বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.14.1
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ॥ ५.१४.१ ॥
মহাতেজা হনুমান ক্ষণকাল মনে মনে ভেবে, তাঁকে লক্ষ্য স্থির করে, সেই প্রাসাদের প্রাচীর থেকে লাফিয়ে নামলেন।
5.14.2
स तु संहृष्टसर्वांगः प्राकारस्थो महाकपिः।
पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान् ॥ ५.१४.२ ॥
প্রাচীরের উপরে দাঁড়ানো মহাকপি হনুমানের সর্ব অঙ্গ আনন্দে রোমাঞ্চিত হল; বসন্তের শুরুতে তিনি ফুলে ভরা শীর্ষওয়ালা নানা গাছ দেখলেন।
5.14.3
सालानशोकान् भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान्।
उद्दालकान् नागवृक्षांश्चूतान् कपिमुखानपि ॥ ५.१४.३ ॥
শাল, সুন্দর অশোক, চম্পক, ভালো করে ফোটা উদ্দালক, নাগবৃক্ষ, আম এবং কপিমুখ গাছও তিনি দেখলেন।
5.14.4
तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥ ५.१४.४ ॥
তেমনি আমবাগানে ভরা, শত লতায় যুক্ত বৃক্ষবাটিকায় ধনুকের ছিলা থেকে ছাড়া বাণের মতো তিনি লাফিয়ে পড়লেন।
5.14.5
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम् ॥ ५.१४.५ ॥
তিনি সেই বিচিত্র বাগানে প্রবেশ করলেন, যা পাখির কলরবে মুখরিত, চারদিকে রূপোলি ও সোনালি গাছে ঘেরা।
5.14.6
विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान् बली ॥ ५.१४.६ ॥
পাখি ও হরিণের দলে ভরা, বিচিত্র বনে শোভিত, উদীয়মান সূর্যের মতো দীপ্তিমান সেই বাগান বলবান হনুমান দেখলেন।
5.14.7
वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥ ५.१४.७ ॥
ফুল ও ফলে ভরা নানা জাতের বৃক্ষে ঘেরা, কোকিল, ভ্রমর ও উন্মত্ত প্রাণীদের দ্বারা সর্বদা সেবিত (সেই বন)।
5.14.8
प्रहृष्टमनुजां काले मृगपक्षिमदाकुलाम्।
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥ ५.१४.८ ॥
সময়মতো আনন্দিত প্রাণীতে পূর্ণ, মৃগ ও পাখির উল্লাসে চঞ্চল, উন্মত্ত ময়ূরের ডাকে মুখরিত, নানা পাখির ঝাঁকে পরিপূর্ণ (সেই বন)।
5.14.9
मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।
सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास वानरः ॥ ५.१४.९ ॥
সেই নিষ্কলুষা, সুন্দরকটি রাজকন্যাকে খুঁজতে খুঁজতে বানর সুখে ঘুমন্ত পাখিদের জাগিয়ে তুলল।
5.14.10
उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैर्वातैः समाहताः।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥ ५.१४.१० ॥
উড়ন্ত পাখির ঝাঁকের ডানা ও বাতাসে আহত হয়ে নানা রঙের, নানা জাতের ফুলের বৃষ্টি ঝরে পড়ল।
5.14.11
पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनूमान् मारुतात्मजः।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ५.१४.११ ॥
অশোকবনের মাঝে ফুলে আচ্ছাদিত হয়ে বায়ুপুত্র হনুমান যেন ফুলে গড়া এক পর্বতের মতো শোভা পেলেন।
5.14.12
दिशः सर्वाभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिम्।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ ५.१४.१२ ॥
সব দিকে বৃক্ষকুঞ্জের মধ্যে ছুটে বেড়ানো বানরকে দেখে সব প্রাণী ভাবল বসন্ত এসেছে।
5.14.13
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णाः पृथग्विधैः।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥ ५.१४.१३ ॥
