वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.15.1
स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्।
अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥ ५.१५.१ ॥
तेथे उभा राहून पाहत, मैथिलीचा शोध घेत, सर्व पृथ्वीकडे दृष्टी टाकून त्याने ती नीट न्याहाळली.
5.15.2
संतानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।
दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५.१५.२ ॥
संतान लता आणि वृक्षांनी शोभिलेली, दिव्य गंध व रसांनी युक्त, सर्वत्र सुशोभित अशी (ती भूमी).
5.15.3
तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम्।
हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥ ५.१५.३ ॥
नंदनवनासारखी, मृग-पक्ष्यांनी वेढलेली, हर्म्य व प्रासादांनी गजबजलेली, कोकिळांच्या स्वराने निनादलेली अशी (तिला त्याने पाहिले).
5.15.4
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।
बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥ ५.१५.४ ॥
सोनेरी कमळे व कुमुदांनी भरलेल्या बारवांनी शोभिलेली, अनेक आसने व गाद्यांनी युक्त, अनेक भूमिगृहांनी भरलेली (ती भूमी).
5.15.5
सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः।
पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥ ५.१५.५ ॥
सर्व ऋतूंची सुंदर फुले व फळे असलेल्या वृक्षांनी व फुललेल्या अशोक वृक्षांच्या शोभेने सूर्योदयाच्या प्रभेसारखी (ती भूमी).
5.15.6
प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत।
निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् ॥ ५.१५.६ ॥
तेथे उभा असलेल्या मारुतीने तिला प्रज्वलितासारखे पाहिले; पानांविना फांद्या पक्षी वारंवार घडवत असल्यासारख्या भासल्या.
5.15.7
विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।
समूलपुष्परचितैरशोकैः शोकनाशनैः ॥ ५.१५.७ ॥
शेकडो विचित्र फुलांच्या अलंकारांप्रमाणे उगवलेले, मुळांसह फुलांनी सजवलेले, शोक नाहीसा करणारे अशोक वृक्ष.
5.15.8
पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।
कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः ॥ ५.१५.८ ॥
फुलांच्या प्रचंड भाराने पृथ्वीला स्पर्श करत असल्यासारखे वाकलेले, फुललेले कर्णिकार आणि उत्तम फुललेले किंशुक वृक्ष.
5.15.9
स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः।
पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा ॥ ५.१५.९ ॥
त्या वृक्षांच्या प्रभेने तो प्रदेश सर्वत्र जणू पेटल्यासारखा प्रकाशमान होता; पुन्नाग, सप्तपर्ण, चंपक आणि उद्दालक वृक्षही.
5.15.10
विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः।
शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखप्रभाः ॥ ५.१५.१० ॥
खोलवर मुळे रुजलेले, उत्तम फुललेले अनेक वृक्ष शोभत होते; काही सोन्यासारखे, तर काही अग्निशिखेच्या तेजाचे होते.
5.15.11
नीलाञ्जननिभाः केचित् तत्राशोकाः सहस्रशः।
नन्दनं विबुधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा ॥ ५.१५.११ ॥
काही निळ्या काजळासारखे होते; तेथे हजारो अशोक वृक्ष होते — देवांच्या नंदन उद्यानासारखे वा अद्भुत चैत्ररथ वनासारखे.
5.15.12
अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रियायुतम्।
द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् ॥ ५.१५.१२ ॥
ते अचिंत्य, दिव्य, रमणीय शोभेने युक्त होते; फुलांच्या प्रकाशसमूहांनी भरलेले जणू दुसरे आकाश.
5.15.13
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा।
सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः ॥ ५.१५.१३ ॥
शेकडो पुष्परत्नांनी विचित्र, जणू पाचवा सागर, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी दाट, मधुगंधी वृक्षांनी व्याप्त.
