વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.15.1
स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्।
अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥ ५.१५.१ ॥
ત્યાં ઊભા રહીને જોતા, મૈથિલીને શોધતા, આખી પૃથ્વી પર નજર નાખીને તેણે તેને બરાબર નિરખી.
5.15.2
संतानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।
दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५.१५.२ ॥
સંતાન વેલાઓ અને વૃક્ષોથી શોભતી, દિવ્ય સુગંધ અને રસથી યુક્ત, ચારે બાજુ સુંદર રીતે શણગારેલી (તે ભૂમિ).
5.15.3
तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम्।
हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥ ५.१५.३ ॥
નંદનવન જેવી, મૃગ અને પક્ષીઓથી ઘેરાયેલી, મહેલો અને પ્રાસાદોથી ભરેલી, કોયલોના અવાજે ગુંજતી તેને (તેણે જોયું).
5.15.4
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।
बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥ ५.१५.४ ॥
સોનેરી કમળ અને કુમુદોવાળી વાવોથી શોભતી, ઘણાં આસનો અને ગાદલાંથી યુક્ત, ઘણાં ભૂગૃહોથી ભરેલી (તે ભૂમિ).
5.15.5
सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः।
पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥ ५.१५.५ ॥
બધી ઋતુઓનાં સુંદર ફૂલો અને ફળોવાળાં વૃક્ષોથી, ખીલેલા અશોક વૃક્ષોની શોભાથી સૂર્યોદયના પ્રકાશ જેવી (તે ભૂમિ).
5.15.6
प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत।
निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् ॥ ५.१५.६ ॥
ત્યાં ઊભેલા મારુતિએ તેને પ્રજ્વલિત જેવી જોઈ; પાંદડા વિનાની ડાળીઓ પક્ષીઓ વારંવાર બનાવી રહ્યાં હોય તેવી લાગી.
5.15.7
विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।
समूलपुष्परचितैरशोकैः शोकनाशनैः ॥ ५.१५.७ ॥
સેંકડો વિચિત્ર પુષ્પ-આભૂષણોની જેમ ઊગેલા, મૂળસહિત પુષ્પોથી સજાવેલા, શોકનાશક અશોક વૃક્ષો.
5.15.8
पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।
कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः ॥ ५.१५.८ ॥
ફૂલોના ભારથી ધરતીને સ્પર્શતા હોય તેમ નમેલા, ખીલેલા કર્ણિકાર અને સુંદર ખીલેલા કિંશુક વૃક્ષો.
5.15.9
स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः।
पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा ॥ ५.१५.९ ॥
તે વૃક્ષોની પ્રભાથી તે પ્રદેશ ચારેબાજુ જાણે સળગતો હોય તેમ પ્રકાશતો હતો; પુંનાગ, સપ્તપર્ણ, ચંપક અને ઉદ્દાલક વૃક્ષો પણ.
5.15.10
विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः।
शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखप्रभाः ॥ ५.१५.१० ॥
ઊંડાં મૂળ ધરાવતા, સારી રીતે ખીલેલા ઘણા વૃક્ષો શોભતા હતા; કેટલાક સોના જેવા, કેટલાક અગ્નિજ્વાળાની પ્રભાવાળા.
5.15.11
नीलाञ्जननिभाः केचित् तत्राशोकाः सहस्रशः।
नन्दनं विबुधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा ॥ ५.१५.११ ॥
કેટલાક નીલા કાજળ જેવા હતા; ત્યાં હજારો અશોક વૃક્ષો હતા — દેવોના નંદનવન કે અદ્ભુત ચૈત્રરથ વન જેવા.
5.15.12
अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रियायुतम्।
द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् ॥ ५.१५.१२ ॥
તે અચિંત્ય, દિવ્ય, રમણીય શોભાથી યુક્ત, પુષ્પપ્રકાશના સમૂહોથી ભરેલું જાણે બીજું આકાશ હતું.
5.15.13
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा।
सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः ॥ ५.१५.१३ ॥
સેંકડો પુષ્પરત્નોથી વિચિત્ર, જાણે પાંચમો સાગર, સર્વ ઋતુઓનાં ફૂલોથી ગીચ, મધુગંધી વૃક્ષોથી ભરેલું.
