વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.16.1
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५.१६.१ ॥
વખાણવા યોગ્ય સીતાની તે વાનરશ્રેષ્ઠે પ્રશંસા કરી, અને ગુણોથી મનોહર રામનું સ્મરણ કરીને ફરી ચિંતામાં ડૂબી ગયો.
5.16.2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह ॥ ५.१६.२ ॥
તેજસ્વી હનુમાન ક્ષણભર વિચારીને, આંસુથી ભરેલી આંખોએ સીતાનું સ્મરણ કરીને વિલાપ કરવા લાગ્યા.
5.16.3
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया।
यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५.१६.३ ॥
લક્ષ્મણથી માન પામેલી, વડીલોની પ્રિય સીતા જો દુઃખથી પીડિત હોય, તો સમયનું ઉલ્લંઘન ખરેખર કઠિન છે.
5.16.4
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे ॥ ५.१६.४ ॥
રામ અને બુદ્ધિમાન લક્ષ્મણનો સંકલ્પ જાણનારી દેવી સીતા, વર્ષાઋતુમાં ગંગાની જેમ અત્યંત ક્ષુબ્ધ થતી નથી.
5.16.5
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५.१६.५ ॥
સમાન શીલ, વય, આચરણ, સમાન કુળ અને લક્ષણોવાળી વૈદેહી રાઘવને યોગ્ય છે; આ કાળી આંખોવાળી પણ તેને યોગ્ય છે.
5.16.6
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५.१६.६ ॥
નવા સોનાની કાંતિવાળી, જગતને પ્રિય લક્ષ્મી જેવી તેને જોઈને તે મનથી રામ પાસે ગયો અને આ વચન બોલ્યો.
5.16.7
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ५.१६.७ ॥
આના કારણે વિશાળાક્ષીને માટે મહાબળવાન વાલી હણાયો; પરાક્રમમાં રાવણ સમાન કબંધ પણ પાડી દેવાયો.
5.16.8
विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ५.१६.८ ॥
યુદ્ધમાં ભયાનક પરાક્રમી રાક્ષસ વિરાધ પણ વનમાં રામ વડે પરાક્રમથી હણાયો, જેમ ઇન્દ્ર વડે શંબર હણાયો હતો.
5.16.9
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ५.१६.९ ॥
જનસ્થાનમાં ભયાનક કર્મ કરનારા ચૌદ હજાર રાક્ષસો અગ્નિજ્વાળા સમાન બાણોથી હણાયા.
5.16.10
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ ५.१६.१० ॥
યુદ્ધમાં ખર હણાયો, ત્રિશિરા પાડી દેવાયો; મહાતેજસ્વી દૂષણ પણ આત્મજ્ઞ રામ વડે હણાયો.
5.16.11
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः ॥ ५.१६.११ ॥
વાલીએ રક્ષેલું વાનરોનું દુર્લભ ઐશ્વર્ય, આના નિમિત્તે જ લોકવિખ્યાત સુગ્રીવે પ્રાપ્ત કર્યું.
5.16.12
सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ ५.१६.१२ ॥
નદીઓ અને પ્રવાહોના અધિપતિ શ્રીમાન્ સાગરને મેં ઓળંગ્યો; આ વિશાળાક્ષીને માટે જ આ નગરી પણ શોધી જોવાઈ.
5.16.13
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ ५.१६.१३ ॥
રામ સમુદ્ર સુધીની પૃથ્વીને ઊલટાવી દે, તોપણ તેના માટે આ જગત પણ યોગ્ય છે, એવો મારો મત છે.
5.16.14
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ ५.१६.१४ ॥
ત્રણ લોકનું રાજ્ય હોય કે જનકની પુત્રી સીતા — સમગ્ર ત્રૈલોક્યનું રાજ્ય પણ સીતાની એક કળાને પામી શકે નહીં.
5.16.15
इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः।
सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ ५.१६.१५ ॥
આ એ સીતા છે — ધર્મશીલ મહાત્મા જનકની પુત્રી, મિથિલાના રાજાની કન્યા, પતિ પ્રત્યે દૃઢવ્રતા.
5.16.16
उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ ५.१६.१६ ॥
ખેતરમાં હળની અણીથી ખેડાયેલી ધરતીને ફાડીને તે પ્રગટ થઈ; કમળની રજ જેવી શુભ ખેતરની ધૂળથી આચ્છાદિત.
5.16.17
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ ५.१६.१७ ॥
પરાક્રમી, આર્યશીલ, યુદ્ધમાં ક્યારેય પીછેહઠ ન કરનાર દશરથની પુત્રવધૂ આ છે — રાજાની જ્યેષ્ઠ પુત્રવધૂ, યશસ્વિની.
