वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.1.1
ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्षणः।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ ५.१.१ ॥
नंतर रावणाने नेलेल्या सीतेचा मागोवा घेण्याची इच्छा करून शत्रुसंहारक (हनुमान) चारणांनी आक्रमलेल्या मार्गावर निघाला।
5.1.2
दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः।
समुदग्रशिरोग्रीवो गवां पतिरिवाबभौ ॥ ५.१.२ ॥
अतुलनीय, दुष्कर कर्म करण्याची इच्छा धरलेला तो वानर, मान आणि डोके उंचावून गोपती (वृषभ) सारखा शोभला.
5.1.3
अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ ५.१.३ ॥
नंतर तो महाबलवान, धीर वानर वैदूर्यवर्ण, पाण्यासारख्या भासणाऱ्या हिरव्या गवताळ प्रदेशात इच्छेनुसार संचार करू लागला.
5.1.4
द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन्।
मृगांश्च सुबहून् निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ५.१.४ ॥
पक्ष्यांना भयभीत करीत, छातीने झाडे उन्मळून, अनेक मृगांना मारीत, पूर्ण वाढलेल्या सिंहाप्रमाणे तो बुद्धिमान (हनुमान) संचार करू लागला.
5.1.5
नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः।
स्वभावसिद्धैर्विमलैर्धातुभिः समलंकृतम् ॥ ५.१.५ ॥
निळ्या, तांबड्या, मंजिष्ठ व कमळाच्या रंगांच्या, पांढऱ्या-काळ्या, नैसर्गिक निर्मळ धातूंनी सुशोभित (पर्वत).
5.1.6
कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः।
यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैः सपन्नगैः ॥ ५.१.६ ॥
इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या, परिवारासह, देवांसारख्या यक्ष, किन्नर, गंधर्व व नागांनी सतत भरलेला (पर्वत).
5.1.7
स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते।
तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ ५.१.७ ॥
त्या श्रेष्ठ पर्वताच्या पायथ्याशी, श्रेष्ठ नागांनी भरलेल्या त्या ठिकाणी उभा राहिलेला तो वानरश्रेष्ठ तेथील सरोवरातील नागासारखा तेजस्वी दिसला.
5.1.8
स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ५.१.८ ॥
त्याने सूर्य, महेंद्र, पवन, स्वयंभू आणि सर्व भूतांना अंजली अर्पण करून प्रवासाचा निश्चय केला.
5.1.9
अञ्जलिं प्राङ्मुखं कुर्वन् पवनायात्मयोनये।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ५.१.९ ॥
पूर्वाभिमुख होऊन पवन आणि आत्मयोनी यांना अंजली अर्पण करून तो दक्षिण दिशेकडे जाण्यास उत्सुक झाला.
5.1.10
प्लवगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ ५.१.१० ॥
वानरश्रेष्ठांनी पाहिलेला, उड्डाणाचा निश्चय केलेला तो, रामाच्या कल्याणासाठी पौर्णिमेला समुद्र उसळावा तसा वाढला.
5.1.11
निष्प्रमाणशरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम्।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ ५.१.११ ॥
अमर्याद देह धारण केलेला, समुद्र ओलांडण्याची इच्छा असलेला तो, बाहूंनी व पायांनी पर्वताला दाबू लागला.
5.1.12
स चचालाचलश्चाशु मुहूर्तं कपिपीडितः।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ ५.१.१२ ॥
वानराच्या दाबाने तो अचल पर्वत क्षणभर हलला आणि फुललेल्या टोकांच्या वृक्षांची सर्व फुले त्याने झडवली.
5.1.13
तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ ५.१.१३ ॥
वृक्षांवरून गळलेल्या सुगंधी फुलांच्या ओघाने सर्वत्र आच्छादित झालेला तो पर्वत जणू पुष्पमय होऊन शोभला.
5.1.14
तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः।
सलिलं सम्प्रसुस्राव मदमत्त इव द्विपः ॥ ५.१.१४ ॥
त्या उत्तम पराक्रमी वीराच्या दाबाने पीडित झालेला तो पर्वत मदमत्त हत्तीप्रमाणे पाण्याचा प्रवाह सोडू लागला.
5.1.15
पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः।
रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ ५.१.१५ ॥
त्या बलवानाच्या दाबाने पीडित झालेल्या महेंद्र पर्वताने सोनेरी, अंजनासारख्या काळ्या आणि चांदीच्या रंगांच्या रेषा उमटवल्या.
5.1.16
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः।
मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः ॥ ५.१.१६ ॥
पर्वताने मनःशिलेसह विशाल शिला सोडल्या; जणू मध्यम ज्वालेने युक्त अग्नी धुराच्या रेषा सोडत आहे.
5.1.17
हरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः।
गुहाविष्टानि सत्त्वानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ५.१.१७ ॥
हरीने (हनुमानाने) दाबल्यामुळे चारही बाजूंच्या गुहांत राहणारे प्राणी विकृत स्वरांत ओरडू लागले.
5.1.18
स महान् सत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ ५.१.१८ ॥
पर्वताच्या वेदनेतून उठलेला तो प्राण्यांचा प्रचंड गोंधळ पृथ्वी, दिशा आणि उपवनांना भरून गेला.
5.1.19
शिरोभिः पृथुभिर्नागा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ ५.१.१९ ॥
स्पष्ट स्वस्तिक चिन्हे असलेल्या आपल्या विशाल फण्यांनी, भयंकर अग्नी ओकत नागांनी दातांनी शिलांना दंश केला.
5.1.20
तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः।
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ ५.१.२० ॥
तेव्हा त्या संतप्त नागांच्या विषारी दंशाने ती महाशिलाही अग्नीने पेटून हजार तुकड्यांमध्ये फुटल्या.
5.1.21
यानि त्वौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ ५.१.२१ ॥
त्या पर्वतावर उगवलेल्या, नागांच्या विषावर उतारा ठरणाऱ्या औषधी वनस्पतीही ते विष शांत करू शकल्या नाहीत.
5.1.22
भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह ॥ ५.१.२२ ॥
'हा पर्वत भुतांकडून फोडला जात आहे' असे समजून भयभीत झालेले तपस्वी आणि विद्याधर आपल्या स्त्रीगणांसह तेथून उडून गेले.
5.1.23
पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ ५.१.२३ ॥
मद्यपानाच्या ठिकाणी पडलेले सोन्याचे मद्यपात्र, अत्यंत मौल्यवान पात्रे आणि सोन्याचे कलश सोडून.
5.1.24
लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ ५.१.२४ ॥
चाटून खाण्याजोगे उच्च-नीच प्रकारचे पदार्थ, विविध प्रकारचे मांस, बैलाच्या कातड्याच्या पिशव्या आणि सोन्याच्या म्यानांच्या तलवारी.
5.1.25
कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ ५.१.२५ ॥
गळ्यात माळा घालून, मदोन्मत्त होऊन, लाल माळा व लाल उटणे लावलेल्या, लाल डोळ्यांच्या आणि कमलनेत्र स्त्रिया आकाशाकडे उडाल्या.
5.1.26
हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणौः सह ॥ ५.१.२६ ॥
हार, नूपुर, केयूर इत्यादी अलंकार धारण केलेल्या स्त्रिया, विस्मित होऊन हसत आपल्या प्रियकरांसह आकाशात उभ्या राहिल्या.
5.1.27
दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षांचक्रुश्च पर्वतम् ॥ ५.१.२७ ॥
महाविद्या दाखवणारे विद्याधर महर्षी एकत्र आकाशात उभे राहून पर्वताकडे पाहू लागले.
