વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.1.1
ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्षणः।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ ५.१.१ ॥
પછી રાવણ દ્વારા હરાયેલી સીતાના પગલાં શોધવા શત્રુઓનું દમન કરનાર (હનુમાન) ચારણોએ સેવેલા માર્ગે જવા ઇચ્છ્યું.
5.1.2
दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवां पतिरिवाबभौ ॥ ५.१.२ ॥
અદ્વિતીય અને દુષ્કર કર્મ કરવાની ઇચ્છા ધરાવતો તે વાનર, માથું અને ગરદન ઊંચાં કરીને ગાયોના સ્વામી (વૃષભ) જેવો શોભ્યો.
5.1.3
अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ ५.१.३ ॥
પછી તે મહાબળવાન, ધીર વાનર વૈડૂર્ય વર્ણના, પાણી જેવા લાગતા ઘાસના મેદાનોમાં યથેચ્છ વિહરવા લાગ્યો.
5.1.4
द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन्।
मृगांश्च सुबहून् निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ५.१.४ ॥
પક્ષીઓને ડરાવતો, છાતીથી વૃક્ષો ઉખેડતો, ઘણાં મૃગોને મારતો, પૂર્ણ વિકસિત સિંહ જેવો તે બુદ્ધિમાન (હનુમાન) વિચરવા લાગ્યો.
5.1.5
नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः।
स्वभावसिद्धैर्विमलैर्धातुभिः समलंकृतम् ॥ ५.१.५ ॥
વાદળી, લાલ, મજીઠ અને કમળના રંગોવાળા, સફેદ-કાળા, સ્વાભાવિક નિર્મળ ધાતુઓથી સારી રીતે શણગારેલો (પર્વત).
5.1.6
कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः।
यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैः सपन्नगैः ॥ ५.१.६ ॥
ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા, પરિવાર સહિત, દેવ સમાન યક્ષો, કિન્નરો, ગંધર્વો અને નાગોથી સદા ભરેલો (પર્વત).
5.1.7
स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ ५.१.७ ॥
તે શ્રેષ્ઠ પર્વતની તળેટીમાં, શ્રેષ્ઠ નાગોથી ભરેલા તે સ્થાને ઊભેલો તે કપિશ્રેષ્ઠ ત્યાંના સરોવરમાં રહેલા નાગની જેમ શોભ્યો.
5.1.8
स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ५.१.८ ॥
તેણે સૂર્ય, મહેન્દ્ર, પવન, સ્વયંભૂ અને સર્વ ભૂતોને અંજલિ આપીને પ્રયાણનો સંકલ્પ કર્યો.
5.1.9
अञ्जलिं प्राङ्मुखं कुर्वन् पवनायात्मयोनये।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ५.१.९ ॥
પૂર્વ તરફ મુખ કરીને પવન અને આત્મયોનિને અંજલિ આપીને તે દક્ષિણ દિશા તરફ જવા ઉત્સાહિત થયો.
5.1.10
प्लवगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ ५.१.१० ॥
શ્રેષ્ઠ વાનરોએ જોયેલો, કૂદવાનો નિશ્ચય કરેલો તે, રામના કલ્યાણ માટે પૂર્ણિમાએ સમુદ્ર ઉછળે તેમ વધ્યો.
5.1.11
निष्प्रमाणशरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम्।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ ५.१.११ ॥
અપાર શરીરવાળો તે, સમુદ્ર ઓળંગવાની ઇચ્છાથી, બાહુઓ અને પગોથી પર્વતને દબાવવા લાગ્યો.
5.1.12
स चचालाचलश्चाशु मुहूर्तं कपिपीडितः।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ ५.१.१२ ॥
વાનરના દબાણથી તે અચળ પર્વત ક્ષણભરમાં ધ્રૂજ્યો અને ખીલેલા અગ્રભાગવાળાં વૃક્ષોનાં બધાં ફૂલ ખેરવી નાખ્યાં.
5.1.13
तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ ५.१.१३ ॥
વૃક્ષોમાંથી ખર્યા સુગંધિત પુષ્પસમૂહથી ચારેબાજુ ઢંકાયેલો તે પર્વત જાણે પુષ્પમય બની ચમક્યો.
5.1.14
तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदमत्त इव द्विपः ॥ ५.१.१४ ॥
તે ઉત્તમ પરાક્રમીના દબાણથી પીડાયેલો તે પર્વત મદમસ્ત હાથીની જેમ પાણીની ધારા વહાવવા લાગ્યો.
5.1.15
पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ ५.१.१५ ॥
તે બળવાનના દબાણથી પીડાયેલા મહેન્દ્ર પર્વતે સોનેરી, અંજન જેવી કાળી અને ચાંદી જેવી રેખાઓ પ્રગટાવી.
5.1.16
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः ॥ ५.१.१६ ॥
પર્વતે મનઃશિલા સહિતના વિશાળ પથ્થરો છોડ્યા; જાણે મધ્યમ જ્વાળાવાળો અગ્નિ ધુમાડાની હારો છોડતો હોય.
5.1.17
हरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः।
गुहाविष्टानि सत्त्वानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ५.१.१७ ॥
હરિ (હનુમાન)ના દબાણથી પીડાતાં, ચારેબાજુ ગુફાઓમાં રહેતાં પ્રાણીઓ વિકૃત સ્વરે કકળી ઊઠ્યાં.
5.1.18
स महान् सत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ ५.१.१८ ॥
પર્વતની પીડાથી ઊઠેલો તે પ્રાણીઓનો મહાન કોલાહલ પૃથ્વી, દિશાઓ અને ઉપવનોને ભરી દીધો.
5.1.19
शिरोभिः पृथुभिर्नागा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ ५.१.१९ ॥
સ્પષ્ટ સ્વસ્તિક ચિહ્નોવાળા પોતાના વિશાળ ફણાઓ સાથે, ભયંકર અગ્નિ ઓકતા નાગોએ દાંતથી શિલાઓને ડંખ માર્યો.
5.1.20
तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः।
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ ५.१.२० ॥
ત્યારે એ ક્રુદ્ધ નાગોના ઝેરી દંશથી એ મહાશિલાઓ અગ્નિથી સળગી ઊઠી અને હજાર ટુકડાઓમાં ફાટી ગઈ.
5.1.21
यानि त्वौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ ५.१.२१ ॥
એ પર્વત પર ઊગેલી, નાગોના ઝેરને નિવારનારી ઔષધિની વેલીઓ પણ એ ઝેર શાંત કરી શકી નહીં.
5.1.22
भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह ॥ ५.१.२२ ॥
'આ પર્વત ભૂતો દ્વારા ફાડવામાં આવી રહ્યો છે' એમ માનીને, ભયભીત તપસ્વીઓ અને વિદ્યાધરો પોતાના સ્ત્રીસમૂહો સાથે ત્યાંથી ઊડી ગયા.
5.1.23
पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ ५.१.२३ ॥
પીણાંના સ્થાને પડેલું સોનાનું મદ્યપાત્ર, અતિ મૂલ્યવાન પાત્રો અને સોનાના કળશ છોડીને.
5.1.24
लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ ५.१.२४ ॥
ચાટીને ખાવા યોગ્ય ઉચ્ચ-નીચ ખાદ્ય પદાર્થો, વિવિધ પ્રકારનાં માંસ, બળદના ચામડાંની થેલીઓ અને સોનાના મ્યાનવાળી તલવારો.
5.1.25
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ ५.१.२५ ॥
કંઠમાં માળા ધારણ કરીને, મદોન્મત્ત થઈને, લાલ માળાઓ અને લાલ વિલેપન ધારણ કરેલી, લાલ આંખોવાળી અને કમળ જેવી આંખોવાળી (સ્ત્રીઓ) આકાશ તરફ ઊડી.
5.1.26
हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणौः सह ॥ ५.१.२६ ॥
હાર, નૂપુર, કેયૂર વગેરે આભૂષણો ધારણ કરેલી સ્ત્રીઓ, વિસ્મિત અને સ્મિત કરતી, પોતાના પ્રિયતમો સાથે આકાશમાં ઊભી રહી.