গাছ থেকে ঝরে পড়া নানা রকমের ফুলে ছড়ানো সেই ধরিত্রী সেখানে সজ্জিতা নারীর মতো শোভা পেল।
5.14.14
तरस्विना ते तरवस्तरसा बहु कम्पिताः।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा ॥ ५.१४.१४ ॥
বানরের দ্বারা বেগে ও প্রবলভাবে কম্পিত সেই বলবান গাছগুলি তখন বিচিত্র ফুল বর্ষণ করল।
5.14.15
निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ ५.१४.१५ ॥
পাতা ও শিখর ঝরে গেছে, ফুল ও ফল ভেঙে গেছে এমন সেই গাছগুলি বস্ত্র ও অলংকার খুলে ফেলা পরাজিত প্রতারকদের মতো দেখাচ্ছিল।
5.14.16
हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः।
पुष्पपत्रफलान्याशु मुमुचुः फलशालिनः ॥ ५.१४.१६ ॥
বেগবান হনুমানের দ্বারা কম্পিত সেই শ্রেষ্ঠ গাছগুলি, ফলে ভরা থাকলেও, দ্রুত ফুল, পাতা ও ফল ঝরিয়ে দিল।
5.14.17
विहंगसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेन विनिर्धुताः ॥ ५.१४.१७ ॥
পাখির ঝাঁক ছাড়া, শুধু কাণ্ড আশ্রয় করে থাকা সেই গাছগুলি সবাই বায়ু দ্বারা সম্পূর্ণ কম্পিত হয়ে নিশ্চল হয়ে পড়ল।
5.14.18
विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।
निपीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ ५.१४.१८ ॥
বিক্ষিপ্ত চুলের, মলিন বর্ণের, সুন্দর দাঁত ও ঠোঁট চাপা পড়া, নখ ও দাঁতে ক্ষতবিক্ষত একটি যুবতীর মতো।
5.14.19
तथा लांगूलहस्तैस्तु चरणाभ्यां च मर्दिता।
तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा ॥ ५.१४.१९ ॥
তেমনই লাঙ্গুলরূপ হস্ত ও চরণে মর্দিত অশোকবনিকা, তার বনবৃক্ষসমূহ ভগ্ন হয়েছিল।
5.14.20
महालतानां दामानि व्यधमत् तरसा कपिः।
यथा प्रावृषि वेगेन मेघजालानि मारुतः ॥ ५.१४.२० ॥
সেই কপি মহালতার মালাসমূহ বেগে বিক্ষিপ্ত করল, যেমন বর্ষাকালে বায়ু বেগে মেঘপুঞ্জ ছড়িয়ে দেয়।
5.14.21
स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन् ददृशे कपिः ॥ ५.१४.२१ ॥
সেখানে বিচরণ করতে করতে সেই কপি মণিখচিত, রজতনির্মিত ও কাঞ্চনময় মনোরম ভূমি দেখল।
5.14.22
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः ॥ ५.१४.२२ ॥
বিবিধ আকারের বাপী, উৎকৃষ্ট জলে পূর্ণ, স্থানে স্থানে মহামূল্য মণিসোপানযুক্ত।
5.14.23
मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ ५.१४.२३ ॥
মুক্তা ও প্রবালের বালুকাযুক্ত, ভিতরে স্ফটিকখচিত মেঝেযুক্ত, তীরে জন্মানো স্বর্ণবর্ণ বিচিত্র বৃক্ষে শোভিত।
5.14.24
बुद्धपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः।
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः ॥ ५.१४.२४ ॥
প্রস্ফুটিত পদ্ম ও উৎপলের বন, চক্রবাক পাখিতে শোভিত, জলপাখির ডাকে মুখরিত, হংস ও সারসের ধ্বনিতে প্রতিধ্বনিত।
5.14.25
दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः ॥ ५.१४.२५ ॥
চারদিকে বৃক্ষসমৃদ্ধ দীর্ঘ নদীসমূহে, অমৃতের মতো জলযুক্ত ও শুভ নদীসমূহে তা সুশোভিত ছিল।
5.14.26
लताशतैरवतताः संतानकुसुमावृताः।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः ॥ ५.१४.२६ ॥
শত শত লতায় জড়ানো, সন্তানক ফুলে আবৃত, নানা গুল্মে ঘেরা বন, করবীর গাছে মাঝে মাঝে সজ্জিত।
5.14.27
ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् ॥ ५.१४.२७ ॥