5.1.28
शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ ५.१.२८ ॥
तेव्हा निर्मल आकाशात उभ्या असलेल्या शुद्धात्मा ऋषी, चारण आणि सिद्धांचा शब्द त्यांनी ऐकला.
5.1.29
एष पर्वतसंकाशो हनुमान् मारुतात्मजः।
तितीर्षति महावेगः समुद्रं वरुणालयम् ॥ ५.१.२९ ॥
पर्वतासारखा हा वायुपुत्र हनुमान, महावेगाने वरुणाचे निवासस्थान असलेला समुद्र ओलांडू इच्छितो.
5.1.30
रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ ५.१.३० ॥
रामासाठी व वानरांसाठी दुष्कर कार्य करू इच्छिणारा तो, समुद्राच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचू इच्छितो — जो गाठणे कठीण आहे.
5.1.31
तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ ५.१.३१ ॥
पर्वतावर त्यांनी त्या अप्रमेय वानरश्रेष्ठाला पाहिले.
5.1.32
दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चानलोपमः।
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ५.१.३२ ॥
त्याने आपले केस झटकले, अग्नीप्रमाणे थरथरला आणि मेघासारखा मोठा नाद केला.
5.1.33
आनुपूर्व्या च वृत्तं तल्लाङ्गूलं रोमभिश्चितम्।
उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ५.१.३३ ॥
क्रमाने गोल, केसांनी झाकलेली ती शेपटी, उड्डाणाला सज्ज होऊन त्याने फेकली, जसा पक्षिराज साप फेकतो.
5.1.34
तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ ५.१.३४ ॥
त्या अतिवेगवानाच्या मागे पसरलेली त्याची शेपटी गरुडाने वाहून नेलेल्या महासर्पासारखी दिसली.
5.1.35
बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ।
आससाद कपिः कट्यां चरणौ संचुकोच च ॥ ५.१.३५ ॥
त्या वानराने महापरिघासारखे आपले दोन्ही बाहू ताठ केले; कमरेवर दाब दिला आणि पाय आखडून घेतले.
5.1.36
संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ५.१.३६ ॥
बाहू आणि मान आवळून त्या तेजस्वी, पराक्रमी वीराने तेज, सत्त्व आणि वीर्य आत्मसात केले.
5.1.37
मार्गमालोकयन् दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ५.१.३७ ॥
दुरून मार्ग पाहत, वर वर दृष्टी स्थिर करून, आकाशाकडे पाहत त्याने हृदयात प्राण रोखले.
5.1.38
पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः।
निकुच्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ॥ ५.१.३८ ॥
पायांवर दृढ उभा राहून, त्या वानरांतील गजराज महाबली हनुमानाने कान मिटले आणि वर उडी घेण्यास सज्ज झाला.
5.1.39
वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्।
यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ॥ ५.१.३९ ॥
वानरश्रेष्ठ त्याने वानरांना हे शब्द सांगितले—राघवाने सोडलेला बाण वाऱ्याच्या वेगाने जातो तसा.
5.1.40
गच्छेत् तद्वद् गमिष्यामि लंकां रावणपालिताम्।
नहि द्रक्ष्यामि यदि तां लंकायां जनकात्मजाम् ॥ ५.१.४० ॥
तसाच मी रावणाने पाळलेल्या लंकेला जाईन; लंकेत जनकपुत्रीला मी पाहिले नाही तर—
5.1.41
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्।
यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः ॥ ५.१.४१ ॥
याच वेगाने मी देवलोकाला जाईन; श्रम करूनही स्वर्गात सीतेला मी पाहिले नाही तर—
5.1.42
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्।
सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ॥ ५.१.४२ ॥
राक्षसराज रावणाला बांधून मी त्याला आणीन; सर्वप्रकारे कार्य सिद्ध करून मी सीतेसह परत येईन.
5.1.43
आनयिष्यामि वा लंकां समुत्पाट्य सरावणाम्।
एवमुक्त्वा तु हनुमान् वानरो वानरोत्तमः ॥ ५.१.४३ ॥
लंकेला रावणासह उपटून आणीन, किंवा... असे बोलून वानरश्रेष्ठ हनुमान...
5.1.44
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्।
सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ ५.१.४४ ॥
वेगवान हनुमान विचार न करता वेगाने उसळला; त्या कपिकुंजराने स्वतःला गरुडासारखे मानले.
5.1.45
समुत्पतति वेगात् तु वेगात् ते नगरोहिणः।
संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ ५.१.४५ ॥
त्याच्या वेगाने उसळताना, डोंगरांवर वाढलेले ते वृक्ष आपल्या सर्व फांद्या आवरून चोहोबाजूंनी वर उठले.
5.1.46
स मत्तकोयष्टिभकान् पादपान् पुष्पशालिनः।
उद्वहन्नुरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५.१.४६ ॥
फुलांनी बहरलेले, मत्त कोकिळांनी युक्त ते वृक्ष उचलून तो प्रचंड वेगाने निर्मळ आकाशात गेला.
5.1.47
ऊरुवेगोत्थिता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ५.१.४७ ॥
त्याच्या मांड्यांच्या वेगाने उठलेले वृक्ष क्षणभर त्या वानराच्या मागे गेले, जसे दीर्घ प्रवासाला निघालेल्या आपल्या नातेवाईकामागे बांधव जातात.
5.1.48
तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ५.१.४८ ॥
त्याच्या मांड्यांच्या वेगाने उपटलेले साल व इतर श्रेष्ठ पर्वतवृक्षही हनुमानामागे गेले, जसे सैन्य राजामागे जाते.
5.1.49
सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः।
हनूमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५.१.४९ ॥
चांगल्या फुललेल्या शेंड्यांच्या अनेक वृक्षांनी वेढलेला हनुमान पर्वताच्या आकाराचा होऊन अद्भुत दिसू लागला.
5.1.50
सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ५.१.५० ॥
जे सारयुक्त (मजबूत) वृक्ष होते तेही खाऱ्या पाण्यात बुडाले, जणू महेंद्राच्या भयाने वरुणाच्या वासस्थानात पर्वत बुडाले असावेत.
5.1.51
स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः।
शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ५.१.५१ ॥
नाना प्रकारच्या फुलांनी, कोंबांनी आणि कळ्यांनी आच्छादलेला तो वानर मेघासारखा शोभला; जणू काजव्यांनी सजलेला पर्वत.
5.1.52
विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः।
व्यवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ ५.१.५२ ॥
त्याच्या वेगाने मुक्त झालेले ते वृक्ष फुले सोडून पाण्यात गळून पडले, जसे परत फिरलेले मित्र सोडून जातात.
5.1.53
लघुत्वेनोपपन्नं तद् विचित्रं सागरेऽपतत्।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्।
ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ॥ ५.१.५३ ॥
हलकेपणामुळे ती विचित्र, वानर आणि वाऱ्याने हलवलेली वृक्षांची नाना प्रकारची फुले समुद्रात पडली; ताऱ्यांनी भरलेल्या आकाशासारखा तो महासागर शोभला.
5.1.54
पुष्पौघेण सुगन्धेन नानावर्णेन वानरः।
बभौ मेघ इवोद्यन् वै विद्युद्गणविभूषितः ॥ ५.१.५४ ॥
सुगंधी, नाना रंगांच्या फुलांच्या राशीने तो वानर, विजांच्या समूहांनी सजलेल्या उगवणाऱ्या मेघासारखा शोभला.
5.1.55
तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत।
ताराभिरिव रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥ ५.१.५५ ॥
त्याच्या वेगाने उडालेल्या फुलांनी पाणी दिसू लागले, जणू उगवलेल्या ताऱ्यांनी आणि सुंदरींनी आकाश दिसत होते.