5.1.27
दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षांचक्रुश्च पर्वतम् ॥ ५.१.२७ ॥
મહાવિદ્યા પ્રદર્શિત કરતા વિદ્યાધર મહર્ષિઓ સાથે મળીને આકાશમાં ઊભા રહ્યા અને પર્વત તરફ જોવા લાગ્યા.
5.1.28
शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ ५.१.२८ ॥
ત્યારે નિર્મળ આકાશમાં રહેલા શુદ્ધાત્મા ઋષિઓ, ચારણો અને સિદ્ધોનો શબ્દ તેમણે સાંભળ્યો.
5.1.29
एष पर्वतसंकाशो हनुमान् मारुतात्मजः।
तितीर्षति महावेगः समुद्रं वरुणालयम् ॥ ५.१.२९ ॥
પર્વત સમાન આ વાયુપુત્ર હનુમાન, મહાવેગથી વરુણના નિવાસ એવા સમુદ્રને પાર કરવા ઇચ્છે છે.
5.1.30
रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ ५.१.३० ॥
રામ માટે અને વાનરો માટે દુષ્કર કાર્ય કરવાની ઇચ્છાથી, સમુદ્રના તે પારના કાંઠે પહોંચવા ઇચ્છે છે — જ્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે.
5.1.31
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ ५.१.३१ ॥
પર્વત પર તેમણે તે અપ્રમેય વાનરશ્રેષ્ઠને જોયો.
5.1.32
दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चानलोपमः।
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ५.१.३२ ॥
તેણે રૂવાટાં ખંખેર્યાં, અગ્નિ સમાન કંપ્યો અને મેઘ સમાન મહાનાદ કર્યો.
5.1.33
आनुपूर्व्या च वृत्तं तल्लाङ्गूलं रोमभिश्चितम्।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ५.१.३३ ॥
ક્રમશઃ ગોળ, રૂવાટાંથી ઢંકાયેલી તે પૂંછડી, ઉડવા તૈયાર થઈ તેણે ફેંકી, જેમ પક્ષીરાજ સર્પને ફેંકે.
5.1.34
तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ ५.१.३४ ॥
તે અતિવેગવાનની પાછળ ફેંકાયેલી તેની પૂંછડી ગરુડ દ્વારા ઉપાડાતા મહાસર્પ સમાન દેખાઈ.
5.1.35
बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ।
आससाद कपिः कट्यां चरणौ संचुकोच च ॥ ५.१.३५ ॥
તે વાનરે મહાપરિઘ સમાન પોતાના બંને બાહુ સ્તંભિત કર્યા; કમર પર દબાણ કર્યું અને પગ સંકેલ્યા.
5.1.36
संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ५.१.३६ ॥
બાહુ અને ગરદન સંકેલીને તે તેજસ્વી, પરાક્રમી તેજ, સત્ત્વ અને વીર્યમાં પ્રવેશ્યો.
5.1.37
मार्गमालोकयन् दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ५.१.३७ ॥
દૂરથી માર્ગ જોતાં, ઊંચે દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને, આકાશ તરફ જોતાં તેમણે હૃદયમાં પ્રાણ રોક્યા.
5.1.38
पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः।
निकुच्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ॥ ५.१.३८ ॥
પગ વડે દૃઢપણે ઊભા રહીને, તે કપિકુંજર મહાબલ હનુમાન કાન સંકોરીને ઊંચે કૂદવા તૈયાર થયા.
5.1.39
वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्।
यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ॥ ५.१.३९ ॥
વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ તેમણે વાનરોને આ વચન કહ્યું—રાઘવે છોડેલું બાણ પવનના વેગે જાય તેમ.
5.1.40
गच्छेत् तद्वद् गमिष्यामि लंकां रावणपालिताम्।
नहि द्रक्ष्यामि यदि तां लंकायां जनकात्मजाम् ॥ ५.१.४० ॥
એ જ રીતે હું રાવણ દ્વારા પાલિત લંકા જઈશ; લંકામાં જનકપુત્રીને જો હું નહીં જોઉં—
5.1.41
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्।
यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः ॥ ५.१.४१ ॥
આ જ વેગથી હું દેવલોક પણ જઈશ; શ્રમ કરીને પણ સ્વર્ગમાં સીતાને જો હું નહીં જોઉં—
5.1.42
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्।
सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ॥ ५.१.४२ ॥
રાક્ષસરાજ રાવણને બાંધીને હું તેને લાવીશ; સર્વ રીતે કાર્ય સિદ્ધ કરીને હું સીતા સાથે પાછો આવીશ.
5.1.43
आनयिष्यामि वा लंकां समुत्पाट्य सरावणाम्।
एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरो वानरोत्तमः ॥ ५.१.४३ ॥
લંકાને રાવણ સહિત ઉખેડીને લાવીશ, અથવા... એમ કહીને વાનરોત્તમ હનુમાન...
5.1.44
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ ५.१.४४ ॥
વેગવાન હનુમાન વિચાર્યા વિના વેગથી ઊછળ્યા; એ કપિકુંજરે પોતાને ગરુડ જેવો માન્યો.
5.1.45
समुत्पतति वेगात् तु वेगात् ते नगरोहिणः।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ ५.१.४५ ॥
તેના વેગથી ઊછળતાં, પર્વતો પર ઊગેલાં એ વૃક્ષો પોતાની બધી ડાળીઓ સમેટીને ચારે બાજુથી ઊછળ્યાં.
5.1.46
स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः।
उद्वहन्नुरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५.१.४६ ॥
ફૂલોથી લદાયેલાં, મત્ત કોયલોવાળાં એ વૃક્ષોને ઉપાડીને તે અતિ વેગથી નિર્મળ આકાશમાં ગયો.
5.1.47
ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ५.१.४७ ॥
તેની જાંઘોના વેગથી ઊઠેલાં વૃક્ષો ક્ષણભર એ વાનરની પાછળ ચાલ્યાં; લાંબી યાત્રાએ નીકળેલા પોતાના સ્વજનની પાછળ સગાં ચાલે તેમ.
5.1.48
तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ५.१.४८ ॥
તેની જાંઘોના વેગથી ઉખડેલાં સાલ અને બીજાં ઉત્તમ પર્વતીય વૃક્ષો પણ હનુમાનની પાછળ ચાલ્યાં; સૈન્ય રાજાની પાછળ ચાલે તેમ.
5.1.49
सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः।
हनूमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५.१.४९ ॥
સારી રીતે ખીલેલા અગ્રભાગવાળાં અનેક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા હનુમાન પર્વતાકાર થઈ અદ્ભુત દેખાતા હતા.
5.1.50
सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ५.१.५० ॥
જે સારવાળા મજબૂત વૃક્ષો હતા તે પણ ખારા જળમાં ડૂબી ગયા, જાણે મહેન્દ્રના ભયથી વરુણના ધામમાં પર્વતો ડૂબી ગયા હોય.
5.1.51
स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः।
शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ५.१.५१ ॥
વિવિધ ફૂલો, અંકુરો અને કળીઓથી ઢંકાયેલો તે વાનર મેઘ જેવો શોભ્યો, જાણે આગિયાઓથી શણગારેલો પર્વત.
5.1.52
विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः।
व्यवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ ५.१.५२ ॥
તેના વેગથી છૂટા પડેલા તે વૃક્ષો ફૂલો છોડીને પાણીમાં ખરી પડ્યા, જેમ પાછા ફરેલા મિત્રો છોડી દે.
5.1.53
लघुत्वेनोपपन्नं तद् विचित्रं सागरेऽपतत्।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्।
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ॥ ५.१.५३ ॥
હલકાપણાને કારણે તે વિચિત્ર, વાનર અને વાયુથી ઉડાવાયેલાં વૃક્ષોનાં વિવિધ ફૂલો સમુદ્રમાં પડ્યાં; તારાઓથી ભરેલા આકાશ જેવો એ મહાસાગર શોભ્યો.
5.1.54
पुष्पौघेण सुगन्धेन नानावर्णेन वानरः।
बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद्गणविभूषितः ॥ ५.१.५४ ॥
સુગંધિત, અનેક રંગોના ફૂલોના ઢગલાથી તે વાનર વીજળીના સમૂહોથી શણગારેલા ઊગતા મેઘ જેવો શોભ્યો.