5.15.14
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणद्विजैः।
अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरम् ॥ ५.१५.१४ ॥
વિવિધ નાદોથી ગુંજતું, મૃગસમૂહ અને પક્ષીઓથી રમણીય એ ઉદ્યાન; અનેક સુગંધો વહાવતું, પુણ્યગંધથી મનોહર.
5.15.15
शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्।
अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः ॥ ५.१५.१५ ॥
પર્વતરાજ જેવું ગંધથી સમૃદ્ધ, બીજા ગંધમાદન સમાન તે અશોકવાટિકામાં વાનરશ્રેષ્ઠ...
5.15.16
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्।
मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् ॥ ५.१५.१६ ॥
તેણે નજીકમાં રહેલો ઊંચો, ભવ્ય ચૈત્યપ્રાસાદ જોયો; તે વચ્ચે હજાર સ્તંભો પર ઊભો હતો અને કૈલાસ જેવો શ્વેત હતો.
5.15.17
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया ॥ ५.१५.१७ ॥
પરવાળાનાં પગથિયાં અને તપેલા સોનાનું ઓટલું ધરાવતું; આંખો આંજી દેતું, શોભાથી ઝળહળતું.
5.15.18
निर्मलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।
ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् ॥ ५.१५.१८ ॥
ઊંચાઈને કારણે નિર્મળ, જાણે આકાશને સ્પર્શતું. પછી મેલાં વસ્ત્રો પહેરેલી રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી (એક સ્ત્રીને) તેણે જોઈ.
5.15.19
उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ ५.१५.१९ ॥
ઉપવાસથી કૃશ, દીન, વારંવાર નિસાસા નાખતી તેને તેણે જોઈ; શુક્લ પક્ષના આરંભે નિર્મળ ચંદ્રરેખા જેવી.
5.15.20
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्।
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ ५.१५.२० ॥
ધુમાડાની જાળથી ઢંકાયેલી, ઝાંખા દેખાતા રૂપની રમણીય પ્રભાવાળી; અગ્નિની જ્વાળા જેવી.
5.15.21
पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा।
सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥ ५.१५.२१ ॥
એક પીળા, મલિન ઉત્તમ વસ્ત્રે ઢંકાયેલી, કાદવવાળી, અલંકારરહિત, કમળ વિનાની કમળસરોવર જેવી.
5.15.22
पीडितां दुःखसंतप्तां परिक्षीणां तपस्विनीम्।
ग्रहेणांगारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम् ॥ ५.१५.२२ ॥
પીડિત, દુઃખથી સંતપ્ત, અતિ ક્ષીણ થયેલી તપસ્વિની; મંગળ ગ્રહથી પીડાતી રોહિણી જેવી.
5.15.23
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च।
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥ ५.१५.२३ ॥
આંસુથી ભરેલા મુખવાળી, દીન, ઉપવાસથી કૃશ; શોક અને ધ્યાનમાં લીન, સદા દુઃખમાં ડૂબેલી.
5.15.24
प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्।
स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव ॥ ५.१५.२४ ॥
પ્રિયજનને ન જોતી, રાક્ષસી-સમૂહને જોતી; પોતાના ટોળાથી વિખૂટી પડેલી મૃગી જેવી, કૂતરાઓના ટોળાથી ઘેરાયેલી.
5.15.25
नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ ५.१५.२५ ॥
કાળા નાગ જેવી એકલી કાળી વેણી કમર સુધી લટકતી હતી; વર્ષાઋતુ પૂરી થયા પછી કાળી વનહારમાળા પૃથ્વીને ઢાંકે તેમ.
5.15.26
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोविदाम्।
तां विलोक्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ॥ ५.१५.२६ ॥
સુખને યોગ્ય, દુઃખથી તપેલી, આપત્તિઓથી અજાણ એ વિશાળાક્ષીને જોઈને; અતિશય મલિન અને કૃશ.
5.15.27
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।
ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा ॥ ५.१५.२७ ॥
ત્યારે કામરૂપી રાક્ષસ દ્વારા હરાઈ જતી આ સીતા છે, એવું યોગ્ય કારણોથી તેણે અનુમાન કર્યું.