5.1.56
तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ।
पर्वताग्राद् विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ॥ ५.१.५६ ॥
आकाशात पसरलेले त्याचे दोन्ही बाहू पर्वतशिखरावरून बाहेर पडलेल्या पाच तोंडांच्या दोन नागांसारखे दिसले.
5.1.57
पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम्।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥ ५.१.५७ ॥
लाटांच्या जाळ्यासह महासागर जणू पीत असल्यासारखा दिसला; तो महाकपी आकाश पिण्यास तहानलेल्या सारखा दिसला.
5.1.58
तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः।
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ५.१.५८ ॥
वायुमार्गाने जाणारे त्याचे डोळे विजेच्या प्रभेसारखे होते; पर्वतांवर उभ्या असलेल्या दोन अग्नींसारखे ते तेजस्वी दिसले.
5.1.59
पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले।
चक्षुषी सम्प्रकाशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ ॥ ५.१.५९ ॥
पिंगळनेत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याचे मोठे, पिंगट वर्तुळाकार डोळे स्थिर चंद्रसूर्यांसारखे प्रकाशले.
5.1.60
मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ।
संध्यया समभिस्पृष्टं यथा स्यात् सूर्यमण्डलम् ॥ ५.१.६० ॥
त्याचे तोंड लाल नाकामुळे तांबडे होऊन, संध्येने स्पर्शिलेल्या सूर्यमंडलासारखे तेजस्वी दिसले.
5.1.61
लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ॥ ५.१.६१ ॥
उड्डाण करणाऱ्या वायुपुत्राची शेपटी आकाशात इंद्रध्वजासारखी उंच उभारलेली शोभत होती.
5.1.62
लाङ्गूलचक्रो हनुमान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥ ५.१.६२ ॥
शेपटी चक्राकार फिरवणारे, शुभ्र दातांचे, महाप्राज्ञ वायुपुत्र हनुमान सूर्याच्या प्रभामंडलासारखे तेजस्वी दिसले.
5.1.63
स्फिग्देशेनातिताम्रेण रराज स महाकपिः।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ॥ ५.१.६३ ॥
अतिलाल कंबरेच्या भागाने तो महाकपी, गैरिक धातूने फोडलेल्या महान पर्वतासारखा तेजस्वी दिसला.
5.1.64
तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्।
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ॥ ५.१.६४ ॥
सागर ओलांडणाऱ्या त्या वानरसिंहाच्या काखेत अडकलेला वारा मेघासारखा गर्जला.
5.1.65
खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद् विनिःसृता।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥ ५.१.६५ ॥
आकाशात उत्तर टोकाकडून सुटून पडणारी उल्का आपल्या शेपटीसह दिसते, तसेच तो कपिकुंजर दिसला.
5.1.66
पतत्पतङ्गसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः।
प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ५.१.६६ ॥
उडणाऱ्या पक्ष्यासारखा विस्तारलेला तो कपी, कमरपट्ट्याने बांधलेल्या वाढलेल्या मातंग हत्तीसारखा शोभला.
5.1.67
उपरिष्टाच्छरीरेण च्छायया चावगाढया।
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत् तदा कपिः ॥ ५.१.६७ ॥
तेव्हा तो वानर, शरीराने व छायेने वर व समुद्रात बुडालेला, वाऱ्याने घेरलेल्या नौकेसारखा दिसत होता.
5.1.68
यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः।
स तु तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ ५.१.६८ ॥
समुद्राच्या ज्या ज्या भागात तो महाकपि गेला, तेथे आपल्या अवयवांच्या वेगाने तो वेड्यासारखा दिसत होता.
5.1.69
सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्।
अभिध्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५.१.६९ ॥
पर्वतासारख्या समुद्राच्या लाटांच्या जाळ्यांवर छातीने आघात करीत तो महावेगवान महाकपि उड्या मारत गेला.
5.1.70
कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निर्गतः।
सागरं भीमनिर्ह्रादं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ ५.१.७० ॥
वानराचा बलवान वारा आणि मेघांतून निघालेला वारा, या दोघांनी भयंकर गर्जना करणाऱ्या समुद्राला अत्यंत कंपित केले.
5.1.71
विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि।
पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ ५.१.७१ ॥
खाऱ्या पाण्यात प्रचंड लाटांची जाळी दूर सारत, जणू आकाश व पृथ्वी विखरून टाकत, कपिश्रेष्ठ उडी मारत गेला.
5.1.72
मेरुमन्दरसंकाशानुद्गतान् सुमहार्णवे।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ ५.१.७२ ॥
महासागरात मेरू व मंदरासारख्या उंच उसळलेल्या लाटा जणू मोजत, महावेगवान तो त्यांना ओलांडून गेला.
5.1.73
तस्य वेगसमुद्घुष्टं जलं सजलदं तदा।
अम्बरस्थं विबभ्राजे शरदभ्रमिवाततम् ॥ ५.१.७३ ॥
त्याच्या वेगाने गर्जलेले ते पाणी, तेव्हा मेघांसह आकाशात पसरलेल्या शरद ऋतूतील ढगासारखे चमकले.
5.1.74
तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा।
वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ ५.१.७४ ॥
तेव्हा मासे, मगरी, मकर आणि कासवे दिसू लागली; जणू वस्त्र ओढल्यामुळे देहधारींची शरीरे उघडी पडली आहेत.
5.1.75
क्रममाणं समीक्ष्याथ भुजगाः सागरंगमाः।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिव मेनिरे ॥ ५.१.७५ ॥
समुद्रात राहणाऱ्या सर्पांनी आकाशात पुढे झेपावणाऱ्या त्या कपिशार्दूलाला पाहून त्याला गरुड मानले.
5.1.76
दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता।
छाया वानरसिंहस्य जवे चारुतराभवत् ॥ ५.१.७६ ॥
दहा योजने रुंद आणि तीस योजने लांब असलेली वानरसिंहाची छाया, त्याच्या वेगात अधिकच सुंदर झाली.
5.1.77
श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी।
तस्य सा शुशुभे छाया पतिता लवणाम्भसि ॥ ५.१.७७ ॥
पांढऱ्या ढगांच्या आणि दाट मेघरांगेसारखी, वायुपुत्राचा पाठलाग करणारी त्याची ती छाया खाऱ्या समुद्राच्या पाण्यात पडून शोभली.
5.1.78
शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः।
वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ ५.१.७८ ॥
महातेजस्वी आणि विशाल देहाचा तो महाकपी वायुमार्गात आधाराविना, पंख असलेल्या पर्वतासारखा शोभला.
5.1.79
येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः।
तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ ५.१.७९ ॥
बलवान अशा कपिकुंजराने वेगाने जात असलेल्या मार्गावरून जणू समुद्र अचानक द्रोणीसारखा केला गेला.
5.1.80
आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्।
हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ ५.१.८० ॥
पक्ष्यांच्या थव्यांवर झेप घेणाऱ्या पक्षिराजासारखा जाणारा हनुमान, वारा जसे मेघजाल ओढून नेतो तसे मेघजाळ ओढत गेला.
5.1.81
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमञ्जिष्ठकानि च।
कपिनाऽऽकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५.१.८१ ॥
पांढऱ्या-तांबड्या आणि निळ्या-मंजिष्ठ रंगांची प्रचंड मेघे त्या वानराने ओढली जाऊन चमकू लागली.