5.1.55
तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत।
ताराभिरिव रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥ ५.१.५५ ॥
તેના વેગથી ઊડેલાં ફૂલોથી પાણી દેખાયું, જાણે ઊગેલા તારાઓ અને સુંદરીઓથી આકાશ દેખાતું હોય.
5.1.56
तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ।
पर्वताग्राद् विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ॥ ५.१.५६ ॥
આકાશમાં ફેલાયેલા તેના બે બાહુ પર્વતશિખરેથી નીકળેલા પાંચ મુખવાળા બે સર્પો જેવા દેખાયા.
5.1.57
पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम्।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥ ५.१.५७ ॥
મોજાંની જાળ સહિતનો મહાસાગર જાણે પી રહ્યો હોય તેવો દેખાયો; તે મહાકપિ આકાશ પીવા તરસ્યો હોય તેવો દેખાયો.
5.1.58
तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः।
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ५.१.५८ ॥
વાયુમાર્ગે ચાલતી તેની આંખો વીજળીની પ્રભા જેવી હતી; પર્વતો પર ઊભેલા બે અગ્નિઓ જેમ ચમકી.
5.1.59
पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले।
चक्षुषी सम्प्रकाशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ ॥ ५.१.५९ ॥
પિંગળ નેત્રવાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ તેની મોટી, પિંગળ વર્તુળાકાર આંખો સ્થિર ચંદ્ર-સૂર્ય જેવી ચમકી.
5.1.60
मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ।
संध्यया समभिस्पृष्टं यथा स्यात् सूर्यमण्डलम् ॥ ५.१.६० ॥
તેનું મુખ લાલ નાકથી લાલ થઈને, સંધ્યાથી સ્પર્શાયેલા સૂર્યમંડળ જેવું ચમક્યું.
5.1.61
लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ॥ ५.१.६१ ॥
કૂદકો મારતા વાયુપુત્રની પૂંછડી આકાશમાં ઇન્દ્રધ્વજની જેમ ઊંચી શોભતી હતી.
5.1.62
लाङ्गूलचक्रो हनुमान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥ ५.१.६२ ॥
પૂંછડીને ચક્રાકારે ફેરવતા, શ્વેત દાંતવાળા, મહાપ્રાજ્ઞ વાયુપુત્ર હનુમાન સૂર્યના પરિવેશ જેવા ઝળહળ્યા.
5.1.63
स्फिग्देशेनातिताम्रेण रराज स महाकपिः।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ॥ ५.१.६३ ॥
અતિ રક્ત નિતંબ ભાગથી તે મહાકપિ, ગેરુ ધાતુથી ચીરાયેલા મહાન પર્વત જેવા શોભ્યા.
5.1.64
तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्।
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ॥ ५.१.६४ ॥
સાગર કૂદીને પાર કરતા તે વાનરસિંહની બગલમાં સમાયેલો પવન મેઘની જેમ ગર્જ્યો.
5.1.65
खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद् विनिःसृता।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥ ५.१.६५ ॥
આકાશમાં ઉત્તર દિશાના છેડેથી છૂટીને પડતી ઉલ્કા પોતાની પૂંછડી સાથે દેખાય, તેમ તે કપિકુંજર દેખાયા.
5.1.66
पतत्पतङ्गसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः।
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ५.१.६६ ॥
ઉડતા પક્ષીની જેમ ફેલાયેલા તે કપિ, કમરપટ્ટાથી બંધાયેલા વધેલા મતંગ હાથી જેવા શોભ્યા.
5.1.67
उपरिष्टाच्छरीरेण च्छायया चावगाढया।
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत् तदा कपिः ॥ ५.१.६७ ॥
ત્યારે તે વાનર, શરીર અને છાયાથી ઉપર અને સમુદ્રમાં ડૂબેલો, પવનથી ઘેરાયેલી નાવ જેવો હતો.
5.1.68
यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः।
स तु तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ ५.१.६८ ॥
સમુદ્રના જે જે ભાગમાં તે મહાકપિ ગયો, ત્યાં પોતાના અંગોના વેગથી તે ઉન્મત્ત જેવો દેખાતો હતો.
5.1.69
सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्।
अभिध्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५.१.६९ ॥
પર્વત જેવી સમુદ્રની લહેરજાળોને છાતીથી પ્રહાર કરતો, મહાવેગવાન તે મહાકપિ કૂદ્યો.
5.1.70
कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निर्गतः।
सागरं भीमनिर्ह्रादं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ ५.१.७० ॥
વાનરનો બળવાન પવન અને મેઘમાંથી નીકળેલો પવન, બંનેએ ભયંકર ગર્જનાવાળા સમુદ્રને અત્યંત કંપાવી દીધો.
5.1.71
विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ ५.१.७१ ॥
ખારા પાણીમાં વિશાળ લહેરજાળો ખસેડતો, જાણે આકાશ અને પૃથ્વીને વિખેરતો હોય એમ કપિશાર્દૂલ કૂદ્યો.
5.1.72
मेरुमन्दरसंकाशानुद्गतान् सुमहार्णवे।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ ५.१.७२ ॥
મહાસાગરમાં મેરુ અને મંદર જેવા ઊંચા ઊછળેલા મોજાંને જાણે ગણતો હોય એમ, મહાવેગવાન તે તેમને ઓળંગી ગયો.
5.1.73
तस्य वेगसमुद्घुष्टं जलं सजलदं तदा।
अम्बरस्थं विबभ्राजे शरदभ्रमिवाततम् ॥ ५.१.७३ ॥
તેના વેગથી ગર્જતું એ જળ, ત્યારે મેઘો સાથે આકાશમાં ફેલાયેલા શરદ ઋતુના વાદળ જેવું ચમક્યું.
5.1.74
तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ ५.१.७४ ॥
ત્યારે માછલીઓ, મગરો, મકરો અને કાચબા દેખાયા; જાણે વસ્ત્ર ખેંચાતાં દેહધારીઓનાં શરીર ખુલ્લાં પડ્યાં હોય.
5.1.75
क्रममाणं समीक्ष्याथ भुजगाः सागरंगमाः।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिव मेनिरे ॥ ५.१.७५ ॥
સમુદ્રમાં રહેતા સર્પોએ આકાશમાં આગળ વધતા એ કપિશાર્દૂલને જોઈને તેને ગરુડ માન્યો.
5.1.76
दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता।
छाया वानरसिंहस्य जवे चारुतराभवत् ॥ ५.१.७६ ॥
દસ યોજન પહોળી અને ત્રીસ યોજન લાંબી વાનરસિંહની છાયા, તેના વેગમાં વધુ સુંદર બની.
5.1.77
श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी।
तस्य सा शुशुभे छाया पतिता लवणाम्भसि ॥ ५.१.७७ ॥
સફેદ વાદળો અને ઘન મેઘપંક્તિ જેવી, વાયુપુત્રને અનુસરતી તેની એ છાયા ખારા સાગરના જળમાં પડીને શોભી ઊઠી.
5.1.78
शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ ५.१.७८ ॥
મહાતેજસ્વી અને વિશાળ શરીરવાળો એ મહાકપિ વાયુમાર્ગમાં આધાર વિના, પાંખોવાળા પર્વતની જેમ શોભ્યો.
5.1.79
येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ ५.१.७९ ॥
બળવાન એ કપિકુંજર વેગથી જે માર્ગે જતો હતો, તે માર્ગે જાણે સમુદ્ર અચાનક દ્રોણી જેવો કરી દેવાયો હોય.
5.1.80
आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ ५.१.८० ॥
પક્ષીસમૂહો પર ઝપટ મારતા પક્ષીરાજ જેવો જતો હનુમાન, પવન જેમ મેઘજાળો ખેંચી જાય તેમ મેઘજાળો ખેંચતો ગયો.
5.1.81
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमञ्जिष्ठकानि च।
कपिनाऽऽकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५.१.८१ ॥
સફેદ-લાલ અને ભૂરા-મંજિષ્ઠ રંગનાં મહાન મેઘો એ વાનર વડે ખેંચાતાં ચમકી ઊઠ્યાં.
5.1.82
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते ॥ ५.१.८२ ॥
મેઘજાળોમાં વારંવાર પ્રવેશતો અને બહાર નીકળતો તે એવો દેખાતો હતો જાણે ચંદ્ર ક્યારેક છુપાતો અને ક્યારેક પ્રગટ થતો હોય.
