वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.16.1
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५.१६.१ ॥
प्रशंसनीय सीतेची प्रशंसा करून त्या वानरश्रेष्ठाने, गुणांनी मनोहर रामाचे स्मरण केले आणि पुन्हा तो चिंतेत पडला.
5.16.2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह ॥ ५.१६.२ ॥
तेजस्वी हनुमान क्षणभर विचार करून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी सीतेचे स्मरण करीत विलाप करू लागला.
5.16.3
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया।
यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५.१६.३ ॥
लक्ष्मणाने मान दिलेली, वडीलधाऱ्यांना प्रिय असलेली सीता जर दुःखाने पीडित असेल, तर काळाचे उल्लंघन खरोखरच कठीण आहे.
5.16.4
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे ॥ ५.१६.४ ॥
रामाचा आणि बुद्धिमान लक्ष्मणाचा निश्चय जाणणारी देवी सीता, पावसाळ्यात गंगेप्रमाणे अत्यंत क्षुब्ध होत नाही.
5.16.5
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५.१६.५ ॥
समान शील, वय, आचार, समान कुल आणि लक्षणे असलेली वैदेही राघवाला योग्य आहे; ही कृष्णनयना देखील त्याला योग्य आहे.
5.16.6
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५.१६.६ ॥
नव्या सोन्याच्या कांतीची, जगाला प्रिय लक्ष्मीसारखी तिला पाहून तो मनाने रामाकडे गेला आणि हे शब्द बोलला.
5.16.7
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ५.१६.७ ॥
हिच्यामुळे विशालाक्षी सीतेसाठी महाबली वाली मारला गेला; पराक्रमात रावणासारखा कबंधही पाडला गेला.
5.16.8
विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ५.१६.८ ॥
युद्धात भयंकर पराक्रमी राक्षस विराधही वनात रामाने पराक्रमाने मारला गेला, जसा इंद्राने शंबर मारला होता.
5.16.9
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ५.१६.९ ॥
जनस्थानात भयंकर कर्म करणारे चौदा हजार राक्षस अग्निज्वालेसारख्या बाणांनी मारले गेले.
5.16.10
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ ५.१६.१० ॥
युद्धात खर मारला गेला, त्रिशिरा पाडला गेला, आणि महातेजस्वी दूषणही आत्मज्ञ रामाने मारला गेला.
5.16.11
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः ॥ ५.१६.११ ॥
वालीने जपलेले वानरांचे दुर्लभ ऐश्वर्य, हिच्यामुळेच लोकविख्यात सुग्रीवाने मिळवले.
5.16.12
सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ ५.१६.१२ ॥
नद्या आणि प्रवाहांचा अधिपती श्रीमान् सागर मी ओलांडला; या विशालाक्षीसाठीच ही नगरीही पाहिली गेली.
5.16.13
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ ५.१६.१३ ॥
राम समुद्रापर्यंतची पृथ्वी उलथवून टाकेल, तरी तिच्यासाठी हे जग सुद्धा योग्यच आहे, असे माझे मत आहे.
5.16.14
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ ५.१६.१४ ॥
तिन्ही लोकांचे राज्य किंवा जनकाची कन्या सीता — संपूर्ण त्रैलोक्याचे राज्यही सीतेच्या एका कलेला पोहोचू शकणार नाही.
5.16.15
इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ ५.१६.१५ ॥
ही ती सीता — धर्मशील महात्मा जनकाची कन्या, मिथिलाधिपतीची मुलगी, पतीप्रती दृढव्रत धारण करणारी.
5.16.16
उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ ५.१६.१६ ॥
शेतात नांगराच्या टोकाने नांगरलेली जमीन फोडून ती प्रकट झाली; कमळपरागासारख्या शुभ शेतातील धुळीने व्यापलेली.
5.16.17
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ ५.१६.१७ ॥
पराक्रमी, आर्यशील, युद्धात कधी माघार न घेणाऱ्या दशरथाची सून ही — राजाची ज्येष्ठ सून, यशस्विनी.
