વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.48.1
ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा
हनूमताक्षे निहते कुमारे।
मनः समाधाय स देवकल्पं
समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ ५.४८.१ ॥
ત્યારે મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ, હનુમાન દ્વારા કુમાર અક્ષ હણાયા પછી મનને સ્થિર કરી, ક્રોધથી દેવતુલ્ય ઇન્દ્રજિતને આજ્ઞા આપી.
5.48.2
त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः
सुरासुराणामपि शोकदाता।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा
पितामहाराधनसंचितास्त्रः ॥ ५.४८.२ ॥
તું અસ્ત્રવિદ્યાનો જ્ઞાતા અને શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; દેવ-અસુરોને પણ શોક આપનાર છે. ઇન્દ્ર સહિત દેવોમાં તારાં કર્મો જાણીતાં છે; પિતામહની આરાધનાથી તેં અસ્ત્રો સંચિત કર્યાં છે.
5.48.3
त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ ५.४८.३ ॥
તારા અસ્ત્રોના બળનો સામનો કરીને દેવો અને મરુદ્ગણો, ઇન્દ્રના આશ્રયમાં રહેલા પણ, યુદ્ધમાં ટકી ન શક્યા.
5.48.4
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः।
देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः ॥ ५.४८.४ ॥
ત્રણે લોકમાં યુદ્ધમાં થાક વિનાનો કોઈ નથી; ભુજબળથી સુરક્ષિત અને તપથી રક્ષિત તું જ દેશકાળ જાણનારાઓમાં અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
5.48.5
न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां
न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे।
न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु
न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ॥ ५.४८.५ ॥
યુદ્ધોમાં તારા માટે અશક્ય કર્મ નથી; બુદ્ધિપૂર્વકની મંત્રણામાં તારા માટે અકાર્ય કંઈ નથી. ત્રણ લોકના સમૂહોમાં એવો કોઈ નથી જે તારા અસ્ત્રબળ અને બળને ન જાણતો હોય.
5.48.6
ममानुरूपं तपसो बलं च ते
पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे
मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ ५.४८.६ ॥
તારા તપ અને બળને અનુરૂપ મારું બળ છે; તારો પરાક્રમ અને યુદ્ધમાં તારું અસ્ત્રબળ પણ એવું જ છે. રણના સંઘર્ષમાં તારી સામે આવતાં, નિશ્ચિત ધ્યેયવાળું મન પણ થાકી જાય છે.
5.48.7
निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः ॥ ५.४८.७ ॥
બધા કિંકરો હણાયા; રાક્ષસ જંબુમાલી પણ. મંત્રીઓના વીર પુત્રો અને સેનાના અગ્રભાગે ચાલનારા પાંચ પણ.
5.48.8
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥ ५.४८.८ ॥
ઘોડા, હાથી, રથો સહિત સમૃદ્ધ સેનાઓ; તારો સહોદર, પ્રિય કુમાર અને અક્ષ પણ હણાયા. પણ હે શત્રુસંહારક, મારું સાચું સાર તેમનામાં નથી, તે તારામાં છે.
5.48.9
इदं च दृष्ट्वा निहतं महद् बलं
कपेः प्रभावं च पराक्रमं च।
त्वमात्मनश्चापि निरीक्ष्य सारं
कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ ५.४८.९ ॥
આ મહાન સેના નાશ પામી તે જોઈને, વાનરનો પ્રભાવ અને પરાક્રમ જોઈને, અને તારા પોતાના બળનું સાર પણ તપાસીને, તારા બળને અનુરૂપ વેગથી કાર્ય કર.
5.48.10
बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे
यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च
समारभस्वास्त्रभृतां वरिष्ठ ॥ ५.४८.१० ॥
તું નજીક આવતાં સેનાનો વિનાશ શમે તેમ, શત્રુ શાંત થાય ત્યારે, તેમ જ તારા બળ અને શત્રુના બળને સારી રીતે તપાસીને, હે અસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કાર્ય આરંભ કર.
5.48.11
न वीर सेना गणशो च्यवन्ति
न वज्रमादाय विशालसारम्।
न मारुतस्यास्ति गतिप्रमाणं
न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ ५.४८.११ ॥
હે વીર, સેના ટોળે ટોળે પણ ડગે નહીં; વિશાળ સારવાળું વજ્ર લઈને પણ નહીં. મારુતની ગતિનું કોઈ માપ નથી, અને અગ્નિ સમાન સાધનથી તેને હણવો પણ શક્ય નથી.