5.1.83
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा।
ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः ॥ ५.१.८३ ॥
ત્યારે વેગથી કૂદતા એ વાનરને જોઈને દેવ, ગંધર્વ અને ચારણોએ ત્યાં પુષ્પવર્ષા કરી.
5.1.84
तताप नहि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम्।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ ५.१.८४ ॥
કૂદતા એ વાનરેશ્વરને સૂર્યે તપાવ્યો નહિ; ત્યારે રામકાર્યની સિદ્ધિ માટે પવને તેની સેવા કરી.
5.1.85
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो वनौकसम् ॥ ५.१.८५ ॥
આકાશમાં કૂદતા તે વનવાસીની ઋષિઓએ સ્તુતિ કરી; દેવો અને ગંધર્વોએ તેની પ્રશંસા કરતાં ગાન કર્યું.
5.1.86
नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विविधानि च।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ ५.१.८६ ॥
નાગો, યક્ષો અને અનેક પ્રકારના રાક્ષસોએ પણ તે શ્રેષ્ઠ વાનરને થાક વિનાનો જોઈને સ્તુતિ કરી.
5.1.87
तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ ५.१.८७ ॥
તે વાનર-શાર્દૂળ હનુમાન ઉડતા હતા ત્યારે ઇક્ષ્વાકુ કુળનું માન જાળવવાની ઇચ્છાથી સાગરે વિચાર કર્યો.
5.1.88
साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ५.१.८८ ॥
વાનરેન્દ્ર હનુમાનને જો હું સહાય ન કરું, તો બોલનારા સૌ દ્વારા હું નિંદાપાત્ર બનીશ.
5.1.89
अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं तन्नार्हत्यवसादितुम् ॥ ५.१.८९ ॥
ઇક્ષ્વાકુ-નાથ સગરે મને ઉછેર્યો છે, અને આ ઇક્ષ્વાકુ વંશનો મંત્રી છે; તેથી તેને દુઃખ આપવું યોગ્ય નથી.
5.1.90
तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखी सोऽतितरिष्यति ॥ ५.१.९० ॥
તેથી મારે એવું કરવું જોઈએ કે આ વાનર વિશ્રામ કરે; મારા પર વિશ્રામ લઈને તે સુખપૂર્વક બાકીનો માર્ગ પાર કરશે.
5.1.91
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ५.१.९१ ॥
સોનેરી શિખરવાળા મૈનાકને, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠને, તેમણે કહ્યું.
5.1.92
त्वमिहासुरसङ्घानां देवराज्ञा महात्मना।
पातालनिलयानां हि परिघः संनिवेशितः ॥ ५.१.९२ ॥
પાતાળમાં રહેનારા અસુરસમૂહોને રોકવા મહાત્મા દેવરાજે તને અહીં અડસર તરીકે મૂક્યો છે.
5.1.93
त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥ ५.१.९३ ॥
પાતાળના અપ્રમેય દ્વારને રોકીને, પોતાનું પરાક્રમ જાણીતું હોય તેવા આ લોકો ફરી ઊછળશે ત્યારે તું ઊભો છે.
5.1.94
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्।
तस्मात् संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ॥ ५.१.९४ ॥
હે પર્વત, તારી શક્તિ આડી, ઉપર અને નીચે વધવાની છે. તેથી હું તને પ્રેરું છું—ઊઠ, હે પર્વતશ્રેષ્ઠ.
5.1.95
स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्।
हनूमान् रामकार्यार्थी भीमकर्मा खमाप्लुतः ॥ ५.१.९५ ॥
રામના કાર્યની ઇચ્છાવાળો, ભયંકર કર્મ કરનાર, આ વીર કપિશાર્દૂલ હનુમાન આકાશમાં કૂદીને તારી ઉપરથી જાય છે.
5.1.96
अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः।
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ ५.१.९६ ॥
ઇક્ષ્વાકુ કુળના આ પુરુષને મારે સહાય કરવી છે. મારા માટે ઇક્ષ્વાકુ પૂજ્ય છે, અને તારા માટે તેઓ અતિ પૂજ્ય છે.
5.1.97
कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्।
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ॥ ५.१.९७ ॥
અમારી સહાય કર; અમારું કાર્ય ઉલ્લંઘાય નહીં. કરવા યોગ્ય કાર્ય ન થયું હોય તો તે સજ્જનોમાં ક્રોધ જગાડે છે.
5.1.98
सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि।
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ॥ ५.१.९८ ॥
પાણી ઉપર ઊઠ; આ વાનર તારા પર વિશ્રામ કરે. આ અમારો અતિથિ છે, પૂજનીય છે અને કૂદનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
5.1.99
चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित।
हनूमाँस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ॥ ५.१.९९ ॥
સોનાની નાભિવાળા, દેવ-ગંધર્વો દ્વારા સેવાયેલા! હનુમાન તારા પર વિશ્રામ કરીને પછી બાકીના માર્ગે જશે.
5.1.100
काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्।
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ ५.१.१०० ॥
રામની દયા, મૈથિલી (સીતા)નો વનવાસ અને વાનરરાજનો થાક વિચારીને તારે ઊઠવું જોઈએ.
5.1.101
हिरण्यगर्भो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः।
उत्पपात जलात् तूर्णं महाद्रुमलतावृतः ॥ ५.१.१०१ ॥
હિરણ્યગર્ભ મૈનાક ખારા સમુદ્રનું વચન સાંભળીને, મોટાં વૃક્ષો અને વેલાઓથી ઢંકાયેલો, તરત જ પાણીમાંથી ઊછળ્યો.
5.1.102
स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युच्छ्रितस्तदा।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ ५.१.१०२ ॥
તેણે સમુદ્રનું જળ ભેદીને ત્યારે અત્યંત ઊંચો થઈ ગયો; વાદળને ભેદીને ઊગતા તેજસ્વી કિરણોવાળા સૂર્યની જેમ.
5.1.103
स महात्मा मुहूर्तेन पर्वतः सलिलावृतः।
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ॥ ५.१.१०३ ॥
તે મહાત્મા પર્વત ક્ષણભરમાં જળથી ઘેરાયેલો, સાગરની પ્રેરણાથી પોતાનાં શિખરો બતાવવા લાગ્યો.
5.1.104
शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः।
आदित्योदयसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ ५.१.१०४ ॥
સોનાનાં બનેલાં, કિંનરો અને મહાસર્પો સહિત, ઉગતા સૂર્ય સમાન શિખરોથી, જાણે આકાશને સ્પર્શતાં.
5.1.105
तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः।
आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत् काञ्चनप्रभम् ॥ ५.१.१०५ ॥
તે પર્વતનાં ઊભેલાં જાંબૂનદ સોનાનાં શિખરોથી આકાશ શસ્ત્ર સમાન અને સોનેરી પ્રભાવાળું થયું.
5.1.106
जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैर्महाप्रभैः।
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद् गिरिसत्तमः ॥ ५.१.१०६ ॥
સોનાનાં બનેલાં, ઝળહળતાં, મહાપ્રભાવાળાં શિખરોથી તે ગિરિશ્રેષ્ઠ સો સૂર્ય સમાન બન્યો.
5.1.107
समुत्थितमसङ्गेन हनूमानग्रतः स्थितम्।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥ ५.१.१०७ ॥
ઊભો થઈ અવરોધ વિના સામે ઊભેલા તે પર્વતને, ખારા જળની મધ્યમાં આ વિઘ્ન છે એમ હનુમાને નક્કી કર્યું.
5.1.108
स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः।
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥ ५.१.१०८ ॥
મહાવેગવાન તે મહાકપિએ અતિ ઊંચા તે પર્વતને પોતાની છાતીથી પાડી નાખ્યો, જેમ પવન વાદળને પાડે.
5.1.109
स तदासादितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।
बुद्ध्वा तस्य हरेर्वेगं जहर्ष च ननाद च ॥ ५.१.१०९ ॥
તે શ્રેષ્ઠ પર્વત તે કપિ દ્વારા સ્પર્શાયો, તેના વેગને સમજીને હર્ષિત થયો અને ગર્જ્યો.