5.16.18
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ ५.१६.१८ ॥
ધર્મજ્ઞ, કૃતજ્ઞ, આત્મસંયમી રામની આ પ્રિય ભાર્યા છે — તે રાક્ષસીના વશમાં આવી પડી છે.
5.16.19
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ ५.१६.१९ ॥
પતિના સ્નેહના બળથી સર્વ ભોગોનો ત્યાગ કરીને, કષ્ટોનો વિચાર ન કરતાં તે નિર્જન વનમાં પ્રવેશી.
5.16.20
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥ ५.१६.२० ॥
ફળ-મૂળથી સંતુષ્ટ, પતિની સેવામાં તત્પર, જે વનમાં પણ ઘર જેવો પરમ આનંદ પામે છે.
5.16.21
सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ ५.१६.२१ ॥
સોનેરી વર્ણનાં અંગવાળી, સદા મધુર સ્મિતથી બોલનારી આ, અનર્થોની ભાગીદાર ન હોવા છતાં આ યાતના સહે છે.
5.16.22
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ ५.१६.२२ ॥
શીલસંપન્ન આ સ્ત્રીને રાઘવ જોવા ઇચ્છે છે; રાવણથી પીડિત આ સ્ત્રીને, તરસ્યો જેમ જળાશય ઇચ્છે તેમ.
5.16.23
अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ ५.१६.२३ ॥
તેને ફરી પામવાથી રાઘવને ચોક્કસ આનંદ થશે; રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થયેલો રાજા ફરી પૃથ્વી મેળવીને જેમ આનંદિત થાય.
5.16.24
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ ५.१६.२४ ॥
કામભોગોથી ત્યજાયેલી અને બંધુજનોથી વંચિત તે, કેવળ તેમના સમાગમની આકાંક્ષાથી પોતાનું શરીર ધારણ કરે છે.
5.16.25
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान्।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ ५.१६.२५ ॥
તે રાક્ષસીઓને જોતી નથી, કે આ ફૂલ-ફળવાળાં વૃક્ષોને પણ જોતી નથી. એકાગ્ર હૃદયથી તે નિશ્ચયપૂર્વક રામને જ સતત જુએ છે.
5.16.26
भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ ५.१६.२६ ॥
સ્ત્રી માટે પતિ જ આભૂષણો કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ શોભા છે. તેનાથી વિખૂટી પડેલી આ, શોભાને યોગ્ય હોવા છતાં શોભતી નથી.
5.16.27
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ ५.१६.२७ ॥
તેનાથી વિખૂટા હોવા છતાં પ્રભુ રામ કઠિન કાર્ય કરે છે; તે પોતાનું શરીર ધારણ કરે છે, દુઃખથી ક્ષીણ થતા નથી.
5.16.28
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्।
सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ ५.१६.२८ ॥
કાળા કેશના છેડાવાળી, કમળપાંખડી જેવી આંખોવાળી આ સ્ત્રીને સુખને યોગ્ય હોવા છતાં દુઃખી જાણીને મારું મન પણ વ્યથિત થયું.
5.16.29
क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा
या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः
संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ ५.१६.२९ ॥
પૃથ્વી જેવી ધીરજવાળી, કમળનયના, જેનું રાઘવ-લક્ષ્મણે રક્ષણ કર્યું હતું, તે જ હવે વિકૃત નેત્રોવાળી રાક્ષસીઓ દ્વારા વૃક્ષના મૂળમાં પહેરા હેઠળ રખાઈ રહી છે.
5.16.30
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा
व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना।
सहचररहितेव चक्रवाकी
जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ५.१६.३० ॥
હિમથી ઘવાયેલી કમળિની જેવી શોભા ગુમાવી, વિપત્તિઓની પરંપરાથી પીડાતી, સાથી વિનાની ચક્રવાકી જેવી જનકપુત્રી દીન દશાને પામી છે.
5.16.31
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः
शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि-
रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५.१६.३१ ॥
તેના માટે જ ફૂલોથી નમેલી અગ્રશાખાવાળા અશોક વૃક્ષો ગાઢ શોક ઉત્પન્ન કરી રહ્યા છે; હિમ વીતી જતાં શીતલ કિરણોવાળો ચંદ્ર અને હજાર કિરણોવાળો સૂર્ય ઉદય પામ્યા છે.
5.16.32
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य
सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः।
संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे
बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ५.१६.३२ ॥
આ રીતે પરિસ્થિતિનું બરાબર અવલોકન કરીને, 'આ સીતા જ છે' એવી બુદ્ધિ થતાં, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, બળવાન અને વેગવાન તે કપિ એ વૃક્ષ પર આશ્રય લઈને બેઠો.