5.15.14
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणद्विजैः।
अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरम् ॥ ५.१५.१४ ॥
विविध नादांनी गजबजलेले, मृगसमूह व पक्ष्यांनी रमणीय असे ते उद्यान; अनेक सुगंध वाहणारे, पुण्यगंधाने मनोहर.
5.15.15
शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्।
अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः ॥ ५.१५.१५ ॥
पर्वतराजाप्रमाणे गंधाने समृद्ध, दुसऱ्या गंधमादनासारख्या त्या अशोकवनिकेत वानरश्रेष्ठ...
5.15.16
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्।
मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् ॥ ५.१५.१६ ॥
त्याने जवळच असलेला उंच, भव्य चैत्यप्रासाद पाहिला; तो मध्यभागी हजार खांबांवर उभा होता आणि कैलासाप्रमाणे शुभ्र होता.
5.15.17
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया ॥ ५.१५.१७ ॥
प्रवाळांच्या पायऱ्या व तापविलेल्या सोन्याचा ओटा असलेला; डोळे दिपवणारा, शोभेने झळाळणारा.
5.15.18
निर्मलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।
ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् ॥ ५.१५.१८ ॥
उंचीमुळे निर्मल, जणू आकाशाला स्पर्श करणारा. मग मळकट वस्त्रे नेसलेल्या राक्षसींनी वेढलेली (एक स्त्री) त्याने पाहिली.
5.15.19
उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ ५.१५.१९ ॥
उपवासाने कृश झालेली, दीन, वारंवार उसासे टाकणारी तिला त्याने पाहिले; शुक्ल पक्षाच्या आरंभी निर्मल चंद्ररेषेसारखी.
5.15.20
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्।
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ ५.१५.२० ॥
धुराच्या जाळ्याने झाकलेली, अंधुक दिसणाऱ्या रूपाची मनोहर प्रभा असलेली; अग्नीच्या ज्वालेसारखी.
5.15.21
पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा।
सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥ ५.१५.२१ ॥
एका पिवळ्या, मलिन उत्तम वस्त्राने झाकलेली, चिखलाने युक्त, अलंकाररहित, कमळांशिवाय कमळसरोवरासारखी.
5.15.22
पीडितां दुःखसंतप्तां परिक्षीणां तपस्विनीम्।
ग्रहेणांगारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम् ॥ ५.१५.२२ ॥
पीडित, दुःखाने संतप्त, अत्यंत क्षीण झालेली तपस्विनी; मंगळ ग्रहाने पीडित रोहिणीसारखी.
5.15.23
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च।
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥ ५.१५.२३ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या मुखाची, दीन, उपासाने कृश झालेली; शोक आणि ध्यानात मग्न, सदैव दुःखात लीन.
5.15.24
प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्।
स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव ॥ ५.१५.२४ ॥
प्रिय जनाला न पाहता, राक्षसींच्या समूहाकडे पाहणारी; आपल्या कळपापासून वेगळ्या झालेल्या हरिणीसारखी, कुत्र्यांच्या झुंडीने वेढलेली.
5.15.25
नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ ५.१५.२५ ॥
काळ्या नागासारखी एकच काळी वेणी कमरेपर्यंत लोंबत होती; पावसाळा संपल्यावर काळी वनराजी पृथ्वीला झाकते तसे.
5.15.26
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोविदाम्।
तां विलोक्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ॥ ५.१५.२६ ॥
सुखास पात्र, दुःखाने तप्त, संकटांना अनभिज्ञ अशा त्या विशालाक्षीला पाहून; अत्यंत मलिन व कृश.
5.15.27
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।
ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा ॥ ५.१५.२७ ॥
तेव्हा कामरूपी राक्षसाने पळवून नेली जात असलेली ही सीता असावी, असे योग्य कारणांनी त्याने अनुमान केले.
5.15.28
यथारूपा हि दृष्टा सा तथारूपेयमंगना।
पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् ॥ ५.१५.२८ ॥
ती जशी दिसली होती, तसेच रूप ह्या स्त्रीचेही आहे—पूर्ण चंद्रासारखे मुख, सुंदर भुवया, सुडौल गोल स्तन.