5.1.110
तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत् पर्वतः कपिम् ॥ ५.१.११० ॥
આકાશમાં જતા તે વીર પાસે આવીને, પ્રસન્ન અને હર્ષિત મનથી પર્વતે તે કપિને આ વચનો કહ્યાં.
5.1.111
मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।
दुष्करं कृतवान् कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ॥ ५.१.१११ ॥
પોતાનું માનવ રૂપ ધારણ કરીને શિખર પર ઊભા રહીને, હે શ્રેષ્ઠ વાનર, તેં આ દુષ્કર કર્મ કર્યું છે.
5.1.112
निपत्य मम शृङ्गेषु सुखं विश्रम्य गम्यताम्।
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ॥ ५.१.११२ ॥
મારા શિખરો પર ઊતરીને સુખપૂર્વક વિશ્રામ કરીને જાઓ; રાઘવ વંશમાં જન્મેલાઓ દ્વારા સમુદ્ર વૃદ્ધિ પામ્યો હતો.
5.1.113
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः।
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ५.१.११३ ॥
રામના હિતમાં પ્રવૃત્ત તમને સાગર બદલામાં સન્માન આપે છે; કરેલા ઉપકારનો બદલો આપવો જોઈએ — આ સનાતન ધર્મ છે.
5.1.114
सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति।
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात् प्रचोदितः ॥ ५.१.११४ ॥
તે સાગર તેના બદલાની ઇચ્છા રાખે છે; તમારા તરફથી સન્માનને યોગ્ય છે; તમારા કારણે, અત્યંત આદરથી હું આના દ્વારા પ્રેરિત થયો છું.
5.1.115
योजनानां शतं चापि कपिरेष खमाप्लुतः।
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥ ५.१.११५ ॥
આ કપિ આકાશમાં કૂદીને સો યોજન આવ્યો છે. તારાં શિખરો પર વિશ્રામ કરીને બાકીનો માર્ગ આગળ વધે.
5.1.116
तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।
तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु ॥ ५.१.११६ ॥
હે હરિશાર્દૂલ, તું અહીં રહે અને મારી પાસે વિશ્રામ કરીને જા. આ સુગંધિત, સ્વાદિષ્ટ કંદ, મૂળ અને ફળ પુષ્કળ છે.
5.1.117
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽथ गमिष्यसि।
अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ ५.१.११७ ॥
હે હરિશ્રેષ્ઠ, આનો સ્વાદ માણીને વિશ્રામ કરીને પછી તું જઈશ. હે કપિમુખ્ય, તારી સાથે અમારો પણ સંબંધ છે; તું ત્રણે લોકમાં પ્રખ્યાત અને મહાગુણોનો આધાર છે.
5.1.118
वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ ५.१.११८ ॥
હે મારુતાત્મજ, જે વેગવાન અને કૂદનારા વાનરો છે, તેમાં હે કપિકુંજર, હું તને સૌથી શ્રેષ્ઠ માનું છું.
5.1.119
अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥ ५.१.११९ ॥
ધર્મ જાણનારે અતિથિનું સન્માન કરવું જોઈએ, ભલે તે સામાન્ય હોય. તો પછી તારા જેવાની તો વાત જ શી!
5.1.120
त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ ५.१.१२० ॥
તું તો દેવશ્રેષ્ઠ મહાત્મા મારુતનો પુત્ર છે. હે કપિકુંજર, વેગમાં તું તેમના જ સમાન છે.
5.1.121
पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः।
तस्मात् त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ ५.१.१२१ ॥
ધર્મજ્ઞ, તારું સન્માન થાય ત્યારે મારુત પણ સન્માન પામે છે. તેથી તું મારા માટે પૂજનીય છે. આનું કારણ પણ સાંભળ.
5.1.122
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्।
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडा इव वेगिनः ॥ ५.१.१२२ ॥
પૂર્વે કૃતયુગમાં, હે તાત, પર્વતો પક્ષી બન્યા હતા. તેઓ પણ ગરુડોની જેમ વેગથી બધી દિશાઓમાં ગયા.
5.1.123
ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः सहर्षिभिः।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ ५.१.१२३ ॥
તેઓ ઊડી જતાં, ઋષિઓ સાથે દેવસમૂહો અને પ્રાણીઓ તેમના પડવાના ભયથી ડરી ગયા.
5.1.124
ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण ततः शतसहस्रशः ॥ ५.१.१२४ ॥
ત્યારે ક્રોધિત સહસ્રાક્ષ, શતક્રતુ ઇન્દ્રે વજ્રથી પર્વતોની પાંખો કાપી નાખી, પછી સેંકડો હજારો વાર કાપી.
5.1.125
स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ ५.१.१२५ ॥
તે ક્રોધિત દેવરાજ વજ્ર ઉપાડીને મારી પાસે આવ્યા. ત્યારે મહાત્મા વાયુએ મને અચાનક ફેંકી દીધો.
5.1.126
अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम।
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ ५.१.१२६ ॥
હે વાનરોત્તમ, હું આ ખારા પાણીના સમુદ્રમાં ફેંકાયો. પરંતુ તારા પિતાએ મારી પાંખો સુરક્ષિત રાખી અને હું સંપૂર્ણ સલામત રહ્યો.
5.1.127
ततोऽहं मानयामि त्वां मान्योऽसि मम मारुते।
त्वया ममैष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ ५.१.१२७ ॥
ત્યારે હું તારું સન્માન કરું છું; હે મારુતિ, તું મારા માટે આદરણીય છે. હે કપિમુખ્ય, તારી સાથેનો આ સંબંધ મહાન ગુણોવાળો છે.
5.1.128
अस्मिन् नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महामते ॥ ५.१.१२८ ॥
આ સ્થિતિમાં, સાગર અને મારા માટે પણ, હે મહામતિ, પ્રસન્ન મનથી પ્રેમ બતાવવો તને યોગ્ય છે.
5.1.129
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण हरिसत्तम।
प्रीतिं च मम मान्यस्य प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ ५.१.१२९ ॥
હે હરિસત્તમ, થાક દૂર કરીને મારો સત્કાર સ્વીકાર; મારો માનનીય સ્નેહ પણ સ્વીકાર. તારા દર્શનથી હું પ્રસન્ન થયો છું.
5.1.130
एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ ५.१.१३० ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયા પછી કપિશ્રેષ્ઠે તે પર્વતોત્તમને કહ્યું: "હું પ્રસન્ન છું; આતિથ્ય થયું. આ ક્રોધ દૂર થાય."
5.1.131
त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥ ५.१.१३१ ॥
મારા કાર્યનો સમય ઉતાવળ કરે છે; દિવસ પણ વીતી રહ્યો છે. મેં પ્રતિજ્ઞા આપી છે; તેથી વચ્ચે અહીં રોકાવું ન જોઈએ.
5.1.132
इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ ५.१.१३२ ॥
આમ કહીને હાથથી તે પર્વતને સ્પર્શીને, વીર્યવાન તે વાનરશ્રેષ્ઠ હસતો હોય તેમ આકાશમાં ચાલ્યો ગયો.
5.1.133
स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरभिनन्दितः ॥ ५.१.१३३ ॥
પર્વત અને સમુદ્ર બંનેએ તેમને મોટા આદરથી જોયા; યોગ્ય આશીર્વાદોથી પૂજાયા અને અભિનંદિત થયા.
5.1.134
अथोर्ध्वं दूरमागत्य हित्वा शैलमहार्णवौ।
पितुः पन्थानमासाद्य जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५.१.१३४ ॥
પછી ઊંચે ઘણે દૂર જઈને, પર્વત અને મહાસાગરને પાછળ મૂકીને, પિતાના માર્ગને પામીને તે નિર્મળ આકાશમાં ગયા.
5.1.135
भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्।
वायुसूनुर्निरालम्बो जगाम कपिकुञ्जरः ॥ ५.१.१३५ ॥
ફરી ઊંચી ગતિ મેળવીને, એ પર્વત તરફ જોતા, વાયુપુત્ર, આધાર વિના, કપિકુંજર આગળ વધ્યા.
