वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.14.1
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ॥ ५.१४.१ ॥
महातेजस्वी हनुमान क्षणभर मनात विचार करून, तिच्याविषयी निश्चय करून, त्या वाड्याच्या तटबंदीवरून उडी मारून खाली उतरला.
5.14.2
स तु संहृष्टसर्वांगः प्राकारस्थो महाकपिः।
पुष्पिताग्रान् वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान् ॥ ५.१४.२ ॥
तटबंदीवर उभ्या असलेल्या महाकपी हनुमानाचे सर्व अंग आनंदाने रोमांचित झाले; वसंताच्या आरंभी फुललेल्या टोकांची नाना प्रकारची झाडे त्याने पाहिली.
5.14.3
सालानशोकान् भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान्।
उद्दालकान् नागवृक्षांश्चूतान् कपिमुखानपि ॥ ५.१४.३ ॥
साल, सुंदर अशोक, चंपक, चांगले फुललेले उद्दालक, नागवृक्ष, आंबे आणि कपिमुख वृक्षही त्याने पाहिले.
5.14.4
तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥ ५.१४.४ ॥
तसेच आंब्याच्या बागांनी भरलेल्या, शेकडो वेलींनी युक्त अशा वृक्षवाटिकेत धनुष्याच्या दोरीतून सुटलेल्या बाणाप्रमाणे तो झेपावला.
5.14.5
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम् ॥ ५.१४.५ ॥
तो त्या विचित्र वाटिकेत शिरला, जी पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने दुमदुमत होती आणि सर्व बाजूंनी चांदीसारख्या व सोन्यासारख्या वृक्षांनी वेढलेली होती.
5.14.6
विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान् बली ॥ ५.१४.६ ॥
पक्षी व हरिणांच्या कळपांनी भरलेली, विविध वनांनी नटलेली, उगवत्या सूर्यासारखी तेजस्वी ती वाटिका बलवान हनुमानाने पाहिली.
5.14.7
वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥ ५.१४.७ ॥
फुले व फळे धारण करणाऱ्या नाना प्रकारच्या वृक्षांनी वेढलेली, कोकिळा, भ्रमर आणि उन्मत्त प्राण्यांनी सतत गजबजलेली (ती वनराई).
5.14.8
प्रहृष्टमनुजां काले मृगपक्षिमदाकुलाम्।
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥ ५.१४.८ ॥
ऋतूनुसार आनंदित प्राणी, मृग व पक्ष्यांच्या उल्हासाने भरलेली, उन्मत्त मोरांच्या केकांनी निनादलेली, अनेक पक्ष्यांच्या थव्यांनी युक्त (ती वनराई).
5.14.9
मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।
सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास वानरः ॥ ५.१४.९ ॥
त्या निर्दोष, सुंदर कटी असलेल्या राजकन्येचा शोध घेत असताना वानराने सुखाने झोपलेल्या पक्ष्यांना जागे केले.
5.14.10
उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैर्वातैः समाहताः।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥ ५.१४.१० ॥
उडणाऱ्या पक्ष्यांच्या थव्यांच्या पंखांनी व वाऱ्यांनी हलवलेल्या, अनेक रंगांच्या व विविध प्रकारच्या फुलांच्या वर्षा झाल्या.
5.14.11
पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनूमान् मारुतात्मजः।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ५.१४.११ ॥
अशोकवनिकेच्या मध्यभागी फुलांनी आच्छादलेले मारुतीपुत्र हनुमान फुलांनी बनलेल्या पर्वतासारखे शोभले.
5.14.12
दिशः सर्वाभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिम्।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ ५.१४.१२ ॥
सर्व दिशांनी वृक्षराजींमधून धावणाऱ्या वानराला पाहून सर्व प्राणी वसंत आला असे समजले.
5.14.13
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णाः पृथग्विधैः।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥ ५.१४.१३ ॥
झाडांवरून गळून पडलेल्या विविध प्रकारच्या फुलांनी पसरलेली ती भूमी तेथे अलंकृत स्त्रीप्रमाणे शोभू लागली.
5.14.14
तरस्विना ते तरवस्तरसा बहु कम्पिताः।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा ॥ ५.१४.१४ ॥
वानराने वेगाने फार हलवलेल्या त्या बलवान वृक्षांनी तेव्हा विचित्र फुले सोडली.
5.14.15
निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ ५.१४.१५ ॥
ज्यांची पाने व शेंडे गळाले आहेत, फुले व फळे तुटली आहेत, ती झाडे वस्त्रे व अलंकार उतरवून पराभूत झालेल्या धूर्तांसारखी दिसत होती.
5.14.16
हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः।
पुष्पपत्रफलान्याशु मुमुचुः फलशालिनः ॥ ५.१४.१६ ॥
वेगवान हनुमानाने हलवलेल्या त्या उत्तम वृक्षांनी, फळांनी भरलेले असूनही, लगेच फुले, पाने व फळे सोडली.
5.14.17
विहंगसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेन विनिर्धुताः ॥ ५.१४.१७ ॥
पक्ष्यांच्या थव्यांनी रहित झालेली, केवळ खोड आधार असलेली ती सर्व झाडे वाऱ्याने पूर्णपणे हलवली जाऊन निश्चल झाली.