5.1.82
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते ॥ ५.१.८२ ॥
मेघजाळ्यात वारंवार प्रवेश करीत आणि बाहेर पडत तो असा दिसत होता जणू चंद्र कधी लपलेला तर कधी प्रकाशित दिसावा.
5.1.83
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा।
ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः ॥ ५.१.८३ ॥
तेव्हा वेगाने उड्डाण घेणाऱ्या त्या वानराला पाहून देव, गंधर्व आणि चारण यांनी तेथे पुष्पवर्षाव केला.
5.1.84
तताप नहि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम्।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ ५.१.८४ ॥
उड्डाण करणाऱ्या वानरेश्वराला सूर्याने तापवले नाही; तेव्हा रामकार्य सिद्धीसाठी वायूने त्याची सेवा केली.
5.1.85
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो वनौकसम् ॥ ५.१.८५ ॥
आकाशातून उड्डाण करणाऱ्या त्या वनवासीची ऋषींनी स्तुती केली; देव आणि गंधर्वांनी त्याचे कौतुक करत गायन केले.
5.1.86
नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विविधानि च।
प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ ५.१.८६ ॥
नाग, यक्ष आणि विविध राक्षसांनीही त्या श्रेष्ठ वानराला थकव्याशिवाय पाहून त्याची स्तुती केली.
5.1.87
तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ ५.१.८७ ॥
त्या वानरश्रेष्ठ हनुमानाचे उड्डाण सुरू असताना इक्ष्वाकु कुलाचा मान राखण्याच्या इच्छेने सागराने विचार केला.
5.1.88
साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ५.१.८८ ॥
वानरेंद्र हनुमानाला मी साहाय्य केले नाही, तर बोलणाऱ्या सर्वांकडून मी निंदेस पात्र ठरेन.
5.1.89
अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं तन्नार्हत्यवसादितुम् ॥ ५.१.८९ ॥
इक्ष्वाकूंचा नाथ सगराने मला वाढवले आहे; आणि हा इक्ष्वाकु वंशाचा मंत्री आहे. म्हणून याला क्लेश देणे योग्य नाही.
5.1.90
तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखी सोऽतितरिष्यति ॥ ५.१.९० ॥
म्हणून या वानराला विश्रांती मिळावी असे मला केले पाहिजे; माझ्यावर विसावा घेऊन तो सुखाने उरलेला प्रवास पार करेल.
5.1.91
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ५.१.९१ ॥
सुवर्णशिखर असलेल्या मैनाकाला, पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याला, तो म्हणाला.
5.1.92
त्वमिहासुरसङ्घानां देवराज्ञा महात्मना।
पातालनिलयानां हि परिघः संनिवेशितः ॥ ५.१.९२ ॥
पाताळात राहणाऱ्या असुरांच्या समूहांसाठी महात्मा देवराजाने तुला येथे अडसर म्हणून ठेवले आहे.
5.1.93
त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥ ५.१.९३ ॥
पाताळाचे अमर्याद द्वार अडवून, पराक्रम ज्ञात असलेले हे पुन्हा वर उसळणार, त्यांना तू रोखून उभा आहेस.
5.1.94
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्।
तस्मात् संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ॥ ५.१.९४ ॥
हे पर्वता, तुझी शक्ती आडवी, वर आणि खाली वाढण्याची आहे. म्हणून मी तुला प्रेरित करतो—ऊठ, हे पर्वतश्रेष्ठा.
5.1.95
स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्।
हनूमान् रामकार्यार्थी भीमकर्मा खमाप्लुतः ॥ ५.१.९५ ॥
राम-कार्यासाठी निघालेला, भीषण कर्म करणारा, वीर कपिश्रेष्ठ हनुमान आकाशात झेप घेत तुझ्या वरून जात आहे.
5.1.96
अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः।
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ ५.१.९६ ॥
इक्ष्वाकु कुलातील या वीराला मला साह्य करायचे आहे. माझ्यासाठी इक्ष्वाकू पूज्य आहेत; तुझ्यासाठी तर ते अतिपूज्य आहेत.
5.1.97
कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्।
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ॥ ५.१.९७ ॥
आमची मदत कर; आमचे कार्य उल्लंघले जाऊ नये. करावयाचे कार्य न केले गेले तर ते सज्जनांच्या मनात संताप निर्माण करते.
5.1.98
सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि।
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ॥ ५.१.९८ ॥
पाण्यातून वर ये; हा वानर तुझ्यावर विसावा घेवो. हा आमचा अतिथी, पूज्य आणि उड्डाण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
5.1.99
चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित।
हनूमाँस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ॥ ५.१.९९ ॥
सोनेरी नाभी असलेल्या, देव-गंधर्वांनी सेविलेल्या! हनुमान तुझ्यावर विसावल्यानंतर उर्वरित मार्गाने जातील.
5.1.100
काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्।
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ ५.१.१०० ॥
रामाची करुणा, मैथिलीचा (सीतेचा) वनवास आणि वानरराजाचा श्रम लक्षात घेऊन तू उठायला हवेस.
5.1.101
हिरण्यगर्भो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः।
उत्पपात जलात् तूर्णं महाद्रुमलतावृतः ॥ ५.१.१०१ ॥
हिरण्यगर्भ मैनाक लवणसागराचे बोलणे ऐकून, मोठे वृक्ष आणि वेलींनी वेढलेला, तत्काळ पाण्यातून वर उठला.
5.1.102
स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युच्छ्रितस्तदा।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ ५.१.१०२ ॥
त्याने समुद्राचे पाणी भेदून तेव्हा अत्यंत उंच उभा राहिला; ढग भेदून वर येणाऱ्या तेजस्वी किरणांच्या सूर्यासारखा.
5.1.103
स महात्मा मुहूर्तेन पर्वतः सलिलावृतः।
दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ॥ ५.१.१०३ ॥
तो महात्मा पर्वत क्षणार्धात पाण्याने वेढलेला होऊन, सागराच्या आज्ञेने आपली शिखरे दाखवू लागला.
5.1.104
शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः।
आदित्योदयसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ ५.१.१०४ ॥
सोन्याने बनलेल्या, किन्नर आणि महानागांसह, उगवत्या सूर्यासारख्या शिखरांनी, जणू आकाशाला स्पर्श करत.
5.1.105
तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः।
आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत् काञ्चनप्रभम् ॥ ५.१.१०५ ॥
त्या पर्वताच्या उंचावलेल्या जांबूनद सोन्याच्या शिखरांनी आकाश शस्त्रासारखे आणि सोनेरी प्रभेचे झाले.
5.1.106
जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैर्महाप्रभैः।
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद् गिरिसत्तमः ॥ ५.१.१०६ ॥
सोन्याने बनलेल्या, चमकणाऱ्या, महाप्रभेच्या शिखरांनी तो गिरिश्रेष्ठ शंभर सूर्यांसारखा झाला.
5.1.107
समुत्थितमसङ्गेन हनूमानग्रतः स्थितम्।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥ ५.१.१०७ ॥
उभा राहिलेला, विनाअडथळा समोर उभा असलेला तो पर्वत, खाऱ्या पाण्याच्या मध्ये हा विघ्न आहे असे हनुमानाने निश्चित केले.
5.1.108
स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः।
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥ ५.१.१०८ ॥
महावेगवान त्या महाकपीने अत्युच्च त्या पर्वताला छातीने असा पाडला जसा वारा मेघाला पाडतो.
5.1.109
स तदासादितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।
बुद्ध्वा तस्य हरेर्वेगं जहर्ष च ननाद च ॥ ५.१.१०९ ॥
त्या श्रेष्ठ पर्वताला त्या कपीने स्पर्श केला; त्याच्या वेगाचे आकलन होऊन तो हर्षित झाला आणि गर्जला.