তারপর মেঘের মতো, উচ্চ শিখরযুক্ত, বিচিত্রকূট নামক সেই পর্বতকে—যা সর্বত্র শিখরে ঘেরা—(তিনি দেখলেন)।
5.14.28
शिलागृहैरवततं नानावृक्षसमावृतम्।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥ ५.१४.२८ ॥
শিলাগৃহে আবৃত, নানা বৃক্ষে ঘেরা, জগতে রমণীয় সেই পর্বতকে কপিশার্দূল (হনুমান) দেখলেন।
5.14.29
ददर्श च नगात् तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।
अंकादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् ॥ ५.१४.२९ ॥
সেই পর্বত থেকে পতিত নদীকে কপি (হনুমান) দেখলেন; তা যেন প্রিয়ের কোল থেকে লাফিয়ে পড়া প্রিয়ার মতো।
5.14.30
जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः ॥ ५.१४.३० ॥
জলে নত শীর্ষ বৃক্ষে শোভিত সেই নদী, যেন প্রিয়জনদের দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত ক্রুদ্ধা নারী।
5.14.31
पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् ॥ ५.१४.३१ ॥
সেই মহাকপি জল আবার ভরে ওঠা সেই দীর্ঘিকা দেখলেন; প্রিয়ের কাছে প্রসন্না প্রিয়া ফিরে এসে দাঁড়িয়েছে যেমন, তেমন মনে হলো।
5.14.32
तस्यादूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः।
ददर्श कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ५.१४.३२ ॥
তার কিছু দূরেই নানা পাখির ঝাঁকে পূর্ণ পদ্মসরোবর কপিশার্দূল বায়ুপুত্র হনুমান দেখলেন।
5.14.33
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥ ५.१४.३३ ॥
কৃত্রিম দীর্ঘিকাটিও শীতল জলে পূর্ণ ছিল; তার সোপানগুলি শ্রেষ্ঠ মণিতে গড়া, মুক্তার বালুতে শোভিত।
5.14.34
विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा ॥ ५.१४.३४ ॥
নানা মৃগের দলে ও বিচিত্র কাননে সেটি ছিল; বিশ্বকর্মার নির্মিত অতি বিশাল প্রাসাদগুলিও ছিল।
5.14.35
काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम्।
ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः ॥ ५.१४.३५ ॥
কৃত্রিম কাননে চারদিক সুসজ্জিত ছিল; সেখানকার যে-কোনো গাছ ফুল ও ফলে ভরা ছিল।
5.14.36
सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः।
लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् ॥ ५.१४.३६ ॥
ছাতা ও বেদি সহ, সবই সোনার বেদিওয়ালা, বহু লতাজালে ও বহু পাতায় ঢাকা।
5.14.37
काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श स महाकपिः।
वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः ॥ ५.१४.३७ ॥
সেই মহাকপি একটি সোনালি শিংশপা গাছ দেখল; তা চারদিকে সোনার বেদি দিয়ে ঘেরা ছিল।
5.14.38
सोऽपश्यद् भूमिभागांश्च नगप्रस्रवणानि च।
सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसंनिभान् ॥ ५.१४.३८ ॥
তিনি ভূমিখণ্ড ও পর্বতের ঝরনা দেখলেন; এবং অগ্নিশিখার মতো উজ্জ্বল অন্য সোনালি গাছও দেখলেন।
5.14.39
तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः ॥ ५.१४.३९ ॥
সেই গাছগুলির আভায় মহাকপি মেরু পর্বতের মতো উজ্জ্বল হলেন; তখন সেই বীর ভাবলেন, 'আমিও সর্বত্র সোনালি।'
5.14.40
तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् मारुतेन प्रकम्पितान्।
किङ्किणीशतनिर्घोषान् दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ ५.१४.४० ॥