5.15.28
यथारूपा हि दृष्टा सा तथारूपेयमंगना।
पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् ॥ ५.१५.२८ ॥
તે જેવા રૂપમાં દેખાઈ હતી, તેવું જ રૂપ આ સ્ત્રીનું છે—પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ, સુંદર ભમરો, સુડોળ ગોળ સ્તન.
5.15.29
कुर्वतीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः।
तां नीलकण्ठीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् ॥ ५.१५.२९ ॥
પોતાની પ્રભાથી સર્વ દિશાઓને અંધકારરહિત કરતી એ દેવીને—નીલકંઠી, બિંબફળ જેવા હોઠવાળી, સુંદર કટિવાળી, દૃઢપણે સ્થિર.
5.15.30
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ ५.१५.३० ॥
સીતાને—કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળીને—કામદેવની રતિ સમાન, સમસ્ત જગતને પ્રિય, પૂર્ણચંદ્રની પ્રભા સમાન.
5.15.31
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्।
निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव ॥ ५.१५.३१ ॥
તે ધરતી પર બેઠી હતી — પાતળી દેહવાળી, સંયમી તાપસી જેવી, વારંવાર દીર્ઘ નિઃશ્વાસ મૂકતી, ભયભીત, જાણે કોઈ નાગરાજની પત્ની હોય.
5.15.32
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्।
संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ ५.१५.३२ ॥
વિસ્તરેલી મહાન શોકજાળથી ઘેરાયેલી હોવાથી તે તેજસ્વી લાગતી ન હતી — અગ્નિની જ્વાળા ધુમાડાની જાળથી લપેટાયેલી હોય તેમ.
5.15.33
तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव।
विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव ॥ ५.१५.३३ ॥
તે જાણે સંદેહમાં પડેલી સ્મૃતિ, પડી ગયેલી ઋદ્ધિ, નષ્ટ થયેલી શ્રદ્ધા અને અવરોધાયેલી આશા જેવી હતી.
5.15.34
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव।
अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव ॥ ५.१५.३४ ॥
તે જાણે વિઘ્નોથી ઘેરાયેલી સિદ્ધિ, મલિન થયેલી બુદ્ધિ અને ખોટા અપવાદથી પડી ગયેલી કીર્તિ જેવી હતી.
5.15.35
रामोपरोधव्यथितां रक्षोगणनिपीडिताम्।
अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः ॥ ५.१५.३५ ॥
રામના સંકટની ચિંતાથી વ્યથિત, રાક્ષસગણોથી પીડિત, અસહાય, મૃગશાવક જેવી આંખોવાળી તે આમતેમ જોઈ રહી હતી.
5.15.36
बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा।
वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥ ५.१५.३६ ॥
આંસુના જળથી ભરેલા, કાળા વાંકડિયા પાંપણવાળા, અપ્રસન્ન મુખે તે વારંવાર નિઃશ્વાસ મૂકી રહી હતી.
5.15.37
मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्।
प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् ॥ ५.१५.३७ ॥
તે મેલ અને કીચડ ધારણ કરેલી, દીન, આભૂષણને યોગ્ય હોવા છતાં અલંકારરહિત હતી; જાણે નક્ષત્રરાજ ચંદ્રની પ્રભા કાળા મેઘોથી ઢંકાઈ હોય.
5.15.38
तस्य संदिदिहे बुद्धिस्तथा सीतां निरीक्ष्य च।
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ ५.१५.३८ ॥
સીતાને જોઈને તેની બુદ્ધિ પણ સંદેહમાં પડી ગઈ, જેમ અભ્યાસના અભાવે શાસ્ત્રવિદ્યા શિથિલ થઈ જાય.
5.15.39
दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्।
संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम् ॥ ५.१५.३९ ॥
દુઃખ સાથે હનુમાને સીતાને ઓળખી; અલંકૃત હોવા છતાં, સંસ્કારહીન વાણી જેમ બીજો અર્થ પામે તેમ તે હતી.
5.15.40
तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन् ॥ ५.१५.४० ॥
તે વિશાળાક્ષી, નિર્દોષ રાજપુત્રીને જોઈને આ સીતા છે એમ તેણે કારણોથી અનુમાન કર્યું.
5.15.41
वैदेह्या यानि चांगेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्।
तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् ॥ ५.१५.४१ ॥
વૈદેહીના અંગો પર જે આભૂષણો રામે ત્યારે વર્ણવ્યા હતા, શરીરની શોભા વધારતા એ આભૂષણોના સમૂહને તેણે ઓળખ્યા.