5.1.110
तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत् पर्वतः कपिम् ॥ ५.१.११० ॥
आकाशातून जाणाऱ्या त्या वीराजवळ येऊन, प्रसन्न आणि हर्षित मनाने पर्वत त्या कपीला हे शब्द बोलला.
5.1.111
मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।
दुष्करं कृतवान् कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ॥ ५.१.१११ ॥
आपले मानवी रूप धारण करून शिखरावर उभा राहून, हे श्रेष्ठ वानरा, तू हे दुष्कर कर्म केले आहेस.
5.1.112
निपत्य मम शृङ्गेषु सुखं विश्रम्य गम्यताम्।
राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ॥ ५.१.११२ ॥
माझ्या शिखरांवर उतरून सुखाने विश्रांती घेऊन जा; राघवाच्या कुलात जन्मलेल्यांनी समुद्र वाढवला होता.
5.1.113
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः।
कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ५.१.११३ ॥
रामाच्या हितासाठी प्रवृत्त झालेल्या तुझा सागर प्रत्युत्तरादाखल सन्मान करतो; केलेल्या उपकाराची परतफेड करावी — हा सनातन धर्म आहे.
5.1.114
सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति।
त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात् प्रचोदितः ॥ ५.१.११४ ॥
तो सागर त्या उपकाराची परतफेड इच्छितो; तुझ्याकडून सन्मानास पात्र आहे; तुझ्यामुळे, मोठ्या आदराने मी यामुळे प्रेरित झालो आहे.
5.1.115
योजनानां शतं चापि कपिरेष खमाप्लुतः।
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥ ५.१.११५ ॥
हा कपी आकाशातून उडी मारत शंभर योजने आला आहे. तुझ्या शिखरांवर विश्रांती घेऊन त्याने उरलेला मार्ग चालावा.
5.1.116
तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।
तदिदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु ॥ ५.१.११६ ॥
हे हरिशार्दूला, तू येथे थांब आणि माझ्याजवळ विश्रांती घेऊन जा. हे सुगंधी, रुचकर कंद, मुळे व फळे भरपूर आहेत.
5.1.117
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽथ गमिष्यसि।
अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ ५.१.११७ ॥
हे हरिश्रेष्ठा, हे चाखून विश्रांती घेऊन मग तू जा. हे कपिमुख्या, तुझ्याशी आमचाही संबंध आहे; तू त्रिलोकात प्रसिद्ध आणि महान गुणांनी युक्त आहेस.
5.1.118
वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ ५.१.११८ ॥
हे मारुतपुत्रा, जे वेगवान व उड्या मारणारे वानर आहेत, त्यांच्यात हे कपिकुंजरा, मी तुलाच सर्वश्रेष्ठ मानतो.
5.1.119
अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥ ५.१.११९ ॥
धर्म जाणणाऱ्याने पाहुण्याचा सन्मान करावा, तो सामान्य असला तरीही. मग तुझ्यासारख्याबद्दल काय बोलावे!
5.1.120
त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ ५.१.१२० ॥
तू तर देवश्रेष्ठ महात्मा मारुताचा पुत्र आहेस. हे कपिकुंजरा, वेगात तू त्याच्याच बरोबरीचा आहेस.
5.1.121
पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः।
तस्मात् त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ ५.१.१२१ ॥
धर्मज्ञा, तुझा सन्मान झाल्यास मारुतालाही सन्मान मिळतो. म्हणून तू माझा पूजनीय आहेस. याचे कारणही ऐक.
5.1.122
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्।
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडा इव वेगिनः ॥ ५.१.१२२ ॥
पूर्वी कृतयुगात, हे तात, पर्वत पक्षी झाले होते. तेही गरुडांप्रमाणे वेगाने सर्व दिशांना गेले.
5.1.123
ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः सहर्षिभिः।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ ५.१.१२३ ॥
ते उडून गेल्यावर, ऋषींसह देवसमूह आणि प्राणी त्यांच्या पतनाच्या भीतीने भयभीत झाले.
5.1.124
ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण ततः शतसहस्रशः ॥ ५.१.१२४ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या सहस्राक्ष, शतक्रतु इंद्राने वज्राने पर्वतांचे पंख छेदले, मग शेकडो हजारो वेळा छेदले.
5.1.125
स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ ५.१.१२५ ॥
तो क्रुद्ध देवराज वज्र उचलून माझ्याजवळ आला. तेव्हा महात्मा वायूने मला अचानक फेकले.
5.1.126
अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम।
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ ५.१.१२६ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, मी या खाऱ्या पाण्याच्या समुद्रात टाकला गेलो. पण तुझ्या पित्याने माझे पंख राखले आणि मी पूर्णपणे सुरक्षित राहिलो.
5.1.127
ततोऽहं मानयामि त्वां मान्योऽसि मम मारुते।
त्वया ममैष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ ५.१.१२७ ॥
तेव्हा मी तुझा सन्मान करतो; हे मारुती, तू माझ्यासाठी आदरणीय आहेस. हे कपिमुख्या, तुझ्याशी माझा हा संबंध महान गुणांचा आहे.
5.1.128
अस्मिन् नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च।
प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महामते ॥ ५.१.१२८ ॥
या परिस्थितीत, सागरासाठी आणि माझ्यासाठीही, हे महामते, प्रसन्न मनाने प्रेम दाखवणे तुला योग्य आहे.
5.1.129
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण हरिसत्तम।
प्रीतिं च मम मान्यस्य प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ ५.१.१२९ ॥
हे हरिसत्तमा, थकवा दूर करून माझा सत्कार स्वीकार कर; माझे आदरणीय प्रेमही स्वीकार कर. तुझ्या दर्शनाने मी आनंदित झालो आहे.
5.1.130
एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ ५.१.१३० ॥
असे सांगितल्यावर कपिश्रेष्ठ त्या पर्वतोत्तमाला म्हणाला, "मी प्रसन्न आहे; आतिथ्य झाले. हा राग दूर होऊ दे."
5.1.131
त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥ ५.१.१३१ ॥
माझ्या कार्याचा काळ घाई करत आहे; दिवसही सरत आहे. मी प्रतिज्ञा केली आहे; म्हणून मध्येच येथे थांबणे योग्य नाही.
5.1.132
इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ ५.१.१३२ ॥
असे म्हणून हाताने त्या पर्वताला स्पर्श करून, पराक्रमी तो वानरश्रेष्ठ हसल्यासारखा आकाशात निघून गेला.
5.1.133
स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरभिनन्दितः ॥ ५.१.१३३ ॥
पर्वत आणि समुद्र यांनी त्यांना मोठ्या आदराने पाहिले; योग्य आशीर्वादांनी त्यांचा सन्मान व अभिनंदन झाले.
5.1.134
अथोर्ध्वं दूरमागत्य हित्वा शैलमहार्णवौ।
पितुः पन्थानमासाद्य जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५.१.१३४ ॥
नंतर वर ब्रह्मांड दूरवर जाऊन, पर्वत आणि महासागर मागे सोडून, पित्याचा मार्ग गाठून तो निर्मल आकाशात गेला.
5.1.135
भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्।
वायुसूनुर्निरालम्बो जगाम कपिकुञ्जरः ॥ ५.१.१३५ ॥
पुन्हा वरच्या दिशेने गती मिळवून, त्या पर्वताकडे पाहत, वायुपुत्र, आधाराविना, वानरांमधील गजराज पुढे गेला.