5.15.29
कुर्वतीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः।
तां नीलकण्ठीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् ॥ ५.१५.२९ ॥
आपल्या तेजाने सर्व दिशा अंधारविरहित करणाऱ्या त्या देवीला—नीलकंठी, बिंबफलासारखे ओठ असलेली, सुंदर कटी असलेली, दृढ स्थितीत असलेली.
5.15.30
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ ५.१५.३० ॥
सीतेला—कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांच्या त्या सीतेला—मदनाच्या रतीसारखी, सर्व जगताला प्रिय, पूर्ण चंद्राच्या प्रभेसारखी.
5.15.31
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्।
निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव ॥ ५.१५.३१ ॥
ती जमिनीवर बसली होती — सडपातळ देहाची, संयमी तपस्विनीसारखी, वारंवार दीर्घ नि:श्वास टाकणारी, भयभीत, जणू एखाद्या महानाग राजाची पत्नी.
5.15.32
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्।
संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ ५.१५.३२ ॥
पसरलेल्या महान शोकजालाने वेढलेली असल्यामुळे ती तेजस्वी दिसत नव्हती — अग्नीची ज्योत धुराच्या जाळ्यात गुरफटल्यासारखी.
5.15.33
तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव।
विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव ॥ ५.१५.३३ ॥
ती जणू संदिग्ध झालेली स्मृती, कोसळलेली समृद्धी, नष्ट झालेली श्रद्धा आणि अडवलेली आशा अशी होती.
5.15.34
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव।
अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव ॥ ५.१५.३४ ॥
ती जणू विघ्नांनी वेढलेली सिद्धी, मलिन झालेली बुद्धी आणि खोट्या अपवादाने कोसळलेली कीर्ती अशी होती.
5.15.35
रामोपरोधव्यथितां रक्षोगणनिपीडिताम्।
अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः ॥ ५.१५.३५ ॥
रामाच्या संकटाच्या चिंतेने व्यथित, राक्षसगणांनी पीडलेली, असहाय्य, हरिणाच्या पिल्लासारख्या डोळ्यांची ती इकडेतिकडे पाहत होती.
5.15.36
बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा।
वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥ ५.१५.३६ ॥
अश्रुजलाने भरलेल्या, काळ्या वळणदार पापण्यांच्या, अप्रसन्न मुखाने ती वारंवार नि:श्वास टाकत होती.
5.15.37
मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्।
प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् ॥ ५.१५.३७ ॥
ती मळ आणि चिखल धारण केलेली, दीन, अलंकारास योग्य असूनही अलंकारहीन होती; जणू नक्षत्रराजाची (चंद्राची) प्रभा काळ्या मेघांनी झाकली गेली असावी.
5.15.38
तस्य संदिदिहे बुद्धिस्तथा सीतां निरीक्ष्य च।
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ ५.१५.३८ ॥
सीतेला पाहून त्याची बुद्धीही संदेहात पडली, जशी सराव नसल्यामुळे शास्त्रविद्या शिथिल होते.
5.15.39
दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्।
संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम् ॥ ५.१५.३९ ॥
दुःखाने हनुमंताने सीतेला ओळखले; अलंकृत असूनही ती संस्कारहीन वाणीप्रमाणे वेगळ्या अर्थाला गेलेली होती.
5.15.40
तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन् ॥ ५.१५.४० ॥
त्या विशाल नेत्रांच्या, निर्दोष राजकन्येला पाहून हीच सीता असावी असे कारणांनी त्याने अनुमान केले.
5.15.41
वैदेह्या यानि चांगेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्।
तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् ॥ ५.१५.४१ ॥
वैदेहीच्या अंगांवरील जे अलंकार रामाने तेव्हा वर्णन केले होते, शरीराची शोभा वाढवणारे ते अलंकार त्याने ओळखले.
