বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.16.1
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५.१६.१ ॥
প্রশংসার যোগ্য সীতাকে সেই বানরশ্রেষ্ঠ প্রশংসা করে, গুণে মনোহর রামকে স্মরণ করে আবার চিন্তায় মগ্ন হলেন।
5.16.2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह ॥ ५.१६.२ ॥
তেজস্বী হনুমান মুহূর্তকাল চিন্তা করে, অশ্রুপূর্ণ নয়নে সীতাকে স্মরণ করে বিলাপ করলেন।
5.16.3
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया।
यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५.१६.३ ॥
লক্ষ্মণের সম্মানিতা, গুরুজনের প্রিয়া সীতা যদি দুঃখে পীড়িত থাকেন, তবে সময় অতিক্রম করা সত্যিই কঠিন।
5.16.4
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे ॥ ५.१६.४ ॥
রামের ও বুদ্ধিমান লক্ষ্মণের সংকল্প জানেন যে দেবী সীতা, বর্ষাকালে গঙ্গার মতো অতিশয় বিচলিত হন না।
5.16.5
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५.१६.५ ॥
সমান স্বভাব, বয়স ও আচরণ, সমান বংশ ও লক্ষণযুক্ত বৈদেহী রাঘবের যোগ্য; এই কৃষ্ণনয়না নারীও তাঁর যোগ্য।
5.16.6
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५.१६.६ ॥
নতুন সোনার আভাযুক্ত, বিশ্বপ্রিয়া লক্ষ্মীর মতো তাঁকে দেখে তিনি মনে মনে রামের কাছে গিয়ে এই কথা বললেন।
5.16.7
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ५.१६.७ ॥
এর জন্যই বিশালাক্ষীর কারণে মহাবল বালী নিহত হয়েছে; বীর্যে রাবণের সমান কবন্ধও ভূপাতিত হয়েছে।
5.16.8
विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ५.१६.८ ॥
যুদ্ধে ভয়ংকর বিক্রমী রাক্ষস বিরাধও বনে রামের হাতে বিক্রমের সঙ্গে নিহত হয়েছে, যেমন ইন্দ্রের হাতে শম্বর নিহত হয়েছিল।
5.16.9
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ५.१६.९ ॥
জনস্থানে ভয়ংকর কর্মা চৌদ্দ হাজার রাক্ষস অগ্নিশিখার মতো বাণে নিহত হয়েছে।
5.16.10
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ ५.१६.१० ॥
যুদ্ধে খর নিহত হয়েছে, ত্রিশিরা ভূপাতিত হয়েছে; মহাতেজা দূষণও আত্মজ্ঞ রামের হাতে নিহত হয়েছে।
5.16.11
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः ॥ ५.१६.११ ॥
বালী রক্ষিত বানরদের দুর্লভ ঐশ্বর্য এর কারণেই লোকবিখ্যাত সুগ্রীব লাভ করেছে।
5.16.12
सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ ५.१६.१२ ॥
নদ-নদীর অধিপতি শ্রীমান সাগরকে আমি লঙ্ঘন করেছি; এই বিশালাক্ষীর জন্যই এই নগরীও অনুসন্ধান করা হয়েছে।
5.16.13
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ ५.१६.१३ ॥
রাম যদি সমুদ্রবেষ্টিত এই পৃথিবীকে উল্টেও দেন, তবু তাঁর জন্য এই জগৎও উপযুক্ত—এই আমার মত।
5.16.14
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ ५.१६.१४ ॥
ত্রিভুবনের রাজ্য, অথবা জনকের কন্যা সীতা—সমগ্র ত্রৈলোক্যের রাজ্যও সীতার এক কলামাত্রও লাভ করতে পারবে না।
5.16.15
इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ ५.१६.१५ ॥
ইনিই সেই সীতা—ধর্মশীল মহাত্মা জনকের কন্যা, মিথিলারাজের দুহিতা, স্বামীর প্রতি দৃঢ়ব্রতা।
5.16.16
उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ ५.१६.१६ ॥
ক্ষেতে লাঙলের ফলায় চষা ভূমি বিদীর্ণ করে তিনি উত্থিত হলেন; পদ্মরেণুর মতো শুভ ক্ষেতের ধূলিতে আচ্ছাদিত হয়ে।
5.16.17
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ ५.१६.१७ ॥
পরাক্রমী, আর্যশীল, যুদ্ধে কখনও পশ্চাৎপদ না হওয়া দশরথের পুত্রবধূ ইনি—রাজার জ্যেষ্ঠ পুত্রবধূ, যশস্বিনী।
5.16.18
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ ५.१६.१८ ॥
ধর্মজ্ঞ, কৃতজ্ঞ, আত্মসংযমী রামের সেই প্রিয় ভার্যা ইনি—রাক্ষসীর বশে এসে পড়েছেন।
5.16.19
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ ५.१६.१९ ॥