5.14.18
विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।
निपीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ ५.१४.१८ ॥
विस्कटलेल्या केसांची, रंग कोमेजलेली, सुंदर दात व ओठ दाबलेली, नखांनी व दातांनी जखमी झालेली तरुणी जशी असते तसे.
5.14.19
तथा लांगूलहस्तैस्तु चरणाभ्यां च मर्दिता।
तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा ॥ ५.१४.१९ ॥
त्याचप्रमाणे शेपटीच्या हातांनी व पायांनी तुडवलेली अशोकवनिका, तिचे वनवृक्ष मोडलेले होते.
5.14.20
महालतानां दामानि व्यधमत् तरसा कपिः।
यथा प्रावृषि वेगेन मेघजालानि मारुतः ॥ ५.१४.२० ॥
त्या वानराने महालतांच्या माळा वेगाने विखुरल्या, जसा पावसाळ्यात वारा वेगाने मेघसमूह विखरतो.
5.14.21
स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन् ददृशे कपिः ॥ ५.१४.२१ ॥
तेथे संचार करताना त्या वानराने मण्यांनी जडलेल्या, रुपेरी व सोनेरी मनोहर भूमी पाहिल्या.
5.14.22
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः ॥ ५.१४.२२ ॥
विविध आकारांच्या विहिरी व तळी, उत्कृष्ट पाण्याने भरलेली, ठिकठिकाणी मौल्यवान मण्यांच्या पायऱ्यांनी युक्त.
5.14.23
मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ ५.१४.२३ ॥
मोती व प्रवाळांची वाळू असलेल्या, आत स्फटिकाच्या फरशांच्या, काठांवर उगवलेल्या सोनेरी विचित्र वृक्षांनी शोभणाऱ्या.
5.14.24
बुद्धपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः।
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः ॥ ५.१४.२४ ॥
उमललेल्या कमळांचे व निळ्या कमळांचे वन, चक्रवाकांनी शोभणारे, जलपक्ष्यांच्या ध्वनीने गजबजलेले, हंस व सारसांच्या स्वरांनी निनादणारे.
5.14.25
दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः ॥ ५.१४.२५ ॥
सभोवती वृक्षांनी युक्त असलेल्या लांब नद्यांनी, अमृतासारख्या जलाने आणि शुभ अशा नद्यांनी ती नगरी सुशोभित होती.
5.14.26
लताशतैरवतताः संतानकुसुमावृताः।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः ॥ ५.१४.२६ ॥
शेकडो वेलींनी पसरलेली, संतानक फुलांनी झाकलेली, विविध झुडपांनी वेढलेली वने आणि कण्हेरीच्या झाडांनी मध्ये मध्ये सजलेली होती.
5.14.27
ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् ॥ ५.१४.२७ ॥
नंतर मेघासारखा, उंच शिखरांचा, विचित्रकूट नावाचा तो पर्वत, जो सर्व बाजूंनी शिखरांनी वेढलेला होता, त्याला (त्याने पाहिले).
5.14.28
शिलागृहैरवततं नानावृक्षसमावृतम्।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥ ५.१४.२८ ॥
शिलागृहांनी आच्छादलेला, नाना वृक्षांनी वेढलेला, जगात रमणीय असा तो पर्वत कपिश्रेष्ठ (हनुमंताने) पाहिला.
5.14.29
ददर्श च नगात् तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।
अंकादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् ॥ ५.१४.२९ ॥
त्या पर्वतावरून कोसळणारी नदी कपीने (हनुमंताने) पाहिली; जणू प्रियकराच्या मांडीवरून उडी मारून पडलेली प्रिया.
5.14.30
जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः ॥ ५.१४.३० ॥
पाण्यात वाकलेल्या शेंड्यांच्या झाडांनी शोभणारी ती नदी, प्रिय नातेवाइकांनी अडवलेल्या रागावलेल्या स्त्रीसारखी होती.
5.14.31
पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् ॥ ५.१४.३१ ॥
त्या महाकपीने पुन्हा भरलेले पाणी असलेली ती दीर्घिका पाहिली; प्रियकराजवळ प्रसन्न झालेली प्रिया पुन्हा येऊन उभी राहिल्यासारखी ती होती.
5.14.32
तस्यादूरात् स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः।
ददर्श कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ५.१४.३२ ॥
त्याच्या जवळच विविध पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेली कमळांची सरोवरे कपिशार्दूल मारुतात्मज हनुमानाने पाहिली.
5.14.33
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥ ५.१४.३३ ॥
कृत्रिम दीर्घिकाही थंड पाण्याने भरलेली होती; तिच्या पायऱ्या उत्तम मण्यांच्या आणि मोत्याच्या वाळूने शोभिवंत होत्या.
5.14.34
विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा ॥ ५.१४.३४ ॥
विविध मृगसमूहांनी आणि विचित्र उपवनांनी ती युक्त होती; विश्वकर्म्याने बांधलेले अतिविशाल प्रासादही होते.
