५ ॥
सागर उड्डाण करताना माझे रूप तेव्हा विष्णूने तीन पावले टाकली तसे होईल.
4.67.26
बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवङ्गमाः ॥ ४.६७.२६ ॥
बुद्धीने मी स्पष्ट पाहतो आहे; माझ्या मनाची गतीही तशीच आहे. मी वैदेहीला पाहीन. हे वानरांनो, आनंद करा.
4.67.27
मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे।
अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः ॥ ४.६७.२७ ॥
वेगात मी वायूसारखा आणि वेगात गरुडासारखा आहे. दहा हजार योजने मी जाईन असा माझा निश्चय आहे.
4.67.28
वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः।
विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये ॥ ४.६७.२८ ॥
वज्रधारी इंद्राच्या हातातून किंवा स्वयंभू ब्रह्मदेवाच्या हातातून बलपूर्वक अचानक ते अमृत हिरावून मी येथे आणीन.
4.67.29
लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः।
तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितप्रभम् ॥ ४.६७.२९ ॥
किंवा लंकेलाच उपटून नेईन असा माझा निश्चय आहे.
4.67.30
प्रहृष्टा हरयस्तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः।
तच्चास्य वचनं श्रुत्वा ज्ञातीनां शोकनाशनम् ॥ ४.६७.३० ॥
तेथील हर्षित आणि आश्चर्यचकित वानरांनी त्याच्याकडे एकटक पाहिले. आप्तजनांचा शोक दूर करणारे त्याचे ते शब्द ऐकून—
4.67.31
उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान् प्लवगेश्वरः।
वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुतात्मज ॥ ४.६७.३१ ॥
अत्यंत हर्षित झालेला वानरराज जांबवान म्हणाला - हे वीरा, केसरीच्या पुत्रा, वेगवान, मारुतीपुत्रा!
4.67.32
ज्ञातीनां विपुलः शोकस्त्वया तात प्रणाशितः।
तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः ॥ ४.६७.३२ ॥
हे वत्सा, तू नातेवाइकांचा मोठा शोक नष्ट केलास. तुझे कल्याण इच्छिणारे प्रमुख वानर येथे जमले आहेत.
4.67.33
मङ्गलान्यर्थसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः।
ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च ॥ ४.६७.३३ ॥
एकाग्रचित्त होऊन ते कार्यसिद्धीसाठी मंगल विधी करतील - ऋषींच्या कृपेने आणि वृद्ध वानरांच्या मतानुसार.
4.67.34
गुरूणां च प्रसादेन सम्प्लव त्वं महार्णवम्।
स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव ॥ ४.६७.३४ ॥
वडिलधाऱ्यांच्या कृपेने तू महासागर ओलांडून जा. तू परत येईपर्यंत आम्ही एका पायावर उभे राहू.
4.67.35
त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवनानि वनौकसाम्।
ततश्च हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः ॥ ४.६७.३५ ॥
सर्व वनवासी वानरांचे प्राण तुझ्यावरच अवलंबून आहेत. तेव्हा वानरांमधील व्याघ्र हनुमान त्या वनवासींना म्हणाला.
4.67.36
कोऽपि लोके न मे वेगं प्लवने धारयिष्यति।
एतानीह नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः ॥ ४.६७.३६ ॥
जगात कोणीही माझा उड्डाणवेग सहन करू शकणार नाही. शिलांनी भरलेल्या या पर्वताची ही...
4.67.37
शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च।
येषु वेगं गमिष्यामि महेन्द्रशिखरेष्वहम् ॥ ४.६७.३७ ॥
महेंद्राची शिखरे स्थिर आणि विशाल आहेत; त्याच महेंद्र-शिखरांवरूनच मी माझा वेग प्रयुक्त करीन.
4.67.38
नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्पन्दशोभिषु।
एतानि मम वेगं हि शिखराणि महान्ति च ॥ ४.६७.३८ ॥
विविध वृक्षांनी आच्छादलेली आणि धातूंच्या वाहत्या रसांनी शोभणारी ही विशाल शिखरे माझा वेग खरोखर सहन करतील.