5.48.12
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक्
स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्य वीर्यं
व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ ५.४८.१२ ॥
આ વાત સારી રીતે વિચારીને, પોતાના કર્મની સમાનતાથી મન સ્થિર કરીને, આ દિવ્ય ધનુષ્યનું પરાક્રમ સ્મરીને, અક્ષત કર્મ આરંભો.
5.48.13
न खल्वियं मतिश्रेष्ठ यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम्।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥ ५.४८.१३ ॥
હે મતિશ્રેષ્ઠ, હું તમને જે મોકલી રહ્યો છું તે ખરેખર અયોગ્ય નથી; આ જ રાજધર્મ અને ક્ષત્રિયની મતિ ગણાય છે.
5.48.14
नानाशस्त्रेषु संग्रामे वैशारद्यमरिंदम।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ ५.४८.१४ ॥
હે અરિંદમ, યુદ્ધમાં વિવિધ શસ્ત્રોમાં નિપુણતા અવશ્ય જાણવી જોઈએ; રણમાં વિજય પણ ઇચ્છનીય છે.
5.48.15
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य
प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः।
चकार भर्तारमतित्वरेण
रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ५.४८.१५ ॥
ત્યારે પિતાનું એ વચન સાંભળીને, દક્ષપુત્ર સમાન પ્રભાવવાળા એ વીરે અતિ ઝડપથી સ્વામીની પ્રદક્ષિણા કરી, દૃઢ નિશ્ચયથી રણ માટે તૈયાર થયો.
5.48.16
ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं सम्प्रपद्यत ॥ ५.४८.१६ ॥
ત્યારે પોતાના પ્રિય ગણોએ ઇન્દ્રજિતનું સન્માન કર્યું; યુદ્ધના ઉગ્ર ઉત્સાહથી ભરાઈને તે સંગ્રામ તરફ ચાલ્યો.
5.48.17
श्रीमान् पद्मविशालाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वणि ॥ ५.४८.१७ ॥
કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળો, રાક્ષસાધિપતિનો મહાતેજસ્વી પુત્ર પૂનમની ભરતીના સમુદ્રની જેમ નીકળ્યો.
5.48.18
स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै-
र्व्याघ्रैश्चतुर्भिः स तु तीक्ष्णदंष्ट्रैः।
रथं समायुक्तमसह्यवेगः
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ ५.४८.१८ ॥
ગરુડરાજ સમાન વેગવાળા, તીક્ષ્ણ દાઢોવાળા ચાર વાઘ જોડેલા તે રથ પર, અસહ્ય વેગવાળો ઇન્દ્રસમાન ઇન્દ્રજિત ચડ્યો.
5.48.19
स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सोऽभवत् ॥ ५.४८.१९ ॥
તે રથી ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ, શસ્ત્રજ્ઞ, અસ્ત્રવિદોમાં ઉત્તમ હતો; તે રથ દ્વારા ઝડપથી હનુમાન જ્યાં હતા ત્યાં ગયો.
5.48.20
स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ ५.४८.२० ॥
તેના રથનો ઘોષ અને ધનુષ્યની પ્રત્યંચાનો ટંકાર સાંભળીને તે વાનરવીર વધુ હર્ષિત થયો.
5.48.21
इन्द्रजिच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान्।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ ५.४८.२१ ॥
ઇન્દ્રજિત ધનુષ્ય અને તીક્ષ્ણ બાણો લઈને, હનુમાનને લક્ષ્ય બનાવી આગળ વધ્યો; તે રણપંડિત હતો.
5.48.22
तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे
रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु-
र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ ५.४८.२२ ॥
ત્યારે યુદ્ધમાં હર્ષ ઉત્પન્ન થતાં, હાથમાં બાણ લઈ રણ માટે નીકળતાં, બધી દિશાઓ કલુષિત થઈ ગઈ; ભયંકર પશુઓ અનેક રીતે ચીસો પાડવા લાગ્યા.
5.48.23
समागतास्तत्र तु नागयक्षा
महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा
विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ ५.४८.२३ ॥
ત્યાં નાગ, યક્ષ, મહર્ષિઓ, ચક્રચર અને સિદ્ધો એકઠા થયા; આકાશને ઢાંકી દેતાં પક્ષીઓના ટોળાં અત્યંત હર્ષથી જોરથી ચીસો પાડવા લાગ્યાં.
5.48.24
आयान्तं स रथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रध्वजं कपिः।
ननाद च महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५.४८.२४ ॥
ઝડપથી આવતા ઇન્દ્રધ્વજ જેવા તે રથને જોઈને તે કપિ મહાન ગર્જના કરી ઊઠ્યો અને વેગવાન થઈને વધુ વિસ્તરી ગયો.