5.1.136
तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ५.१.१३६ ॥
હનુમાનનું તે બીજું અતિ દુષ્કર કર્મ જોઈને બધા દેવો, સિદ્ધો અને પરમ ઋષિઓએ તેમની પ્રશંસા કરી.
5.1.137
देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ ५.१.१३७ ॥
ત્યાં રહેલા દેવો તેમના કર્મથી હર્ષિત થયા; કાંચન, સુનાભ અને સહસ્રાક્ષ વાસવ પણ આનંદિત થયા.
5.1.138
उवाच वचनं धीमान् परितोषात् सगद्गदम्।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ ५.१.१३८ ॥
બુદ્ધિમાન શચીપતિ (ઇન્દ્ર) સંતોષથી ગદ્ગદ થઈને, પર્વતશ્રેષ્ઠ સુનાભને પોતે આ વચનો કહ્યાં.
5.1.139
हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम्।
अभयं ते प्रयच्छामि गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ ५.१.१३९ ॥
હે હિરણ્યનાભ, પર્વતશ્રેષ્ઠ! હું તારાથી અત્યંત પ્રસન્ન છું. હું તને અભય આપું છું. હે સૌમ્ય, સુખપૂર્વક જા.
5.1.140
साह्यं कृतं ते सुमहद् विश्रान्तस्य हनूमतः।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ ५.१.१४० ॥
વિશ્રામ કરેલા હનુમાનને તેં કરેલી આ મહાન મદદ છે. ભય હોવા છતાં નિર્ભય થઈને તે સો યોજન આગળ વધે છે.
5.1.141
रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः।
सत्क्रियां कुर्वता शक्त्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ ५.१.१४१ ॥
આ વાનર દશરથપુત્ર રામના હિતને માટે જ જાય છે. તારી શક્તિ પ્રમાણે સત્કાર કરનાર તારાથી હું દૃઢપણે પ્રસન્ન છું.
5.1.142
स तत् प्रहर्षमलभद् विपुलं पर्वतोत्तमः।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ ५.१.१४२ ॥
દેવોના સ્વામી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને અત્યંત પ્રસન્ન જોઈને તે શ્રેષ્ઠ પર્વત અપાર હર્ષ પામ્યો.
5.1.143
स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा।
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ ५.१.१४३ ॥
વરદાન પામેલો તે પર્વત ત્યારે સ્થિર રહ્યો. અને હનુમાન એક મુહૂર્તમાં સમુદ્ર પાર કરી ગયા.
5.1.144
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
अब्रुवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ॥ ५.१.१४४ ॥
પછી દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને પરમ ઋષિઓએ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી નાગમાતા સુરસાને કહ્યું.
5.1.145
अयं वातात्मजः श्रीमान् प्लवते सागरोपरि।
हनूमान् नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ ५.१.१४५ ॥
આ શ્રીમાન વાયુપુત્ર સમુદ્ર ઉપર ઊડી રહ્યા છે. તેમનું નામ હનુમાન છે. તું ક્ષણભર તેમના માર્ગમાં વિઘ્ન નાખ.
5.1.146
राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥ ५.१.१४६ ॥
અત્યંત ભયાનક રાક્ષસી રૂપ ધારણ કરીને, પર્વત જેવી, દાઢોથી ભયંકર, પીળી આંખોવાળી, આકાશને સ્પર્શતું મુખ કરીને.
5.1.147
बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ ५.१.१४७ ॥
તેનું બળ અને પરાક્રમ ફરી જાણવા ઇચ્છીએ છીએ. તે ઉપાયથી તને જીતશે, અથવા વિષાદ પામશે.
5.1.148
एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ ५.१.१४८ ॥
દેવો દ્વારા આ રીતે કહેવાયેલી, તેમના વડે સન્માનિત તે દેવી સુરસા, સમુદ્રની વચ્ચે રાક્ષસી દેહ ધારણ કરીને.
5.1.149
विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ ५.१.१४९ ॥
વિકૃત અને વિરૂપ, સૌને ભય આપનારી તેણે, કૂદતા હનુમાનને રોકીને આ કહ્યું.
5.1.150
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ ५.१.१५० ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, દેવોએ તને મારો આહાર નિર્ધારિત કર્યો છે. હું તને ગળી જઈશ; આ મારા મુખમાં પ્રવેશ કર.
5.1.151
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा।
व्यादाय वक्त्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः ॥ ५.१.१५१ ॥
"આ વરદાન મને પૂર્વે બ્રહ્માએ આપ્યું હતું" એમ કહીને તેણે તરત જ પોતાનું વિશાળ મોં ફાડીને મારુતિની સામે ઊભી રહી.
5.1.152
एवमुक्तः सुरसया प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत्।
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ ५.१.१५२ ॥
સુરસાએ આમ કહ્યું ત્યારે પ્રસન્ન મુખવાળો હનુમાન બોલ્યો: "દશરથના પુત્ર રામ નામના પુરુષ ભાઈ લક્ષ્મણ અને પત્ની વૈદેહી સાથે દંડકવનમાં પ્રવેશ્યા છે."
5.1.153
अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ ५.१.१५३ ॥
રાક્ષસો સાથે વેર બાંધીને બીજા કાર્યમાં વ્યસ્ત હતા ત્યારે, તેમની યશસ્વિની પત્ની સીતાનું રાવણે હરણ કર્યું.
5.1.154
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५.१.१५४ ॥
રામની આજ્ઞાથી હું તેની પાસે દૂત બનીને જઈશ. હે આ પ્રદેશમાં વસનારી, તારે રામને સહાય કરવી ઘટે.
5.1.155
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ५.१.१५५ ॥
અથવા મૈથિલીને અને સહજતાથી કાર્ય કરનાર રામને જોયા પછી હું તારા મુખમાં પાછો આવીશ — આ હું તને સત્ય વચન આપું છું.
5.1.156
एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ ५.१.१५६ ॥
હનુમાને આમ કહ્યું ત્યારે, ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરનારી સુરસા બોલી: "મારા આ વરદાનને કોઈ મને ઓળંગીને પસાર થઈ શકે નહીં."
5.1.157
तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्।
बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता हनूमतः ॥ ५.१.१५७ ॥
તેમને આગળ જતા જોઈને, હનુમાનનું બળ જાણવાની ઇચ્છાથી નાગમાતા સુરસાએ આ વચન કહ્યું.
5.1.158
निविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ ५.१.१५८ ॥
હે વાનરોત્તમ, આજે મારા મુખમાં પ્રવેશીને જ તમારે જવું પડશે; પૂર્વે બ્રહ્માએ મને આ વર આપ્યો હતો — એમ તે ઝડપથી બોલી.
5.1.159
व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेःपुरः।
एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः ॥ ५.१.१५९ ॥
તેણીએ પોતાનું વિશાળ મોં ખોલીને મારુતિની સામે ઊભી રહી. સુરસાએ આમ કહેતાં વાનરશ્રેષ્ઠ ક્રોધે ભરાયા.
5.1.160
अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसि।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायताम् ॥ ५.१.१६० ॥
"તું તારું મોં મોટું કર, જેથી તું મને સહી શકે કે નહીં તે જોઈએ" એમ ક્રોધે ભરાઈને સુરસાને કહીને તે દસ યોજન લાંબા થયા.
5.1.161
दशयोजनविस्तारो हनूमानभवत् तदा।
तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम्।
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद् योजनमायतम् ॥ ५.१.१६१ ॥
ત્યારે હનુમાન દસ યોજન વિસ્તારવાળા થયા. મેઘ જેવા દસ યોજન લાંબા તેમને જોઈને સુરસાએ પણ પોતાનું મોં વીસ યોજન લાંબું કર્યું.
5.1.162
हनूमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद् योजनमायतः।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत् तथोच्छ्रितम् ॥ ५.१.१६२ ॥
પછી ક્રોધે ભરાયેલા હનુમાન ત્રીસ યોજન લાંબા થયા. ત્યારે સુરસાએ પોતાનું મોં ચાળીસ યોજન ઊંચું કર્યું.
5.1.163
बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद् योजनोच्छ्रितः।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टिं योजनमुच्छ्रितम् ॥ ५.१.१६३ ॥
વીર હનુમાન પચાસ યોજન ઊંચા થયા; સુરસાએ પોતાનું મુખ સાઠ યોજન ઊંચું કર્યું.