5.15.42
सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ।
मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च ॥ ५.१५.४२ ॥
सुबक घडवलेली दोन कानातली कुंडले, कुत्र्याच्या दातांसारखी नीट बसवलेली आभूषणे, आणि हातांत मणी व प्रवाळांनी विचित्र अलंकार.
5.15.43
श्यामानि चिरयुक्तत्वात् तथा संस्थानवन्ति च।
तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत् ॥ ५.१५.४३ ॥
दीर्घकाळ घातल्यामुळे हे दागिने काळवंडले आहेत, तरी त्यांचा आकार सुंदर आहे. रामाने ज्यांचे वर्णन केले होते तेच हे आहेत असे मला वाटते.
5.15.44
तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये।
यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥ ५.१५.४४ ॥
यांपैकी जे अखंड आहेत ते मला ओळखता येत नाहीत. तिच्याजवळ जे अखंड होते ते हे नाहीत, यात शंका नाही.
5.15.45
पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्।
उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः ॥ ५.१५.४५ ॥
सोन्याच्या पट्टीसारखे चमकणारे पिवळे सुंदर वस्त्र सुटून पडले होते; झाडात अडकलेले उत्तरीय तेव्हा वानरांनी पाहिले.
5.15.46
भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले।
अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥ ५.१५.४६ ॥
जमिनीवर प्रमुख दागिनेही दिसले; तिनेच ते फेकले होते—आवाज करणारे आणि मोठे दागिने.
5.15.47
इदं चिरगृहीतत्वाद् वसनं क्लिष्टवत्तरम्।
तथाप्यनूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत् ॥ ५.१५.४७ ॥
दीर्घकाळ घातल्यामुळे हे वस्त्र अधिक मळले आहे; तरी त्याचा रंग कमी झालेला नाही, दुसऱ्यासारखेच सुंदर आहे.
5.15.48
इयं कनकवर्णांगी रामस्य महिषी प्रिया।
प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥ ५.१५.४८ ॥
सोनेरी वर्णाच्या अंगांची ही रामाची प्रिय पट्टराणी आहे; हरवलेली असली तरी, सती असल्याने तिचे मन त्याला कधीच सोडत नाही.
5.15.49
इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिरिह तप्यते।
कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥ ५.१५.४९ ॥
हिच्यासाठी येथे राम चार कारणांनी तप्त होत आहेत: करुणेने, मृदुतेने, शोकाने आणि मदनाने.
5.15.50
स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः।
पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥ ५.१५.५० ॥
'स्त्री हरवली' या करुणेने, 'आश्रित' या मृदुतेने, 'पत्नी हरवली' या शोकाने आणि 'प्रिया' या मदनाने.
5.15.51
अस्या देव्या यथारूपमंगप्रत्यंगसौष्ठवम्।
रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा ॥ ५.१५.५१ ॥
या देवीचे रूप, अंगप्रत्यंगांचे सौष्ठव जसे आहे, रामाचेही रूप तसेच आहे; त्याला साजेशी ही काळ्या डोळ्यांची आहे.
5.15.52
अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्।
तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५.१५.५२ ॥
त्या देवीचे मन त्याच्यावर, आणि त्याचे मन हिच्यावर स्थिर आहे; म्हणूनच ही आणि तो धर्मात्मा क्षणभरही जिवंत आहेत.
5.15.53
दुष्करं कृतवान् रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति ॥ ५.१५.५३ ॥
हिच्याविना राम दुष्कर कार्य करीत आहे: स्वतःचा देह धारण करीत आहे, शोकाने खचत नाही.
5.15.54
एवं सीतां तथा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः।
जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥ ५.१५.५४ ॥
अशा प्रकारे सीतेला तसे पाहून आनंदित झालेला वायुपुत्र मनाने रामाकडे गेला आणि त्या प्रभूची स्तुती केली.