5.48.25
इन्द्रजित् स रथं दिव्यमाश्रितश्चित्रकार्मुकः।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ॥ ५.४८.२५ ॥
તે દિવ્ય રથ પર સવાર ઇન્દ્રજિતે અદ્ભુત ધનુષ્ય ખેંચીને વીજળી જેવો પ્રચંડ ટંકાર કર્યો.
5.48.26
ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ
महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेस्तनूजः
सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ ५.४८.२६ ॥
પછી અતિ તીવ્ર વેગવાળા, મહાબળવાન અને યુદ્ધમાં નિર્ભય એ બંને ભેગા થયા — તે કપિ અને રાક્ષસરાજનો પુત્ર, વૈરથી બંધાયેલા સુર-અસુરના બે ઇન્દ્રો જેવા.
5.48.27
स तस्य वीरस्य महारथस्य
धनुष्मतः संयति सम्मतस्य।
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्ध-
श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ ५.४८.२७ ॥
યુદ્ધમાં સન્માનિત તે વીર મહારથી ધનુર્ધરના બાણવેગને તેણે રોકી દીધો; વધેલો અપ્રમેય હનુમાન પોતાના પિતાના માર્ગે વિચરવા લાગ્યો.
5.48.28
ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्
सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान्।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता
सुसंततान् वज्रसमानवेगान् ॥ ५.४८.२८ ॥
ત્યારે શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર તે વીરે લાંબા, તીક્ષ્ણ ફળવાળા, સુંદર પાંખોવાળા અને સુવર્ણની વિચિત્ર પુંખવાળા, વજ્ર જેવા વેગવાળા બાણો ઘણા ગાઢ રીતે છોડ્યા.
5.48.29
ततः स तत्स्यन्दननिःस्वनं च
मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य
निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ ५.४८.२९ ॥
ત્યારે તેમણે રથનો ગડગડાટ, મૃદંગ, ભેરી અને પટહનો અવાજ તથા ધનુષ્ય ખેંચાવાનો ઘોષ સાંભળીને ફરી ઉપર કૂદકો માર્યો.
5.48.30
शराणामन्तरेष्वाशु व्यावर्तत महाकपिः।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ॥ ५.४८.३० ॥
મહાકપિ બાણોની વચ્ચેની ખાલી જગ્યાઓમાંથી ઝડપથી વળી ગયા; લક્ષ્યોના સમૂહને ચૂકવીને તેઓ પાછા ફર્યા.
5.48.31
शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ ५.४८.३१ ॥
બાણોની આગળ તેઓ ફરી નજીક આવ્યા; બંને હાથ ફેલાવીને વાયુપુત્ર હનુમાન ઉપર કૂદ્યા.
5.48.32
तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ ५.४८.३२ ॥
વેગથી સંપન્ન અને રણકર્મમાં નિપુણ એ બંનેએ સર્વ પ્રાણીઓનું મન હરી લે એવું ઉત્તમ યુદ્ધ કર્યું.
5.48.33
हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं
न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम्।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः
समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ५.४८.३३ ॥
રાક્ષસ હનુમાનની નબળાઈ જાણી શક્યો નહીં, અને વાયુપુત્ર પણ એ મહાત્માની નબળાઈ જાણી શક્યા નહીં. દેવો સમાન પરાક્રમવાળા એ બંને સામસામે આવીને એકબીજાને હરાવી ન શક્યા.
5.48.34
ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने
शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा
समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ ५.४८.३४ ॥
ત્યારે તેનું લક્ષ્ય ઘવાઈ રહ્યું હતું અને અચૂક બાણો પડી રહ્યાં હતાં, ત્યારે સમાધિયોગથી સ્થિર મનવાળા તે મહાત્માએ ઊંડી ચિંતા કરી.
5.48.35
ततो मतिं राक्षसराजसूनु-
श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य
कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ ५.४८.३५ ॥
ત્યારે રાક્ષસરાજના પુત્રે વાનરવીરોમાં શ્રેષ્ઠ તે હનુમાન પર વિચાર કર્યો. તે કપિની અવધ્યતા જોઈને, તેને કેવી રીતે વશ કરી શકાય એમ તેણે ચિંતન કર્યું.
5.48.36
ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः।
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥ ५.४८.३६ ॥
ત્યારે તે વીર, અસ્ત્રજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી, બ્રહ્માનું તે અસ્ત્ર તે વાનરશ્રેષ્ઠ સામે સાંધ્યું.