5.15.42
सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ।
मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च ॥ ५.१५.४२ ॥
સરસ રીતે બનાવેલાં બે કર્ણાભૂષણો, કૂતરાના દાંત જેવાં સુસ્થિત આભૂષણો, અને હાથોમાં મણિ તથા પરવાળાંથી વિચિત્ર આભૂષણો.
5.15.43
श्यामानि चिरयुक्तत्वात् तथा संस्थानवन्ति च।
तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत् ॥ ५.१५.४३ ॥
લાંબા સમયથી પહેરવાને કારણે આ આભૂષણો ઝાંખાં છે, છતાં તેમનો આકાર સુંદર છે. રામે જેનું વર્ણન કર્યું હતું તે જ આ છે એમ હું માનું છું.
5.15.44
तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये।
यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥ ५.१५.४४ ॥
તેમાંથી જે અખંડ છે તેમને હું ઓળખી શકતો નથી. તેની પાસે જે અખંડ હતાં તે આ નથી, એમાં શંકા નથી.
5.15.45
पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्।
उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः ॥ ५.१५.४५ ॥
સોનાની પટ્ટી જેવું ચમકતું પીળું સુંદર વસ્ત્ર સરી પડ્યું હતું; ઝાડમાં ભરાયેલું ઉત્તરીય ત્યારે વાંદરાઓએ જોયું.
5.15.46
भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले।
अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥ ५.१५.४६ ॥
જમીન પર મુખ્ય આભૂષણો પણ દેખાયાં; તેણે જ તે ફેંક્યાં હતાં—ઝણકાર કરતાં અને મોટાં.
5.15.47
इदं चिरगृहीतत्वाद् वसनं क्लिष्टवत्तरम्।
तथाप्यनूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत् ॥ ५.१५.४७ ॥
લાંબા સમય સુધી પહેરવાથી આ વસ્ત્ર વધુ મેલું થયું છે; છતાં તેનો રંગ ઓછો થયો નથી, બીજા જેવું જ સુંદર છે.
5.15.48
इयं कनकवर्णांगी रामस्य महिषी प्रिया।
प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥ ५.१५.४८ ॥
સોનેરી વર્ણ અને અંગોવાળી આ રામની પ્રિય પટરાણી છે; ખોવાયેલી હોવા છતાં, સતી હોવાથી તેનું મન તેમને ક્યારેય છોડતું નથી.
5.15.49
इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिरिह तप्यते।
कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥ ५.१५.४९ ॥
આના કારણે અહીં રામ ચાર કારણોથી પીડાય છે: કરુણાથી, કોમળતાથી, શોકથી અને કામથી.
5.15.50
स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः।
पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥ ५.१५.५० ॥
'સ્ત્રી ખોવાઈ ગઈ' એ કરુણાથી, 'આશ્રિતા' એ કોમળતાથી, 'પત્ની ખોવાઈ' એ શોકથી અને 'પ્રિયા' એ કામથી.
5.15.51
अस्या देव्या यथारूपमंगप्रत्यंगसौष्ठवम्।
रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा ॥ ५.१५.५१ ॥
આ દેવીનું રૂપ, અંગપ્રત્યંગનું સૌષ્ઠવ જેવું છે, રામનું રૂપ પણ તેવું જ છે; તેને યોગ્ય આ કાળી આંખોવાળી છે.
5.15.52
अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्।
तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५.१५.५२ ॥
તે દેવીનું મન તેના પર અને તેનું મન આના પર સ્થિર છે; તેથી આ અને તે ધર્માત્મા ક્ષણભર પણ જીવે છે.
5.15.53
दुष्करं कृतवान् रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति ॥ ५.१५.५३ ॥
આના વિના રામ દુષ્કર કાર્ય કરે છે: પોતાનો દેહ ધારણ કરે છે, શોકથી ઢીલા પડતા નથી.
5.15.54
एवं सीतां तथा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः।
जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥ ५.१५.५४ ॥
આ રીતે સીતાને તેવી જોઈને હર્ષિત પવનપુત્ર મનથી રામ પાસે ગયા અને તે પ્રભુની પ્રશંસા કરી.