4.67.39
प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम्।
ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः।
आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः ॥ ४.६७.३९ ॥
येथून शंभर योजनांपर्यंत ही शिखरे त्याच्या उड्डाणाचा भार सहन करतील. मग वाऱ्यासारखा वेगवान, वायुपुत्र, शत्रुमर्दन करणारा तो हरी पर्वतश्रेष्ठ महेंद्रावर चढला.
4.67.40
वृतं नानाविधैः पुष्पैर्मृगसेवितशाद्वलम्।
लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम् ॥ ४.६७.४० ॥
विविध प्रकारच्या फुलांनी आच्छादलेले, हरिणांनी सेवलेल्या हिरव्या गवताच्या कुरणांनी युक्त, वेलींच्या फुलांनी दाटलेले, सदैव फुले व फळे देणाऱ्या वृक्षांचे ते होते.
4.67.41
सिंहशार्दूलसहितं मत्तमातङ्गसेवितम्।
मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम् ॥ ४.६७.४१ ॥
सिंह व वाघ यांनी युक्त, मदोन्मत्त हत्तींनी सेवलेले, मत्त पक्ष्यांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने दुमदुमणारे, जलप्रवाहांच्या गर्दीने भरलेले ते होते.
4.67.42
महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ४.६७.४२ ॥
मोठ्या शिखरांनी उंचावलेल्या महेंद्रावर तो महाबलवान, महेंद्रासमान पराक्रमी वानरश्रेष्ठ संचार करू लागला.
4.67.43
पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना।
ररास सिंहाभिहतो महान् मत्त इव द्विपः ॥ ४.६७.४३ ॥
त्या महात्म्याच्या पायांनी दाबला गेलेला तो महापर्वत, सिंहाने आघात केलेल्या मदोन्मत्त महान हत्तीप्रमाणे गर्जला.
4.67.44
मुमोच सलिलोत्पीडान् विप्रकीर्णशिलोच्चयः।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः ॥ ४.६७.४४ ॥
पाण्याचा दाब सोडला; त्याचे शिलासमूह विखुरले; मृग व हत्ती भयभीत झाले; मोठे वृक्ष थरथरले.
4.67.45
नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः।
उत्पतद्भिर्विहंगैश्च विद्याधरगणैरपि ॥ ४.६७.४५ ॥
मद्यपानाच्या संसर्गाने कठोर झालेल्या अनेक गंधर्व-जोडप्यांनी, उडणाऱ्या पक्ष्यांनी आणि विद्याधरांच्या समूहांनीही (तो पर्वत भरलेला होता).
4.67.46
त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः।
शैलशृङ्गशिलोत्पातस्तदाभूत् स महागिरिः ॥ ४.६७.४६ ॥
तेव्हा तो महागिरी, सोडले जाणारे मोठे शिखर, लपलेले महासर्प आणि शिखरांवरील शिलांचे उखडणे अशा स्थितीत झाला.
4.67.47
निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥ ४.६७.४७ ॥
तेव्हा फुत्कारे टाकणाऱ्या, अर्धवट बाहेर आलेल्या त्या सर्पांनी तो धरणीधर पताकांसह असल्यासारखा दिसला.
4.67.48
ऋषिभिस्त्राससम्भ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः।
सीदन् महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः ॥ ४.६७.४८ ॥
भयाने गोंधळलेल्या ऋषींनी सोडलेला तो शिलासमूह पर्वत, मोठ्या अरण्यात वाटसरू तांड्यापासून दुरावलेल्या प्रवाशासारखा बुडत चाललेला दिसला.
4.67.49
स वेगवान् वेगसमाहितात्मा
हरिप्रवीरः परवीरहन्ता।
मनः समाधाय महानुभावो
जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥ ४.६७.४९ ॥
वेगवान, वेगावर मन एकाग्र केलेला, वानरवीरांमध्ये श्रेष्ठ, शत्रुवीरांचा संहारक, महाप्रभावी आणि दृढनिश्चयी असा तो हनुमान मन स्थिर करून मनानेच लंकेकडे निघाला.