5.14.35
काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम्।
ये केचित् पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः ॥ ५.१४.३५ ॥
कृत्रिम उपवनांनी ती सर्वत्र सुशोभित होती; तेथे असलेले वृक्ष फुलांनी व फळांनी भरलेले होते.
5.14.36
सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः।
लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् ॥ ५.१४.३६ ॥
छत्र, ओटे आणि सर्व सुवर्णवेदिका असलेली, अनेक वेलींच्या जाळ्यांनी व अनेक पानांनी झाकलेली ती होती.
5.14.37
काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श स महाकपिः।
वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः ॥ ५.१४.३७ ॥
त्या महाकपीने एक सोनेरी शिंशपा वृक्ष पाहिला; तो सर्व बाजूंनी सोन्याच्या वेदिकांनी वेढलेला होता.
5.14.38
सोऽपश्यद् भूमिभागांश्च नगप्रस्रवणानि च।
सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसंनिभान् ॥ ५.१४.३८ ॥
त्याने भूभाग आणि पर्वतातील झरे पाहिले; तसेच अग्निज्वालांसारखे चमकणारे इतर सोनेरी वृक्षही पाहिले.
5.14.39
तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः ॥ ५.१४.३९ ॥
त्या वृक्षांच्या प्रभेने तो महाकपी मेरु पर्वताप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला; तेव्हा तो वीर स्वतःला सर्वत्र सोनेरी समजू लागला.
5.14.40
तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् मारुतेन प्रकम्पितान्।
किङ्किणीशतनिर्घोषान् दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ ५.१४.४० ॥
वाऱ्याने हलणारे ते सोनेरी वृक्षसमूह शेकडो लहान घंटांसारखा नाद करत आहेत हे पाहून त्याला आश्चर्य वाटले.
5.14.41
सुपुष्पिताग्रान् रुचिरांस्तरुणाङ्कुरपल्लवान्।
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् ॥ ५.१४.४१ ॥
सुंदर फुललेले शेंडे आणि कोवळे अंकुर व पालवी असलेल्या, पानांनी झाकलेल्या त्या शिंशपा वृक्षावर तो महावेगवान चढला.
5.14.42
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया ॥ ५.१४.४२ ॥
रामदर्शनाची लालसा असलेली, दुःखाने पीडित झालेली वैदेही मी येथून पाहीन; ती इकडे-तिकडे अनायासे फिरत असेल.
5.14.43
अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः।
चन्दनैश्चम्पकैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता ॥ ५.१४.४३ ॥
ही अशोकवाटिका दुरात्म्याला (रावणाला) अत्यंत रमणीय आहे; चंदन, चंपक आणि बकुल वृक्षांनी सजलेली आहे.
5.14.44
इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता।
इमां सा राजमहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥ ५.१४.४४ ॥
हे कमळांचे सरोवरही रमणीय आहे, पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेले. राजमहिषी जानकी नक्कीच येथे येईल.
5.14.45
सा रामा राजमहिषी राघवस्य प्रिया सती।
वनसंचारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी ॥ ५.१४.४५ ॥
राघवाची प्रिय, सती, राजमहिषी, वनात संचार करण्यात निपुण ती स्त्री जानकी निश्चित येईल.
5.14.46
अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा।
वनमेष्यति साद्येह रामचिन्तासुकर्शिता ॥ ५.१४.४६ ॥
किंवा हरिणीच्या पिल्यासारखे डोळे असलेली, या वनात निपुण, रामचिंतेने अत्यंत कृश झालेली ती आज येथे वनात येईल.
5.14.47
रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥ ५.१४.४७ ॥
रामाच्या शोकाने अत्यंत संतप्त ती देवी, सुंदर नेत्रांची, वनवासात सदैव रमलेली, वनात संचार करणारी (येथे) येईल.
5.14.48
वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा।
रामस्य दयिता चार्या जनकस्य सुता सती ॥ ५.१४.४८ ॥
वनात संचार करणारे प्राणीही सतत निश्चित तिची इच्छा करतात; रामाची प्रिया, आर्या, जनकाची सती कन्या पूर्वीही (तशीच इच्छिली जात होती).
5.14.49
संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।
नदीं चेमां शुभजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी ॥ ५.१४.४९ ॥
संध्याकाळी मन लावलेली श्यामवर्णी सुंदरी जानकी निश्चितच या शुभजलाच्या नदीवर संध्येसाठी येईल.
5.14.50
तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा।
शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता ॥ ५.१४.५० ॥
तिला अनुरूपच हे शुभ अशोकवन आहे; राजाधिराज रामाची आदरणीय पत्नी हिला हे योग्य आहे.
5.14.51
यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शीतजलां नदीम् ॥ ५.१४.५१ ॥
चंद्रासारखे मुख असलेली ती देवी जिवंत असेल तर ती नक्की या शीतल जलाच्या नदीवर येईल.
5.14.52
एवं तु मत्वा हनुमान् महात्मा
प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं
सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः ॥ ५.१४.५२ ॥
असा विचार करून महात्मा हनुमान मनुजेंद्र-पत्नीची वाट पाहत, सर्व पाहत, फुलांनी भरलेल्या दाट पानांमध्ये लपून राहिले.