5.48.37
अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित्।
निजग्राह महाबाहुं मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ५.४८.३७ ॥
આ અવધ્ય છે એમ જાણીને, અસ્ત્રતત્ત્વના જ્ઞાની ઇન્દ્રજિતે તે મહાબાહુ પવનપુત્રને અસ્ત્રથી પકડી લીધો.
5.48.38
तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ॥ ५.४८.३८ ॥
તે રાક્ષસના અસ્ત્રથી બંધાઈને તે વાનર નિશ્ચેષ્ટ થઈ જમીન પર પડી ગયો.
5.48.39
ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं
प्रभोः प्रभावाद् विगताल्पवेगः।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च
विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ ५.४८.३९ ॥
ત્યારે તે વાનરવીરે તે અસ્ત્રબંધ જાણ્યો, પ્રભુના પ્રભાવથી પોતાનો થોડો વેગ ગુમાવી દીધો, અને બ્રહ્માની કૃપા તથા પોતાની સ્થિતિ વિશે વિચાર કર્યો.
5.48.40
ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रं चाभिमन्त्रितम्।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ ५.४८.४० ॥
ત્યારે હનુમાને સ્વયંભૂના મંત્રોથી અભિમંત્રિત બ્રહ્માસ્ત્ર અને પિતામહ પાસેથી મળેલા વરદાન વિશે વિચાર કર્યો.
5.48.41
न मेऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति
विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात्।
इत्येवमेवं विहितोऽस्त्रबन्धो
मयाऽऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ५.४८.४१ ॥
આ બંધનમાંથી છૂટવાની શક્તિ મારામાં નથી; લોકગુરુ (બ્રહ્મા)ના પ્રભાવથી જ તે મુક્ત થશે. તેથી આ રીતે વિહિત થયેલો અસ્ત્રબંધ આત્મયોનિ (બ્રહ્મા)ની આજ્ઞા ગણીને મારે પાળવો જોઈએ.
5.48.42
स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य
पितामहानुग्रहमात्मनश्च।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा
पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ ५.४८.४२ ॥
તે વાનરે અસ્ત્રનું સામર્થ્ય, પિતામહની કૃપા અને પોતાની સ્થિતિનો વિચાર કર્યો; મુક્તિની શક્તિનું ચિંતન કરીને પિતામહની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું.
5.48.43
अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ ५.४८.४३ ॥
અસ્ત્રથી બંધાયેલો હોવા છતાં મને ભય થતો નથી; કારણ કે હું પિતામહ, મહેન્દ્ર અને વાયુદેવથી રક્ષિત છું.
5.48.44
ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम्।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद् गृह्णन्तु मां परे ॥ ५.४८.४४ ॥
રાક્ષસો પકડે તેમાં પણ મને મોટો લાભ છે; તેથી રાક્ષસરાજ સાથે સંવાદ થશે. તેથી શત્રુઓ મને પકડી લે.
5.48.45
स निश्चितार्थः परवीरहन्ता
समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य
ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥ ५.४८.४५ ॥
તે દૃઢનિશ્ચયી, શત્રુવીરોનો સંહારક, વિચારીને કાર્ય કરનાર હતો; તેણે પોતાની ચેષ્ટાઓ રોકી દીધી. શત્રુઓએ બળપૂર્વક આવીને તેને પકડ્યો; તેમના દ્વારા ધમકાવાતાં તે ગર્જી ઊઠ્યો.
5.48.46
ततस्ते राक्षसा दृष्ट्वा विनिश्चेष्टमरिंदमम्।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ ५.४८.४६ ॥
ત્યારે તે રાક્ષસોએ નિશ્ચેષ્ટ શત્રુદમનને જોઈને શણના રેસા અને વૃક્ષની છાલના દોરડાંથી ચુસ્ત બાંધી દીધો.
5.48.47
स रोचयामास परैश्च बन्धं
प्रसह्य वीरैरभिगर्हणं च।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो
द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ५.४८.४७ ॥
બીજાઓએ કરેલું બંધન અને વીરોએ બળપૂર્વક કરેલી નિંદા તેણે સ્વીકારી; રાક્ષસરાજ કૌતુકથી મને જોવા ઇચ્છે તો એમ થાઓ, એવો નિશ્ચય તેણે કર્યો.
5.48.48
स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ ५.४८.४८ ॥
પરાક્રમી તે વીર એ વલ્કલ-બંધનથી બંધાયો; પછી અસ્ત્રથી મુક્ત થયો. અસ્ત્રબંધ બીજા કોઈ બંધનને અનુસરતો નથી.