5.1.136
तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ५.१.१३६ ॥
हनुमानाचे ते दुसरे अत्यंत कठीण कर्म पाहून सर्व देव, सिद्ध आणि परम ऋषींनी त्यांची प्रशंसा केली.
5.1.137
देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ ५.१.१३७ ॥
तेथे उभ्या असलेले देव त्याच्या कर्माने आनंदित झाले; काञ्चन, सुनाभ आणि सहस्राक्ष वासव हेही हर्षित झाले.
5.1.138
उवाच वचनं धीमान् परितोषात् सगद्गदम्।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ ५.१.१३८ ॥
बुद्धिमान शचीपती (इंद्र) संतोषाने गद्गदित होऊन, पर्वतश्रेष्ठ सुनाभाला स्वतः हे शब्द बोलले.
5.1.139
हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम्।
अभयं ते प्रयच्छामि गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ ५.१.१३९ ॥
हे हिरण्यनाभ, पर्वतश्रेष्ठा! मी तुझ्यावर अत्यंत संतुष्ट आहे. मी तुला अभय देतो. हे सौम्या, सुखाने जा.
5.1.140
साह्यं कृतं ते सुमहद् विश्रान्तस्य हनूमतः।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ ५.१.१४० ॥
विश्रांती घेतलेल्या हनुमानाला तू केलेली ही मोठी मदत आहे. भय असतानाही निर्भयपणे तो शंभर योजने पुढे जात आहे.
5.1.141
रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः।
सत्क्रियां कुर्वता शक्त्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ ५.१.१४१ ॥
हा वानर दशरथपुत्र रामाच्या हितासाठीच जात आहे. आपल्या शक्तीनुसार सत्कार करणाऱ्या तुझ्यावर मी दृढपणे संतुष्ट आहे.
5.1.142
स तत् प्रहर्षमलभद् विपुलं पर्वतोत्तमः।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ ५.१.१४२ ॥
देवतांचा स्वामी शतक्रतू (इंद्र) अत्यंत संतुष्ट असल्याचे पाहून तो श्रेष्ठ पर्वत अत्यंत आनंदित झाला.
5.1.143
स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा।
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ ५.१.१४३ ॥
वर मिळालेला तो पर्वत तेव्हा स्थिर राहिला. आणि हनुमानाने एका क्षणात समुद्र ओलांडला.
5.1.144
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
अब्रुवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ॥ ५.१.१४४ ॥
मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि परम ऋषी सूर्यासारख्या तेजस्वी नागमाता सुरसेला म्हणाले.
5.1.145
अयं वातात्मजः श्रीमान् प्लवते सागरोपरि।
हनूमान् नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ ५.१.१४५ ॥
हा श्रीमान वायुपुत्र समुद्रावरून उडत आहे. त्याचे नाव हनुमान आहे. तू क्षणभर त्याच्या मार्गात विघ्न आण.
5.1.146
राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥ ५.१.१४६ ॥
अत्यंत भयानक राक्षसी रूप धारण करून, पर्वतासारखी, दाढांनी भयंकर, पिंगट डोळ्यांची, आकाशाला स्पर्शणारे तोंड करून.
5.1.147
बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ ५.१.१४७ ॥
त्याचे बळ आणि पराक्रम पुन्हा जाणून घेऊ इच्छितो. तो युक्तीने तुला जिंकेल, किंवा विषादात पडेल.
5.1.148
एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ ५.१.१४८ ॥
देवांनी असे सांगितल्यावर, त्यांनी सन्मानलेली ती देवी सुरसा, समुद्राच्या मध्यभागी राक्षसी देह धारण करून.
5.1.149
विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ ५.१.१४९ ॥
विकृत आणि विरूप, सर्वांना भय देणारी ती, उड्डाण करणाऱ्या हनुमानाला अडवून असे म्हणाली.
5.1.150
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ ५.१.१५० ॥
हे वानरश्रेष्ठा, देवांनी तुला माझे भक्ष्य ठरवले आहे. मी तुला गिळेन; हे माझ्या मुखात प्रवेश कर.
5.1.151
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा।
व्यादाय वक्त्रं विपुलं स्थिता सा मारुतेः पुरः ॥ ५.१.१५१ ॥
"हा वर मला पूर्वी ब्रह्मदेवांनी दिला होता" असे म्हणून ती तत्काळ आपले विशाल तोंड उघडून मारुतीसमोर उभी राहिली.
5.1.152
एवमुक्तः सुरसया प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत्।
रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ ५.१.१५२ ॥
सुरसेने असे म्हटल्यावर, प्रसन्न मुखाचा हनुमान म्हणाला: "दशरथाचा पुत्र राम नावाचा पुरुष भाऊ लक्ष्मण आणि पत्नी वैदेहीसह दण्डकारण्यात प्रवेश करता झाला आहे."
5.1.153
अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ ५.१.१५३ ॥
राक्षसांशी वैर धरून दुसऱ्या कार्यात गुंतलेला असताना, त्याची यशस्विनी पत्नी सीता रावणाने हरण केली.
5.1.154
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५.१.१५४ ॥
रामाच्या आज्ञेने मी तिच्याकडे दूत म्हणून जाईन. हे या प्रदेशात राहणाऱ्या, तू रामाला साहाय्य करणे योग्य आहे.
5.1.155
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ५.१.१५५ ॥
किंवा मैथिलीला आणि सहज कर्म करणाऱ्या रामाला पाहिल्यानंतर मी तुझ्या तोंडात परत येईन — हे मी तुला सत्य वचन देतो.
5.1.156
एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ ५.१.१५६ ॥
हनुमानाने असे म्हटल्यावर, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी सुरसा म्हणाली: "माझ्या या वराचे उल्लंघन मला डावलून कोणीही करू शकत नाही."
5.1.157
तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्।
बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता हनूमतः ॥ ५.१.१५७ ॥
तो पुढे जात असलेला पाहून, हनुमानाचे बल जाणण्याच्या इच्छेने नागमाता सुरसा हे वचन बोलली.
5.1.158
निविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम।
वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ ५.१.१५८ ॥
हे वानरोत्तमा, आज माझ्या मुखात प्रवेश करूनच तुला जावे लागेल; पूर्वी ब्रह्मदेवांनी मला हा वर दिला आहे, असे ती त्वरेने म्हणाली.
5.1.159
व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेःपुरः।
एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः ॥ ५.१.१५९ ॥
तिने आपले विशाल तोंड उघडून मारुतीसमोर उभी राहिली. सुरसेने असे म्हटल्यावर वानरश्रेष्ठ क्रुद्ध झाले.
5.1.160
अब्रवीत् कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसि।
इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायताम् ॥ ५.१.१६० ॥
"तू तुझे तोंड मोठे कर, म्हणजे तू मला सहन करू शकशील का ते पाहू" असे रागाने सुरसेला म्हणून हनुमान दहा योजने लांब झाले.
5.1.161
दशयोजनविस्तारो हनूमानभवत् तदा।
तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम्।
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद् योजनमायतम् ॥ ५.१.१६१ ॥
तेव्हा हनुमान दहा योजने विस्ताराचे झाले. मेघासारख्या दहा योजने लांब असलेल्या त्यांना पाहून सुरसेनेही आपले तोंड वीस योजने लांब केले.
5.1.162
हनूमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद् योजनमायतः।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत् तथोच्छ्रितम् ॥ ५.१.१६२ ॥
मग क्रुद्ध झालेले हनुमान तीस योजने लांब झाले. तेव्हा सुरसेने आपले तोंड चाळीस योजने उंच केले.