বাতাসে কম্পিত সেই সোনালি গাছের গুচ্ছগুলি শত শত ছোট ঘণ্টার মতো ধ্বনি করছে দেখে তিনি বিস্মিত হলেন।
5.14.41
सुपुष्पिताग्रान् रुचिरांस्तरुणाङ्कुरपल्लवान्।
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् ॥ ५.१४.४१ ॥
সুপুষ্পিত অগ্রভাগ ও কোমল মুকুল-পল্লবে সজ্জিত, পাতায় ঢাকা সেই শিংশপা গাছে সেই মহাবেগবান উঠে পড়লেন।
5.14.42
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया ॥ ५.१४.४२ ॥
রামের দর্শনের আকাঙ্ক্ষায় দুঃখার্ত বৈদেহীকে আমি এখান থেকেই দেখব; তিনি হয়তো এদিক-ওদিক এলোমেলোভাবে ঘুরে বেড়াচ্ছেন।
5.14.43
अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः।
चन्दनैश्चम्पकैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता ॥ ५.१४.४३ ॥
এই অশোকবন দুরাত্মার (রাবণের) কাছে অত্যন্ত রমণীয়; চন্দন, চম্পক ও বকুল বৃক্ষে সুশোভিত।
5.14.44
इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता।
इमां सा राजमहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥ ५.१४.४४ ॥
এই পদ্মসরোবরও রমণীয়, পাখিদের ঝাঁকে পূর্ণ। রাজমহিষী জানকী নিশ্চয়ই এখানে আসবেন।
5.14.45
सा रामा राजमहिषी राघवस्य प्रिया सती।
वनसंचारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी ॥ ५.१४.४५ ॥
রাঘবের প্রিয়া, সতী, রাজমহিষী, বনে বিচরণে নিপুণা সেই নারী জানকী নিশ্চয়ই আসবেন।
5.14.46
अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा।
वनमेष्यति साद्येह रामचिन्तासुकर्शिता ॥ ५.१४.४६ ॥
অথবা হরিণশাবকের মতো চোখবিশিষ্টা, এই বনে নিপুণা, রামচিন্তায় অত্যন্ত ক্ষীণা সে আজ এখানে বনে আসবে।
5.14.47
रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥ ५.१४.४७ ॥
রামশোকে অত্যন্ত সন্তপ্তা সেই দেবী, সুন্দর নয়না, বনবাসে সদা রতা, বনে বিচরণকারিণী (এখানে) আসবেন।
5.14.48
वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा।
रामस्य दयिता चार्या जनकस्य सुता सती ॥ ५.१४.४८ ॥
বনচারী প্রাণীরাও সর্বদা নিশ্চয়ই তাঁকে কামনা করে; রামের প্রিয়া, আর্যা, জনকের সতী কন্যা পূর্বেও (এভাবে কামনা করিত)।
5.14.49
संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।
नदीं चेमां शुभजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी ॥ ५.१४.४९ ॥
সন্ধ্যাকালে মন দিয়ে শ্যামবর্ণা সুন্দরী জানকী নিশ্চয়ই এই শুভজলা নদীতে সন্ধ্যার জন্য আসবেন।
5.14.50
तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा।
शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता ॥ ५.१४.५० ॥
তাঁর উপযুক্তই এই শুভ অশোকবন; রাজাধিরাজ রামের সম্মানিতা পত্নীর এটি যোগ্য।
5.14.51
यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शीतजलां नदीम् ॥ ५.१४.५१ ॥
যদি সেই চন্দ্রমুখী দেবী জীবিত থাকেন, তবে তিনি অবশ্যই এই শীতল জলের নদীতে আসবেন।
5.14.52
एवं तु मत्वा हनुमान् महात्मा
प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं
सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः ॥ ५.१४.५२ ॥
এইরূপ ভেবে মহাত্মা হনুমান মনুজেন্দ্রপত্নীর অপেক্ষায় থেকে, সব দেখতে দেখতে, ফুলে ভরা ঘন পাতার মধ্যে লুকিয়ে রইলেন।