5.1.164
तदैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः।
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनोच्छ्रितम् ॥ ५.१.१६४ ॥
ત્યારે જ વીર હનુમાન સિત્તેર યોજન ઊંચા થયા; સુરસાએ પોતાનું મુખ એંસી યોજન ઊંચું કર્યું.
5.1.165
हनूमाननलप्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥ ५.१.१६५ ॥
અગ્નિ જેવા તેજસ્વી હનુમાન નેવું યોજન ઊંચા થયા; સુરસાએ પોતાનું મુખ સો યોજન પહોળું ફેલાવ્યું.
5.1.166
तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान्।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुभीमं नरकोपमम् ॥ ५.१.१६६ ॥
સુરસાનું ખુલ્લું, લાંબી જીભવાળું, નરક જેવું અતિ ભયંકર મુખ જોઈને બુદ્ધિમાન વાયુપુત્ર...
5.1.167
स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः।
तस्मिन् मुहूर्ते हनुमान् बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ ५.१.१६७ ॥
ત્યારે મારુતિએ મેઘની જેમ પોતાનું શરીર સંકોરી લીધું; તે જ ક્ષણે હનુમાન અંગૂઠા જેટલા નાના થઈ ગયા.
5.1.168
सोऽभिपद्याथ तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५.१.१६८ ॥
તે મહાબલી હનુમાન તે મુખમાં પ્રવેશ્યા, પછી બહાર નીકળીને આકાશમાં ઊભા રહી તે તેજસ્વીએ આ વચન કહ્યું.
5.1.169
प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तुते।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यश्चासीद् वरस्तव ॥ ५.१.१६९ ॥
હું તારા મુખમાં પ્રવેશ્યો છું. દક્ષકન્યા, તને નમસ્કાર. જ્યાં વૈદેહી છે ત્યાં હું જઈશ; તારું વરદાન સત્ય થયું.
5.1.170
तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ ५.१.१७० ॥
તેને તેના મુખમાંથી નીકળતો જોઈને, રાહુના મુખમાંથી છૂટેલા ચંદ્રની જેમ, દેવી સુરસાએ પોતાના મૂળ રૂપમાં તે વાનરને કહ્યું.
5.1.171
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ५.१.१७१ ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, તારું કાર્ય સિદ્ધ થાઓ. હે સૌમ્ય, સુખપૂર્વક જા. મહાત્મા રાઘવ સાથે વૈદેહીને પાછી લાવ.
5.1.172
तत् तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।
साधुसाध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ ५.१.१७२ ॥
હનુમાનનું તે ત્રીજું અતિ દુષ્કર કર્મ જોઈને, 'સાધુ, સાધુ' કહીને બધા પ્રાણીઓએ ત્યારે તે વાનરની પ્રશંસા કરી.
5.1.173
स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ ५.१.१७३ ॥
તે અજેય સાગર, વરુણના ધામ પાસે પહોંચીને, આકાશમાં પ્રવેશીને, ગરુડ જેવા વેગથી ચાલ્યો ગયો.
5.1.174
सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ ५.१.१७४ ॥
તે જલધારાઓથી સેવિત, પક્ષીઓથી ભરેલું, કૈશિક આચાર્યો દ્વારા વિચરિત અને ઐરાવતથી સેવિત હતું.
5.1.175
सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ॥ ५.१.१७५ ॥
સિંહ, હાથી, વાઘ, પક્ષી અને સર્પ જેવાં વાહનો ધરાવતાં, ઊડતાં નિર્મળ વિમાનોથી શોભિત (આકાશ).
5.1.176
वज्राशनिसमस्पर्शैः पावकैरिव शोभिते।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरधिष्ठिते ॥ ५.१.१७६ ॥
વજ્ર અને વીજળી જેવા સ્પર્શવાળા, અગ્નિ સમાન શોભતા, પુણ્યકર્મી મહાભાગ્યવાન અને સ્વર્ગજયી જનોથી અધિષ્ઠિત (આકાશ).
5.1.177
वहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ ५.१.१७७ ॥
હવ્યને અત્યંત વહન કરતા ચિત્રભાનુ (અગ્નિ) દ્વારા સેવાયેલા, ગ્રહ, નક્ષત્ર, ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાગણોથી વિભૂષિત (આકાશ).
5.1.178
महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ ५.१.१७८ ॥
મહર્ષિઓ, ગંધર્વો, નાગો અને યક્ષોથી ભરેલા, એકાંત, નિર્મળ, સર્વવ્યાપી અને વિશ્વાવસુ દ્વારા સેવાયેલા (આકાશ).
5.1.179
देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ ५.१.१७९ ॥
દેવરાજના ગજ (ઐરાવત) દ્વારા આક્રાંત, ચંદ્ર-સૂર્યના માર્ગ પર, મંગલમય, જીવલોકના વિસ્તૃત વિતાન રૂપે ફેલાયેલા, બ્રહ્માએ રચેલા (આકાશ).
5.1.180
बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वृते।
जगाम वायुमार्गे च गरुत्मानिव मारुतिः ॥ ५.१.१८० ॥
વીરો અને વિદ્યાધરોના સમૂહો દ્વારા વારંવાર સેવાયેલા અને ઘેરાયેલા (આકાશમાં), વાયુમાર્ગે ગરુડની જેમ મારુતિ (હનુમાન) ગયા.
5.1.181
हनुमान् मेघजालानि प्राकर्षन् मारुतो यथा।
कालागुरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च ॥ ५.१.१८१ ॥
પવન જેમ મેઘસમૂહોને ખેંચે છે, તેમ હનુમાને કાળા અગરુ જેવા, લાલ, પીળા અને સફેદ મેઘસમૂહોને પોતાની તરફ ખેંચ્યા.
5.1.182
कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे।
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ ५.१.१८२ ॥
વાનર દ્વારા ખેંચાતા મહામેઘો ચમકી ઊઠ્યા. મેઘસમૂહોમાં પ્રવેશતા અને વારંવાર બહાર નીકળતા (તે શોભતો હતો).
5.1.183
प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन् प्रविशंस्तदा।
प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ५.१.१८३ ॥
વર્ષાઋતુના ચંદ્ર જેવો, ત્યારે મેઘોમાંથી બહાર નીકળતો અને તેમાં પ્રવેશતો તે શોભતો હતો. સર્વત્ર દેખાતો વાયુપુત્ર હનુમાન (એ રીતે દેખાયો).
5.1.184
भेजेऽम्बरं निरालम्बं पक्षयुक्त इवाद्रिराट्।
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ॥ ५.१.१८४ ॥
તે આધાર વિનાના આકાશમાં ગયો, પાંખવાળા પર્વતરાજ જેવો. તેને ઉડતો જોઈને સિંહિકા નામની રાક્ષસી (...).
5.1.185
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी।
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ॥ ५.१.१८५ ॥
વિશાળ થયેલી, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકતી સિંહિકાએ મનમાં વિચાર્યું: આજે લાંબા સમય પછી હું ભક્ષ્ય બનીશ.
5.1.187
इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागतम्।
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः।
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ॥ ५.१.१८७ ॥
મારું આ મહાબળ લાંબા સમય પછી વશ થયું છે. પડછાયો પકડાતાં વાનરે વિચાર્યું: અચાનક મને ખેંચવામાં આવ્યો છે, મારો પરાક્રમ લંગડો બનાવાયો છે.
5.1.188
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्तदा कपिः ॥ ५.१.१८८ ॥
દરિયામાં પ્રતિકૂળ પવનમાં ફસાયેલા મોટા વહાણની જેમ, ત્યારે તે વાનર આજુબાજુ, ઉપર અને નીચે જોઈ રહ્યો હતો.
5.1.189
ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि।
तद् दृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननाम् ॥ ५.१.१८९ ॥
ખારા પાણીમાંથી ઊઠેલું એ મહાપ્રાણી તેણે જોયું; તે જોઈને, વિકૃત મુખવાળા તે પ્રાણી વિશે મારુતિ વિચારવા લાગ્યો.