5.1.163
बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद् योजनोच्छ्रितः।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टिं योजनमुच्छ्रितम् ॥ ५.१.१६३ ॥
वीर हनुमान पन्नास योजने उंच झाला; सुरसेने आपले तोंड साठ योजने उंच केले.
5.1.164
तदैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः।
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनोच्छ्रितम् ॥ ५.१.१६४ ॥
त्याच वेळी वीर हनुमान सत्तर योजने उंच झाला; सुरसेने आपले तोंड ऐंशी योजने उंच केले.
5.1.165
हनूमाननलप्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥ ५.१.१६५ ॥
अग्निसारखा तेजस्वी हनुमान नव्वद योजने उंच झाला; सुरसेने आपले तोंड शंभर योजने पसरवले.
5.1.166
तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान्।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुभीमं नरकोपमम् ॥ ५.१.१६६ ॥
सुरसेचे पसरलेले, लांब जिभेचे, नरकासारखे अत्यंत भीषण तोंड पाहून बुद्धिमान वायुपुत्र...
5.1.167
स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः।
तस्मिन् मुहूर्ते हनुमान् बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ ५.१.१६७ ॥
तेव्हा मारुतीने मेघासारखे आपले शरीर आक्रसून घेतले; त्याच क्षणी हनुमान अंगठ्याएवढा लहान झाला.
5.1.168
सोऽभिपद्याथ तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५.१.१६८ ॥
त्या महाबलवान हनुमानाने त्या तोंडात प्रवेश केला, मग बाहेर पडून आकाशात उभे राहून त्या तेजस्वी वीराने हे वचन उच्चारले.
5.1.169
प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तुते।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यश्चासीद् वरस्तव ॥ ५.१.१६९ ॥
मी तुझ्या मुखात प्रवेश केला आहे. दक्षकन्ये, तुला नमस्कार. जिथे वैदेही आहे तिथे मी जाईन; तुझा वर खरा ठरला.
5.1.170
तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ ५.१.१७० ॥
तो तिच्या मुखातून बाहेर पडलेला पाहून, राहूच्या मुखातून सुटलेल्या चंद्राप्रमाणे, देवी सुरसा आपल्या मूळ रूपात त्या वानराला म्हणाली.
5.1.171
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ५.१.१७१ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, तुझे कार्य सिद्ध होवो. हे सौम्या, सुखाने जा. महात्मा राघवासह वैदेहीला परत आण.
5.1.172
तत् तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्।
साधुसाध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ ५.१.१७२ ॥
हनुमानाचे ते तिसरे अत्यंत दुष्कर कर्म पाहून, 'साधु, साधु' म्हणत सर्व प्राणी तेव्हा त्या वानराची स्तुती करू लागले.
5.1.173
स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ ५.१.१७३ ॥
त्या अजेय सागरात, वरुणाच्या निवासस्थानी पोहोचून, आकाशात प्रवेश करून, गरुडासारख्या वेगाने तो गेला.
5.1.174
सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ ५.१.१७४ ॥
ते जलधारांनी सेवित, पक्ष्यांनी व्यापलेले, कैशिक आचार्यांनी विचरलेले आणि ऐरावताने सेवित होते.
5.1.175
सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः।
विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ॥ ५.१.१७५ ॥
सिंह, हत्ती, वाघ, पक्षी आणि सर्प ही वाहने असलेल्या, उडणाऱ्या निर्मल विमानांनी सुशोभित (आकाश).
5.1.176
वज्राशनिसमस्पर्शैः पावकैरिव शोभिते।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरधिष्ठिते ॥ ५.१.१७६ ॥
वज्र आणि विजेसारखा स्पर्श असलेल्या, अग्नीप्रमाणे शोभणाऱ्या, पुण्यकर्म करणाऱ्या महाभाग्यवान आणि स्वर्गजेत्या लोकांनी अधिष्ठित (आकाश).
5.1.177
वहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ ५.१.१७७ ॥
हविर्द्रव्य अत्यंत वाहून नेणाऱ्या चित्रभानू (अग्नी) याने सेवित, ग्रह, नक्षत्रे, चंद्र, सूर्य आणि तारागणांनी विभूषित (आकाश).
5.1.178
महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ ५.१.१७८ ॥
महर्षी, गंधर्व, नाग आणि यक्ष यांनी भरलेल्या, एकांत, निर्मल, सर्वव्यापी आणि विश्वावसूने सेवित (आकाश).
5.1.179
देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे।
विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ ५.१.१७९ ॥
देवराजाच्या गजाने (ऐरावताने) व्यापलेल्या, चंद्र-सूर्याच्या मार्गावरील, मंगल, जीवलोकाचा विस्तृत मंडप म्हणून पसरलेल्या, ब्रह्माने निर्मिलेल्या (आकाश).
5.1.180
बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वृते।
जगाम वायुमार्गे च गरुत्मानिव मारुतिः ॥ ५.१.१८० ॥
वीर आणि विद्याधरांच्या समूहांनी अनेकदा सेवित आणि वेढलेल्या (आकाशात), वायुमार्गाने गरुडाप्रमाणे मारुती (हनुमान) गेला.
5.1.181
हनुमान् मेघजालानि प्राकर्षन् मारुतो यथा।
कालागुरुसवर्णानि रक्तपीतसितानि च ॥ ५.१.१८१ ॥
वारा ज्याप्रमाणे मेघसमूह ओढून नेतो, त्याप्रमाणे हनुमानाने काळ्या अगरूसारख्या, तांबड्या, पिवळ्या आणि पांढऱ्या मेघसमूहांना आपल्याकडे ओढले.
5.1.182
कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे।
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ ५.१.१८२ ॥
वानराने ओढलेले महामेघ चमकले. मेघसमूहांत प्रवेश करून आणि वारंवार बाहेर पडून (तो शोभला).
5.1.183
प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन् प्रविशंस्तदा।
प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ५.१.१८३ ॥
पावसाळ्यातील चंद्रासारखा, त्या वेळी मेघांतून बाहेर पडत आणि आत शिरत तो शोभला. सर्वत्र दिसणारा वायुपुत्र हनुमान (असा भासला).
5.1.184
भेजेऽम्बरं निरालम्बं पक्षयुक्त इवाद्रिराट्।
प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ॥ ५.१.१८४ ॥
तो आधार नसलेल्या आकाशात गेला, पंख असलेल्या पर्वतराजासारखा. त्याला उडताना पाहून सिंहिका नावाची राक्षसी (...).
5.1.185
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी।
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ॥ ५.१.१८५ ॥
वाढलेली, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी सिंहिका मनात विचार करू लागली: आज दीर्घ काळानंतर मी भक्ष्य होईन.
5.1.187
इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागतम्।
छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः।
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ॥ ५.१.१८७ ॥
माझे हे महाबल दीर्घ काळानंतर वशात आले आहे. सावली धरली जात असताना वानराने विचार केला: अचानक मला ओढले गेले आहे, माझा पराक्रम पांगळा केला गेला आहे.
5.1.188
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे।
तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्तदा कपिः ॥ ५.१.१८८ ॥
समुद्रात प्रतिकूल वाऱ्यात सापडलेल्या मोठ्या नावेप्रमाणे, तेव्हा तो वानर बाजूला, वर व खाली पाहत होता.
5.1.189
ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि।
तद् दृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननाम् ॥ ५.१.१८९ ॥
खाऱ्या पाण्यातून वर उठलेला तो महाप्राणी त्याने पाहिला; ते पाहून विकृत मुखाच्या त्या प्राण्याबद्दल मारुती विचार करू लागला.