স্বামীর প্রতি স্নেহের বলে সমস্ত ভোগ ত্যাগ করে, কষ্টের কথা না ভেবে সে জনশূন্য বনে প্রবেশ করেছে।
5.16.20
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥ ५.१६.२० ॥
ফল-মূলে সন্তুষ্ট, স্বামীর সেবায় নিবেদিতা, যে বনেও গৃহের মতো পরম প্রীতি লাভ করে।
5.16.21
सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ ५.१६.२१ ॥
সোনালি বর্ণের অঙ্গবিশিষ্ টা, সর্বদা মধুর হাস্যে কথা বলা এই নারী অনর্থের ভাগিনী না হয়েও এই যন্ত্রণা সহ্য করছে।
5.16.22
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ ५.१६.२२ ॥
শীলসম্পন্না এই নারীকে রাঘব দেখতে ইচ্ছুক; রাবণের দ্বারা পীড়িতা এই নারীকে, যেমন তৃষ্ণার্ত ব্যক্তি জলাশয় চায়।
5.16.23
अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ ५.१६.२३ ॥
এর পুনঃপ্রাপ্তিতে রাঘব নিশ্চয়ই আনন্দ পাবেন; রাজ্যচ্যুত রাজা যেমন পুনরায় পৃথিবী লাভ করে আনন্দিত হন।
5.16.24
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ ५.१६.२४ ॥
কামভোগে পরিত্যক্তা ও বন্ধুজন থেকে বঞ্চিতা হয়ে সে কেবল তাঁর সঙ্গে মিলনের আকাঙ্ক্ষায় নিজ দেহ ধারণ করে আছে।
5.16.25
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान्।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ ५.१६.२५ ॥
সে রাক্ষসীদের দেখে না, এই পুষ্প-ফলভরা গাছগুলিও দেখে না। একাগ্রচিত্তে সে নিশ্চয়ই কেবল রামকেই অনবরত দেখে।
5.16.26
भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ ५.१६.२६ ॥
নারীর কাছে স্বামীই অলংকারের চেয়েও শ্রেষ্ঠ শোভা। তাঁর থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে এই নারী শোভার যোগ্য হলেও শোভা পাচ্ছে না।
5.16.27
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ ५.१६.२७ ॥
এর থেকে বিচ্ছিন্ন হয়েও প্রভু রাম দুষ্কর কাজ করছেন; তিনি নিজের দেহ ধারণ করে আছেন, দুঃখে অবসন্ন হচ্ছেন না।
5.16.28
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्।
सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ ५.१६.२८ ॥
কালো কেশপ্রান্তযুক্ত, পদ্মপাপড়ির মতো নয়না এই নারীকে সুখের যোগ্য হয়েও দুঃখিনী জেনে আমার মনও ব্যথিত হলো।
5.16.29
क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा
या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः
संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ ५.१६.२९ ॥
পৃথিবীর মতো ধৈর্যশীলা, পদ্মনয়না যাঁকে রাঘব ও লক্ষ্মণ রক্ষা করতেন, এখন তিনি বিকৃত চক্ষু রাক্ষসীদের দ্বারা গাছের মূলে পাহারায় রয়েছেন।
5.16.30
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा
व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना।
सहचररहितेव चक्रवाकी
जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ५.१६.३० ॥
হিমে আহত পদ্মিনীর মতো শোভাহীনা, একের পর এক বিপদে নিপীড়িতা, সঙ্গীহারা চক্রবাকীর মতো জনকনন্দিনী করুণ দশায় পতিতা হয়েছেন।
5.16.31
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः
शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि-
रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५.१६.३१ ॥
তাঁর জন্যই ফুলে নত অগ্রশাখা অশোক বৃক্ষগুলি গভীর শোক জাগাচ্ছে; তুষার অপগত হলে শীতল-রশ্মি চন্দ্র এবং সহস্র-রশ্মি সূর্য উদিত হয়েছেন।
5.16.32
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य
सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः।
संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे
बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ५.१६.३२ ॥
এইভাবে পরিস্থিতি ভালোভাবে লক্ষ করে, 'এ-ই সীতা' এই বুদ্ধি স্থির হলে, বানরশ্রেষ্ঠ বলবান ও বেগবান সেই কপি সেই বৃক্ষে আশ্রয় নিয়ে বসলেন।