5.1.190
कपिराज्ञा यथाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्।
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ॥ ५.१.१९० ॥
વાનરરાજે કહ્યા પ્રમાણે આ એ અદ્ભુત દેખાવવાળું પ્રાણી છે; છાયા પકડનાર મહાપરાક્રમી; આમાં કોઈ શંકા નથી.
5.1.191
स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ५.१.१९१ ॥
બુદ્ધિમાન એ વાનરે સિંહિકાને તેના સાચા સ્વરૂપથી ઓળખી લીધી, અને વર્ષાઋતુના મેઘની જેમ પોતાનું વિશાળ શરીર વધાર્યું.
5.1.192
तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः।
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम् ॥ ५.१.१९२ ॥
મહાકપિનું વધતું શરીર જોઈને તેણે પાતાળ અને આકાશ જેવું વિશાળ મોં ફાડ્યું.
5.1.193
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।
स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् ॥ ५.१.१९३ ॥
ગર્જતી મેઘમાળાની જેમ તે વાનર પર ધસી ગઈ. ત્યારે તેણે તેનું વિકૃત અને અતિ વિશાળ મુખ જોયું.
5.1.194
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।
स तस्या विकृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ॥ ५.१.१९४ ॥
બુદ્ધિશાળી મહાકપિએ તેનું માત્ર શરીર અને મર્મસ્થાનો જોયાં. વજ્ર જેવા દૃઢ દેહવાળો તે કપિ તેના વિકૃત મુખમાં (પ્રવેશ્યો).
5.1.195
संक्षिप्य मुहुरात्मानं निपपात महाकपिः।
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ॥ ५.१.१९५ ॥
મહાકપિએ પોતાને વારંવાર સંકોચીને તેના મુખમાં પડ્યો. સિદ્ધો અને ચારણોએ તેને તેના મુખમાં ડૂબતો જોયો.
5.1.196
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा।
ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ॥ ५.१.१९६ ॥
પૂર્ણિમાએ રાહુ ચંદ્રને ગ્રસે તેમ (તે ગ્રસાતો હતો). પછી તે વાનરે પોતાના તીક્ષ્ણ નખોથી તેના મર્મસ્થાનો કાપીને (બહાર નીકળ્યો).
5.1.197
उत्पपाताथ वेगेन मनःसम्पातविक्रमः।
तां तु दिष्ट्या च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य सः ॥ ५.१.१९७ ॥
પછી મનના વેગ જેવા પરાક્રમવાળો તે વેગથી ઉપર કૂદ્યો. ભાગ્ય, ધૈર્ય અને કુશળતાથી તેણે તેને પાડી નાખી.
5.1.198
कपिप्रवीरो वेगेन ववृधे पुनरात्मवान्।
हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि।
स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने ॥ ५.१.१९८ ॥
કપિશ્રેષ્ઠ, આત્મસંયમી તે વેગથી ફરી વધ્યો. હનુમાન દ્વારા હૃદય હરાઈ જતાં તે દુઃખી થઈને પાણીમાં પડી. સ્વયંભૂએ જ હનુમાનને તેને પાડવા સર્જ્યા હતા.
5.1.199
तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्।
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ॥ ५.१.१९९ ॥
વાનર દ્વારા ઝડપથી મારી નખાયેલી અને પડી ગયેલી સિંહિકાને જોઈને આકાશચારી પ્રાણીઓએ તે શ્રેષ્ઠ વાનરને કહ્યું.
5.1.200
भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्।
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ॥ ५.१.२०० ॥
આજે તેં ભયંકર મહાન કર્મ કર્યું, તારા પરાક્રમથી તેને હણી. કૂદનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઇચ્છિત કાર્ય કોઈ હાનિ વિના સિદ્ધ કર.
5.1.201
यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव।
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥ ५.१.२०१ ॥
હે વાનરેન્દ્ર, તારામાં છે તેમ આ ચાર ગુણો—ધૈર્ય, દૃષ્ટિ, બુદ્ધિ, કુશળતા—જેનામાં હોય, તે કર્મમાં ક્યારેય ડગમગતો નથી.
5.1.202
स तैः सम्पूजितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनैः।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः ॥ ५.१.२०२ ॥
તેમણે તેનું સન્માન કર્યું; પૂજ્ય એ વાનર, કાર્ય સિદ્ધ થવાથી, સર્પભક્ષક ગરુડની જેમ આકાશમાં પ્રવેશીને ચાલ્યો ગયો.
5.1.203
प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः परिलोकयन्।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजीं ददर्श सः ॥ ५.१.२०३ ॥
લગભગ સામે કિનારે પહોંચીને, ચારેબાજુ જોતાં, સો યોજનના અંતે તેણે વનોની હારમાળા જોઈ.
5.1.204
ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम्।
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ ५.१.२०४ ॥
ઊતરતાં જ એ વાનરશ્રેષ્ઠે વિવિધ વૃક્ષોથી શોભિત દ્વીપ અને મલય પર્વતના ઉપવનો જોયાં.
5.1.205
सागरं सागरानूपान् सागरानूपजान् द्रुमान्।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयत् ॥ ५.१.२०५ ॥
તેણે સમુદ્ર, સમુદ્રકાંઠા, કાંઠે ઊગેલાં વૃક્ષો, અને સમુદ્રની પત્નીઓનાં મુખો પણ જોયાં.
5.1.206
स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्।
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ॥ ५.१.२०६ ॥
મહામેઘ જેવા પોતાને જોઈને, આત્મસંયમી અને બુદ્ધિમાન હનુમાને આકાશને રોકતા હોય તેમ એક નિશ્ચય કર્યો.
5.1.207
कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महामतिः ॥ ५.१.२०७ ॥
મારા શરીરની વૃદ્ધિ અને વેગ જોઈને જ રાક્ષસો મારા વિશે કુતૂહલ કરશે, એમ તે મહામતિએ માન્યું.
5.1.208
ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम्।
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ ५.१.२०८ ॥
પછી પર્વત જેવું તે શરીર સંકોરીને, મોહમુક્ત આત્મસંયમીની જેમ હનુમાન ફરી પોતાના સ્વાભાવિક રૂપે આવ્યા.
5.1.209
तद्रूपमतिसंक्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः।
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ॥ ५.१.२०९ ॥
તે રૂપને અતિ સંકોરીને હનુમાન પોતાની સ્વાભાવિક અવસ્થામાં સ્થિર થયા; જાણે ત્રણ પગલાં ભરીને બલિનું પરાક્રમ હરનાર હરિ.
5.1.210
स चारुनानाविधरूपधारी
परं समासाद्य समुद्रतीरम्।
परैरशक्यं प्रतिपन्नरूपः
समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ ५.१.२१० ॥
વિવિધ સુંદર રૂપ ધારણ કરનાર તે હનુમાન સમુદ્રકિનારે પહોંચ્યા; બીજાઓ માટે અશક્ય એવું રૂપ ધારણ કરીને, પોતાને તપાસીને, હેતુનો સારી રીતે વિચાર કરીને.
5.1.211
ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे
विचित्रकूटे निपपात कूटे।
सकेतकोद्दालकनारिकेले
महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा ॥ ५.१.२११ ॥
પછી તે મહાત્મા, મહામેઘશિખર જેવા, લંબ પર્વતના સમૃદ્ધ વિચિત્ર શિખર પર, કેતક, ઉદ્દાલક અને નારિયેળીઓ વચ્ચે ઊતર્યા.
5.1.212
ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं
समीक्ष्य लंकां गिरिवर्यमूर्ध्नि।
कपिस्तु तस्मिन् निपपात पर्वते
विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ ५.१.२१२ ॥
પછી સમુદ્રતટે પહોંચીને, પર્વતશિખર પરથી લંકાને જોઈને, તે વાનર પોતાનું રૂપ સંકોચીને, મૃગો અને પક્ષીઓને ભય પમાડતો એ પર્વત પર ઊતર્યો.
5.1.213
स सागरं दानवपन्नगायुतं
बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम्।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा
ददर्श लंकाममरावतीमिव ॥ ५.१.२१३ ॥
દાનવો અને નાગોથી ભરેલા, મોટાં મોજાંની માળા પહેરેલા તે સાગરને બળથી ઓળંગી, મહાસાગરના તટે ઊતરીને, ત્યારે તેણે લંકાને અમરાવતી જેવી જોઈ.