वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.26.1
प्रसक्ताश्रुमुखी त्वेवं ब्रुवती जनकात्मजा।
अधोगतमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ॥ ५.२६.१ ॥
असे बोलत असताना, अश्रूंनी भिजलेल्या मुखाची जनककन्या सीता, मान खाली घालून त्या बालिकेने विलाप करण्यास सुरुवात केली.
5.26.2
उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती।
उपावृत्ता किशोरीव विचेष्टन्ती महीतले ॥ ५.२६.२ ॥
वेड्या झाल्यासारखी, उन्मत्त झाल्यासारखी, भ्रमिष्ट चित्ताने शोक करीत, जमिनीवर कोवळ्या हरिणीप्रमाणे ती तडफडू लागली.
5.26.3
राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ॥ ५.२६.३ ॥
राघव गाफील असताना, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या राक्षस रावणाने बळजबरीने मला पकडून आणले; मी आक्रोश करत होते.
5.26.4
राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना च दारुणम्।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ५.२६.४ ॥
राक्षसींच्या ताब्यात सापडून, भयंकरपणे धमकावली जाऊन, अत्यंत दुःखाने पीडित होऊन विचार करणारी मी जगण्याचे धाडस करू शकत नाही.
5.26.5
नहि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः।
वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम् ॥ ५.२६.५ ॥
राक्षसींमध्ये राहताना, महारथी रामाशिवाय, मला जीवनाचा, धनाचा किंवा अलंकारांचा काहीही उपयोग नाही.
5.26.6
अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम्।
हृदयं मम येनेदं न दुःखेन विशीर्यते ॥ ५.२६.६ ॥
माझे हे हृदय निश्चितच दगडाच्या सारापासून बनलेले आहे, किंवा जरा-मृत्युरहित आहे; कारण ते दुःखाने फुटून विखुरत नाही.
5.26.7
धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता।
मुहूर्तमपि जीवामि जीवितं पापजीविका ॥ ५.२६.७ ॥
अनार्या, असती अशा मला धिक्कार असो; त्यांच्याविना एक क्षणही मी जगत आहे; हे पापी जीवन आहे.
5.26.8
चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ॥ ५.२६.८ ॥
डाव्या पायानेही त्या निशाचर रावणाला मी स्पर्श करणार नाही; निंद्य अशा त्याची मी कशी इच्छा करेन?
5.26.9
प्रत्याख्यानं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम्।
यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ॥ ५.२६.९ ॥
क्रूर स्वभावामुळे जो मला याचना करू इच्छितो, तो नकार जाणत नाही, स्वतःला नाही, आपल्या कुलालाही नाही.
5.26.10
छिन्ना भिन्ना प्रभिन्ना वा दीप्ता वाग्नौ प्रदीपिता।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम् ॥ ५.२६.१० ॥
तुकडे तुकडे केले, फाडले, किंवा अग्नीत पेटवले तरी मी रावणाजवळ जाणार नाही; या विलापाने इतका वेळ मी का फसवली गेले?
5.26.11
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ५.२६.११ ॥
राघव प्रसिद्ध, प्राज्ञ, कृतज्ञ, दयाळू आणि सदाचारी आहेत; पण माझ्या भाग्याच्या क्षयामुळे ते आता निर्दय झाले आहेत अशी मला शंका येते.
5.26.12
राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश।
एकेनैव निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ॥ ५.२६.१२ ॥
जनस्थानात चौदा हजार राक्षस एकट्यानेच नष्ट केले होते; तो माझ्याकडे का येत नाही?
5.26.13
निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ॥ ५.२६.१३ ॥
अल्पपराक्रमी राक्षस रावणाने मला बंदिस्त केले आहे. परंतु माझे पती युद्धात रावणाचा वध करण्यास निश्चितच समर्थ आहेत.
5.26.14
विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ॥ ५.२६.१४ ॥
दण्डकारण्यात राक्षसश्रेष्ठ विराधाला युद्धात ज्याने ठार केले, तो राम माझ्याकडे का येत नाही?
5.26.15
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा।
न तु राघवबाणानां गतिरोधो भविष्यति ॥ ५.२६.१५ ॥
ही लंका समुद्राच्या मध्यभागी असून दुर्जय आहे; परंतु राघवाच्या बाणांची गती ती रोखू शकणार नाही.
5.26.16
किं नु तत् कारणं येन रामो दृढपराक्रमः।
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां यो नाभिपद्यते ॥ ५.२६.१६ ॥
राक्षसाने हरण केलेल्या प्रिय पत्नीकडे दृढपराक्रमी राम का येत नाही, त्याचे कारण काय असावे?
5.26.17
इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः।
जानन्नपि स तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ॥ ५.२६.१७ ॥
येथे असलेल्या मला लक्ष्मणाचे थोरले बंधू ओळखत नसावेत अशी मला शंका वाटते. ओळखूनही ते तेजस्वी हा अपमान सहन करतील.