5.48.49
अथेन्द्रजित् तं द्रुमचीरबद्धं
विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्ता-
मन्येन बद्धोऽप्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ ५.४८.४९ ॥
ત્યારે વીર ઇન્દ્રજિતે વૃક્ષ-વલ્કલથી બાંધેલા તે કપિશ્રેષ્ઠનો વિચાર કર્યો; અસ્ત્રથી મુક્ત થયેલા તેના વિશે ચિંતામાં પડ્યો—બીજાથી બંધાયેલો હોવા છતાં અસ્ત્ર અનુસરે છે.
5.48.50
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थं
न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्
प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ ५.४८.५० ॥
અરે! મહાન કર્મ કરાયું, પરંતુ તે નિરર્થક થયું; રાક્ષસોએ મંત્રણાની ગતિનો વિચાર ન કર્યો. અસ્ત્ર નિષ્ફળ જાય ત્યારે બીજું અસ્ત્ર ચાલતું નથી; આપણે સૌ સંશયમાં છીએ.
5.48.51
अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यते।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ ५.४८.५१ ॥
અસ્ત્રથી મુક્ત થયેલા હનુમાન પોતાને ઓળખી શક્યા નહીં; રાક્ષસો દ્વારા ખેંચાતા અને એ બંધનોથી પીડાતા.
5.48.52
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः कालमुष्टिभिः।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ ५.४८.५२ ॥
પછી ક્રૂર રાક્ષસોના કાળ સમાન મુઠ્ઠીઓના પ્રહારથી માર ખાતો તે વાનર રાક્ષસરાજની પાસે ખેંચી જવાયો.
5.48.53
अथेन्द्रजित् तं प्रसमीक्ष्य मुक्त-
मस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः।
व्यदर्शयत् तत्र महाबलं तं
हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ ५.४८.५३ ॥
પછી ઇન્દ્રજિતે અસ્ત્રથી મુક્ત થયેલા, વૃક્ષની છાલના દોરડાથી બંધાયેલા તે મહાબળવાન વાનરવીરને પરિવાર સહિતના રાજાને ત્યાં બતાવ્યો.
5.48.54
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५.४८.५४ ॥
મદમસ્ત હાથીની જેમ બંધાયેલા તે શ્રેષ્ઠ વાનરને રાક્ષસોએ રાક્ષસેન્દ્ર રાવણ પાસે નિવેદિત કર્યો.
5.48.56
कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं कोऽभ्युपाश्रयः।
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ ५.४८.५६ ॥
"આ કોણ છે? કોનો છે? ક્યાંથી આવ્યો? શો હેતુ? કોનો આશ્રય?" એમ અને "એને મારો, બાળો કે ખાઈ જાઓ" એમ બીજાઓએ કહ્યું; ત્યાં ક્રોધિત રાક્ષસો પરસ્પર એમ બોલવા લાગ્યા.
5.48.57
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा
स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्
गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ ५.४८.५७ ॥
મહાત્મા હનુમાને અચાનક માર્ગ વટાવીને ત્યાં રાક્ષસાધિપતિના ચરણ પાસે રાજાના વૃદ્ધ સેવકો અને મહારત્નોથી શણગારેલું ગૃહ જોયું.
5.48.58
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ ५.४८.५८ ॥
તે મહાતેજસ્વી રાવણે વિકૃત આકારના રાક્ષસો દ્વારા આમ-તેમ ખેંચાતા તે કપિશ્રેષ્ઠને જોયો.
5.48.59
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ५.४८.५९ ॥
વાનરશ્રેષ્ઠે રાક્ષસાધિપતિને પણ જોયો; તેજ અને બળથી યુક્ત, સૂર્યની જેમ તપતો.
5.48.60
स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि-
र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान्
समादिशत् तं प्रति मुख्यमन्त्रीन् ॥ ५.४८.६० ॥
ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો ફેરવી દશાનને તે વાનર તરફ જોયું; પછી ત્યાં બેઠેલા, કુળ અને શીલથી વૃદ્ધ મુખ્ય મંત્રીઓને તેના વિશે આદેશ આપ્યો.
5.48.61
यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः
कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य
दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ ५.४८.६१ ॥
તેમણે ક્રમપૂર્વક પૂછ્યું ત્યારે તે વાનરે કાર્યનો હેતુ અને વાતનું મૂળ શરૂઆતથી નિવેદિત કર્યું — "વાનરેશ્વરની પાસેથી દૂત તરીકે હું આવ્યો છું."