5.1.190
कपिराज्ञा यथाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्।
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ॥ ५.१.१९० ॥
वानरराजाने सांगितल्याप्रमाणे हा तो अद्भुत रूपाचा प्राणी आहे; छाया पकडणारा, महापराक्रमी; यात संशय नाही.
5.1.191
स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ५.१.१९१ ॥
बुद्धिमान त्या वानराने सिंहिकेला तिच्या खऱ्या स्वरूपाने ओळखले आणि पावसाळ्यातल्या ढगासारखे आपले विशाल शरीर वाढवले.
5.1.192
तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः।
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम् ॥ ५.१.१९२ ॥
महाकपीचे वाढणारे शरीर पाहून तिने पाताळ आणि आकाशासारखे विशाल तोंड उघडले.
5.1.193
घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।
स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् ॥ ५.१.१९३ ॥
गर्जणाऱ्या ढगांच्या रांगेसारखी ती वानरावर धावून गेली. तेव्हा त्याने तिचे विकृत आणि अतिविशाल तोंड पाहिले.
5.1.194
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।
स तस्या विकृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ॥ ५.१.१९४ ॥
बुद्धिमान महाकपी त्याने तिचे केवळ शरीर आणि मर्मस्थाने पाहिली. वज्रासारख्या दृढ देहाचा तो कपी तिच्या विकृत मुखात (शिरला).
5.1.195
संक्षिप्य मुहुरात्मानं निपपात महाकपिः।
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ॥ ५.१.१९५ ॥
महाकपीने स्वतःला वारंवार आकसून घेऊन तिच्या मुखात पडला. सिद्ध आणि चारणांनी त्याला तिच्या मुखात बुडताना पाहिले.
5.1.196
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा।
ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ॥ ५.१.१९६ ॥
पौर्णिमेला राहू चंद्राला गिळतो तसा (तो गिळला जात होता). मग त्या वानराने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी तिची मर्मस्थाने फाडून (बाहेर पडला).
5.1.197
उत्पपाताथ वेगेन मनःसम्पातविक्रमः।
तां तु दिष्ट्या च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य सः ॥ ५.१.१९७ ॥
मग मनाच्या वेगासारख्या पराक्रमी त्याने वेगाने वर उडी घेतली. नशिबाने, धैर्याने आणि कौशल्याने त्याने तिला पाडले.
5.1.198
कपिप्रवीरो वेगेन ववृधे पुनरात्मवान्।
हृतहृत्सा हनुमता पपात विधुराम्भसि।
स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने ॥ ५.१.१९८ ॥
कपिश्रेष्ठ, आत्मसंयमी त्याने वेगाने पुन्हा वाढ केली. हनुमानाने हृदय हरण केल्याने ती दुःखी होऊन पाण्यात पडली. स्वयंभूनेच हनुमानाला तिला पाडण्यासाठी निर्माण केले होते.
5.1.199
तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्।
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ॥ ५.१.१९९ ॥
वानराने लवकर मारलेल्या आणि पडलेल्या सिंहिकेला पाहून आकाशचारी प्राणी त्या श्रेष्ठ उड्डाणकर्त्या वानराला म्हणाले.
5.1.200
भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्।
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ॥ ५.१.२०० ॥
आज तू भयंकर महान कर्म केलेस, आपल्या पराक्रमाने तिला ठार मारलेस. उड्डाण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, इच्छित कार्य कोणत्याही हानीशिवाय पूर्ण कर.
5.1.201
यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव।
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥ ५.१.२०१ ॥
हे वानरेंद्रा, तुझ्यात आहेत तसे हे चार गुण—धैर्य, दृष्टी, बुद्धी, कौशल्य—ज्याच्याकडे असतात, तो कर्मात कधी डगमगत नाही.
5.1.202
स तैः सम्पूजितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनैः।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत् कपिः ॥ ५.१.२०२ ॥
त्यांनी त्याचा सन्मान केला; पूज्य असा तो वानर, कार्य सिद्ध झाल्यामुळे, सर्पभक्षक गरुडाप्रमाणे आकाशात प्रवेश करून निघून गेला.
5.1.203
प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः परिलोकयन्।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजीं ददर्श सः ॥ ५.१.२०३ ॥
जवळजवळ पैलतीरावर पोहोचून, चहूकडे पाहत, शंभर योजनांच्या शेवटी त्याने वनांची रांग पाहिली.
5.1.204
ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम्।
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ ५.१.२०४ ॥
उतरत असतानाच त्या वानरश्रेष्ठाने विविध वृक्षांनी सजलेले बेट आणि मलय पर्वताची उपवने पाहिली.
5.1.205
सागरं सागरानूपान् सागरानूपजान् द्रुमान्।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयत् ॥ ५.१.२०५ ॥
त्याने समुद्र, समुद्रकिनारे, किनाऱ्यावर उगवलेले वृक्ष आणि समुद्राच्या पत्न्यांची मुखेही पाहिली.
5.1.206
स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्।
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ॥ ५.१.२०६ ॥
महामेघासारखे स्वतःला पाहून, आत्मसंयमी आणि बुद्धिमान हनुमानाने आकाश अडवणाऱ्यासारखा एक निश्चय केला.
5.1.207
कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महामतिः ॥ ५.१.२०७ ॥
माझी शरीरवृद्धी आणि वेग पाहूनच राक्षस माझ्याबद्दल कुतूहल बाळगतील, असे त्या महामतीने मानले.
5.1.208
ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम्।
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ ५.१.२०८ ॥
मग पर्वतासारखे ते शरीर आकसवून, मोहरहित आत्मसंयमी पुरुषासारखा हनुमान पुन्हा आपल्या मूळ रूपात आला.
5.1.209
तद्रूपमतिसंक्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः।
त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ॥ ५.१.२०९ ॥
ते रूप अत्यंत आकसवून हनुमान आपल्या मूळ अवस्थेत उभा राहिला; जणू तीन पावले टाकून बलीचा पराक्रम हरण करणारा हरि.
5.1.210
स चारुनानाविधरूपधारी
परं समासाद्य समुद्रतीरम्।
परैरशक्यं प्रतिपन्नरूपः
समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ ५.१.२१० ॥
विविध सुंदर रूपे धारण करणारा तो हनुमान समुद्रतीरी पोहोचला; इतरांना अशक्य अशा रूपाचा स्वीकार करून, स्वतःला पारखून, उद्दिष्टाचा नीट विचार करून.
5.1.211
ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे
विचित्रकूटे निपपात कूटे।
सकेतकोद्दालकनारिकेले
महाभ्रकूटप्रतिमो महात्मा ॥ ५.१.२११ ॥
मग तो महात्मा, महामेघशिखरासारखा, लंब पर्वताच्या समृद्ध विचित्र शिखरावर, केतक, उद्दालक आणि नारळाच्या झाडांमध्ये उतरला.
5.1.212
ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं
समीक्ष्य लंकां गिरिवर्यमूर्ध्नि।
कपिस्तु तस्मिन् निपपात पर्वते
विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ ५.१.२१२ ॥
नंतर समुद्रतीरी पोहोचून, पर्वतशिखरावरून लंकेला पाहून, तो वानर आपले रूप आकुंचित करून, मृग आणि पक्ष्यांना भयभीत करीत त्या पर्वतावर उतरला.
5.1.213
स सागरं दानवपन्नगायुतं
बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम्।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा
ददर्श लंकाममरावतीमिव ॥ ५.१.२१३ ॥
दानव आणि नागांनी भरलेल्या, मोठ्या लाटांची माळ धारण केलेल्या त्या सागराला बळाने ओलांडून, महासागराच्या तीरावर उतरून, तेव्हा त्याने लंकेला अमरावतीसारखी पाहिली.