5.26.18
हृतेति मां योऽधिगत्य राघवाय निवेदयेत्।
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः ॥ ५.२६.१८ ॥
'हिला हरण केले' असे मला पाहून राघवाला सांगायला हवे होते, तो गृध्रराजही रावणाने युद्धात पाडला.
5.26.19
कृतं कर्म महत् तेन मां तथाभ्यवपद्यता।
तिष्ठता रावणवधे वृद्धेनापि जटायुषा ॥ ५.२६.१९ ॥
वृद्ध असूनही, रावणवधासाठी ठाम उभे राहून, माझे रक्षण करण्यासाठी पुढे येऊन जटायूने महान कर्म केले.
5.26.20
यदि मामिह जानीयाद् वर्तमानां हि राघवः।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम् ॥ ५.२६.२० ॥
मी येथे जिवंत आहे हे राघवाला कळले, तर आजच क्रोधाने आपल्या बाणांनी तो लोकांना राक्षसरहित करेल.
5.26.21
निर्दहेच्च पुरीं लङ्कां निर्दहेच्च महोदधिम्।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ॥ ५.२६.२१ ॥
तो लंका नगरी जाळील, महासागरालाही जाळील, आणि नीच रावणाची कीर्ती व नावही नष्ट करील.
5.26.22
ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे।
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः ॥ ५.२६.२२ ॥
मग, मृत झालेल्या पतींच्या राक्षसस्त्रिया घरोघरी, मी जशी रडत आहे तशाच पुन्हा रडतील, यात संशय नाही.
5.26.23
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद् रामः सलक्ष्मणः।
नहि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५.२६.२३ ॥
राम आणि लक्ष्मण लंकेत राक्षसांचा शोध घेऊन ती राक्षसरहित करतील; त्या दोघांनी पाहिलेला शत्रू क्षणभरही जिवंत राहत नाही.
5.26.24
चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलमण्डिता।
अचिरेणैव कालेन श्मशानसदृशी भवेत् ॥ ५.२६.२४ ॥
चितेच्या धुराने व्यापलेले मार्ग असलेली आणि गिधाडांच्या थव्यांनी सजलेली ती नगरी लवकरच स्मशानासारखी होईल.
5.26.25
अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येनं मनोरथम्।
दुष्प्रस्थानोऽयमाभाति सर्वेषां वो विपर्ययः ॥ ५.२६.२५ ॥
लवकरच, कालांतराने मी ही इच्छा पूर्ण करीन. पण तुम्हा सर्वांसाठी हे अशुभ प्रस्थान विपरीत फल दर्शवत आहे.
5.26.26
यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु।
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा ॥ ५.२६.२६ ॥
लंकेत दिसणाऱ्या अशुभ चिन्हांवरून, लवकरच कालांतराने ती तेज गमावून बसेल.
5.26.27
नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे।
शोषमेष्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ॥ ५.२६.२७ ॥
निश्चितच, त्या पापी राक्षसाधिपती रावणाचा वध झाल्यावर, ही दुर्जय लंका विधवा स्त्रीसारखी कोमेजेल.
5.26.28
पुण्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथांगना ॥ ५.२६.२८ ॥
पुण्योत्सवांनी समृद्ध लंका, राक्षसांसह पतीहीन स्त्रीप्रमाणे होईल.
5.26.29
नूनं राक्षसकन्यानां रुदतीनां गृहे गृहे।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम् ॥ ५.२६.२९ ॥
निश्चितच, लवकरच घरोघरी रडणाऱ्या राक्षसकन्यांचा, दुःखाने पीडित त्यांचा आवाज मी ऐकेन.
5.26.30
सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ॥ ५.२६.३० ॥
अंधारलेली, तेजहीन, श्रेष्ठ राक्षस मारले गेलेली, लंका नगरी रामाच्या बाणांनी जळून खाक होईल.
5.26.31
यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः।
जानीयाद् वर्तमानां यां राक्षसस्य निवेशने ॥ ५.२६.३१ ॥
लालसर डोळ्यांच्या त्या शूर रामाला जर कळले की मी राक्षसाच्या निवासात राहत आहे—
5.26.32
अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः ॥ ५.२६.३२ ॥
या क्रूर आणि नीच रावणाने माझ्यासाठी जी मुदत ठरवली होती, तो काळ आता आला आहे.
5.26.33
स च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुष्टेन वर्तते।
अकार्यं ये न जानन्ति नैर्ऋताः पापकारिणः ॥ ५.२६.३३ ॥
माझ्यासाठी ठरलेले ते मरण या दुष्टामुळे येत आहे; पापकर्मी हे नैर्ऋत अकार्य जाणत नाहीत.
5.26.34
अधर्मात् तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम्।
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ ५.२६.३४ ॥
अधर्मामुळे आता खरोखर मोठे संकट येईल; हे मांसभक्षक राक्षस धर्म जाणत नाहीत.