5.16.18
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ ५.१६.१८ ॥
धर्मज्ञ, कृतज्ञ, आत्मसंयमी रामाची ही प्रिय पत्नी — ती आता राक्षसीच्या स्वाधीन झाली आहे.
5.16.19
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ ५.१६.१९ ॥
पतीवरील स्नेहाच्या बळावर सर्व सुखोपभोगांचा त्याग करून, कष्टांचा विचार न करता ती निर्जन वनात प्रवेशली.
5.16.20
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥ ५.१६.२० ॥
फळे व कंदमुळांनी संतुष्ट, पतीच्या सेवेत तत्पर, जी वनातही घरासारखी परम प्रीती अनुभवते.
5.16.21
सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ ५.१६.२१ ॥
सोनेरी वर्णाच्या अंगांची, सदैव मधुर हसून बोलणारी ही, अनर्थांची भागीदार नसूनही ही यातना सहन करत आहे.
5.16.22
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ ५.१६.२२ ॥
शीलसंपन्न हिला राघव पाहू इच्छितो; रावणाने पीडलेल्या हिला, तृषार्त जसा जलाशय इच्छितो तसा.
5.16.23
अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ ५.१६.२३ ॥
हिच्या पुनःप्राप्तीने राघवाला निश्चितच आनंद होईल; राज्यभ्रष्ट राजा पुन्हा पृथ्वी मिळवून जसा आनंदतो तसा.
5.16.24
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ ५.१६.२४ ॥
कामभोगांनी सोडलेली आणि बंधुजनांपासून वंचित झालेली ती, केवळ त्यांच्या समागमाच्या इच्छेने आपला देह धारण करते.
5.16.25
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान्।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ ५.१६.२५ ॥
ती राक्षसींकडे पाहत नाही, किंवा ही फुले-फळांची झाडेही पाहत नाही. एकाग्र मनाने ती निश्चितच रामालाच सतत पाहत असते.
5.16.26
भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ ५.१६.२६ ॥
स्त्रीसाठी पतीच दागिन्यांपेक्षाही श्रेष्ठ शोभा आहे. त्याच्यापासून वियुक्त झालेली ही, शोभेस योग्य असूनही शोभत नाही.
5.16.27
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ ५.१६.२७ ॥
हिच्यापासून वियुक्त असूनही प्रभू राम कठीण गोष्ट करत आहे; तो आपले शरीर धारण करतो, दुःखाने खचत नाही.
5.16.28
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्।
सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ ५.१६.२८ ॥
काळ्या केसांच्या टोकांची, कमलपाकळ्यांसारख्या नेत्रांची ही, सुखास योग्य असूनही दुःखी आहे हे जाणून माझेही मन व्यथित झाले.
5.16.29
क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा
या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः
संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ ५.१६.२९ ॥
पृथ्वीसारखी सहनशील, कमलनयना, जिचे रक्षण राघव व लक्ष्मणाने केले होते, तिलाच आता विकृत नेत्रांच्या राक्षसींकडून वृक्षाच्या मुळाशी पहारा दिला जात आहे.
5.16.30
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा
व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना।
सहचररहितेव चक्रवाकी
जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ५.१६.३० ॥
दंवाने पोळलेल्या कमळसरोवराप्रमाणे शोभा गमावलेली, संकटांच्या मालिकेने पिडलेली, सोबतीविना चक्रवाकीप्रमाणे जनकसुता दीन अवस्थेला पोहोचली आहे.
5.16.31
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः
शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि-
रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५.१६.३१ ॥
तिच्यासाठीच फुलांनी लवलेल्या टोकांच्या फांद्यांचे अशोक वृक्ष गाढ शोक निर्माण करत आहेत; दव सरल्यावर शीतल किरणांचा चंद्र आणि सहस्र किरणांचा सूर्य उदयाला आला आहे.
5.16.32
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य
सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः।
संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे
बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ५.१६.३२ ॥
अशा प्रकारे परिस्थितीचे नीट निरीक्षण करून, 'ही सीताच आहे' अशी खात्री झाल्यावर, वानरश्रेष्ठ, बलवान आणि वेगवान तो कपी त्या वृक्षावर आश्रय घेऊन बसला.