5.26.35
ध्रुवं मां प्रातराशार्थं राक्षसः कल्पयिष्यति।
साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् ॥ ५.२६.३५ ॥
निश्चित तो राक्षस सकाळच्या भोजनासाठी मला तयार करेल; त्या प्रियदर्शनाशिवाय मी काय करू?
5.26.36
रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता।
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ॥ ५.२६.३६ ॥
लालसर डोळ्यांच्या रामाला न पाहता अत्यंत दुःखी झालेली मी, पतीशिवाय लवकरच वैवस्वत देव (यम) पाहीन.
5.26.37
नाजानाज्जीवतीं रामः स मां भरतपूर्वजः।
जानन्तौ तु न कुर्यातां नोर्व्यां हि परिमार्गणम् ॥ ५.२६.३७ ॥
भरताचे ज्येष्ठ बंधू राम मी जिवंत आहे हे जाणत नाहीत. जाणते असते तर त्यांनी पृथ्वीवर शोध घेतला असता.
5.26.38
नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ॥ ५.२६.३८ ॥
माझ्याच शोकामुळे लक्ष्मणाचे ज्येष्ठ बंधू ते वीर पृथ्वीवर देह त्यागून येथून देवलोकी गेले असावेत.
5.26.39
धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
मम पश्यन्ति ये वीरं रामं राजीवलोचनम् ॥ ५.२६.३९ ॥
माझे वीर, कमलनयन राम यांना पाहतात ते देव, गंधर्व, सिद्ध आणि महर्षी धन्य आहेत.
5.26.40
अथवा नहि तस्यार्थो धर्मकामस्य धीमतः।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ॥ ५.२६.४० ॥
किंवा धर्मप्रिय, बुद्धिमान त्या राजर्षी, परमात्मा रामाला, त्यांची पत्नी असलेल्या माझ्याकडून आता काही प्रयोजन उरले नसेल.
5.26.41
दृश्यमाने भवेत् प्रीतिः सौहृदं नास्त्यदृश्यतः।
नाशयन्ति कृतघ्नास्तु न रामो नाशयिष्यति ॥ ५.२६.४१ ॥
दिसत असतानाच प्रेम उत्पन्न होते; अदृश्य असणाऱ्याशी मैत्री नसते. कृतघ्नच नाश करतात; राम नाश करणार नाहीत.
5.26.42
किं वा मय्यगुणाः केचित् किं वा भाग्यक्षयो हि मे।
या हि सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी ॥ ५.२६.४२ ॥
माझ्यात काही दोष आहेत का, की माझे भाग्य क्षीण झाले आहे? उत्तम वराला योग्य अशा रामापासून मी, भामिनी सीता, वंचित झाले आहे.
5.26.43
श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीनाया महात्मना।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ॥ ५.२६.४३ ॥
महात्मा रामापासून दूर राहून जगण्यापेक्षा मरण मला श्रेयस्कर आहे; ते निष्कलंक आचरणाचे, शूर आणि शत्रुसंहारक आहेत.
5.26.44
अथवा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ।
भ्रातरौ हि नरश्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ॥ ५.२६.४४ ॥
किंवा ते दोन बंधू, नरश्रेष्ठ, शस्त्रे खाली ठेवून, वनात कंदमुळे-फळे खात वनचारी म्हणून फिरत असतील.
5.26.45
अथवा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५.२६.४५ ॥
किंवा दुरात्मा राक्षसराज रावणाने कपटाने त्या शूर बंधू राम-लक्ष्मणांना ठार मारविले असेल.
5.26.46
साहमेवंविधे काले मर्तुमिच्छामि सर्वतः।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुःखेऽतिवर्तति ॥ ५.२६.४६ ॥
अशा काळात मला पूर्णपणे मरण्याची इच्छा आहे; पण या दुःखात काळ लोटत असतानाही माझे मरण विहित झालेले नाही.
5.26.47
धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसम्मताः।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ॥ ५.२६.४७ ॥
सत्याने सन्मानित ते महात्मा मुनी धन्य आहेत; आत्मसंयमी त्यांच्यासाठी प्रिय वा अप्रिय काही नसते.
5.26.48
प्रियान्न सम्भवेद् दुःखमप्रियादधिकं भवेत्।
ताभ्यां हि ते वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ॥ ५.२६.४८ ॥
प्रियामुळे दुःख होत नाही, अप्रियामुळे मात्र अधिक दुःख होते. त्या दोन्हींपासून मुक्त झालेल्या त्या महात्म्यांना नमस्कार.
5.26.49
साहं त्यक्ता प्रियेणैव रामेण विदितात्मना।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ॥ ५.२६.४९ ॥
आत्मज्ञ प्रिय रामानेच मला त्यागले आहे. पापी रावणाच्या वशात गेलेली मी आता प्राण सोडीन.