वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.48.1
ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा
हनूमताक्षे निहते कुमारे।
मनः समाधाय स देवकल्पं
समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ ५.४८.१ ॥
तेव्हा महात्मा राक्षसाधिपती रावणाने, हनुमानाने कुमार अक्षाला ठार केल्यानंतर मन सावरून, संतापाने देवतुल्य इंद्रजिताला आज्ञा दिली।
5.48.2
त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः
सुरासुराणामपि शोकदाता।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा
पितामहाराधनसंचितास्त्रः ॥ ५.४८.२ ॥
तू अस्त्रविद्येचा जाणकार आणि शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ आहेस; देव-असुरांनाही शोक देणारा आहेस. इंद्रासह देवांमध्ये तुझी कर्मे प्रसिद्ध आहेत; पितामहाच्या आराधनेने तू अस्त्रे संचित केली आहेस.
5.48.3
त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः।
न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ ५.४८.३ ॥
तुझ्या अस्त्रबलाचा सामना करताना देव आणि मरुद्गण, इंद्राच्या आश्रयाला असूनही, युद्धात टिकू शकले नाहीत.
5.48.4
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः।
देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः ॥ ५.४८.४ ॥
त्रिलोकात युद्धात श्रमहीन असा कोणी नाही; बाहुबलाने रक्षिलेला आणि तपाने संरक्षिलेला तूच देशकाल जाणणाऱ्यांत आणि बुद्धिमानांत श्रेष्ठ आहेस.
5.48.5
न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां
न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे।
न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु
न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ॥ ५.४८.५ ॥
युद्धांत तुझ्यासाठी अशक्य असे कर्म नाही; बुद्धिपूर्वक मसलतीत तुझ्यासाठी अकार्य असे काहीच नाही. त्रिलोकातील लोकसमूहांमध्ये तुझे अस्त्रबल आणि बल जाणत नाही असा कोणीही नाही.
5.48.6
ममानुरूपं तपसो बलं च ते
पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे
मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ ५.४८.६ ॥
तुझे तप आणि बल यांना साजेसे माझे बल आहे; तुझा पराक्रम आणि युद्धातील अस्त्रबलही तसेच आहे. रणातील झुंजीत तुझ्याशी भिडल्यास, निश्चित ध्येय असलेले मनसुद्धा थकते.
5.48.7
निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः ॥ ५.४८.७ ॥
सर्व किंकर मारले गेले; राक्षस जंबुमाली हि. अमात्यांचे वीर पुत्र आणि सेनेच्या अग्रभागी चालणारे पाच जणही.
5.48.8
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥ ५.४८.८ ॥
घोडे, हत्ती, रथांसह समृद्ध सेना; तुझा सहोदर, प्रिय कुमार आणि अक्षही मारले गेले. पण हे शत्रुसंहारका, माझे खरे सार त्यांच्यात नाही, ते तुझ्यातच आहे.
5.48.9
इदं च दृष्ट्वा निहतं महद् बलं
कपेः प्रभावं च पराक्रमं च।
त्वमात्मनश्चापि निरीक्ष्य सारं
कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ ५.४८.९ ॥
हे मोठे सैन्य नष्ट झालेले पाहून, वानराचा प्रभाव व पराक्रम पाहून, आणि स्वतःच्या बलाचे सारही पाहून, आपल्या बलाला साजेल अशा वेगाने कार्य कर.
5.48.10
बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे
यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च
समारभस्वास्त्रभृतां वरिष्ठ ॥ ५.४८.१० ॥
तू जवळ आल्यावर सैन्याचा विनाश जसा शमतो, शत्रू शांत झाल्यावर जसा शांत होतो, तसेच आपले आणि शत्रूचे बल नीट पाहून, हे अस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठा, कार्य आरंभ कर.
5.48.11
न वीर सेना गणशो च्यवन्ति
न वज्रमादाय विशालसारम्।
न मारुतस्यास्ति गतिप्रमाणं
न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ ५.४८.११ ॥
हे वीरा, सेना गटागटांनीही डगमगत नाही; विशाल सार असलेले वज्र हाती घेतले तरी नाही. मारुताच्या गतीला मोजमाप नाही, आणि अग्नीसम साधनानेही त्याला मारता येत नाही.
5.48.12
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक्
स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्य वीर्यं
व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ ५.४८.१२ ॥
हे नीट विचारून, आपल्या कर्माच्या समतेने मन स्थिर करून, या दिव्य धनुष्याचे सामर्थ्य आठवून, अक्षत कर्म आरंभ करा.
5.48.13
न खल्वियं मतिश्रेष्ठ यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम्।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥ ५.४८.१३ ॥
हे मतिश्रेष्ठा, मी तुम्हाला जे पाठवतो आहे ते खरोखर अयोग्य नाही; हेच राजधर्म आणि क्षत्रियाची बुद्धी मानली जाते.
5.48.14
नानाशस्त्रेषु संग्रामे वैशारद्यमरिंदम।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ ५.४८.१४ ॥
हे अरिंदमा, युद्धात विविध शस्त्रांतील कौशल्य अवश्य जाणले पाहिजे; रणात विजयही इच्छिण्यायोग्य आहे.
5.48.15
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य
प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः।
चकार भर्तारमतित्वरेण
रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ५.४८.१५ ॥
तेव्हा पित्याचे ते वचन ऐकून, दक्षपुत्राच्या तेजासारखा प्रभाव असलेला तो वीर अतिशय त्वरेने स्वामीला प्रदक्षिणा घालून, दृढ निश्चयाने रणासाठी सिद्ध झाला.
5.48.16
ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं सम्प्रपद्यत ॥ ५.४८.१६ ॥
तेव्हा आपल्या प्रिय गणांनी इंद्रजिताचा सन्मान केला; उग्र युद्धोत्साहाने भरून तो संग्रामाकडे निघाला.
5.48.17
श्रीमान् पद्मविशालाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वणि ॥ ५.४८.१७ ॥
कमळासारखे विशाल नेत्र असलेला, राक्षसाधिपतीचा तो महातेजस्वी पुत्र पौर्णिमेच्या भरतीच्या समुद्राप्रमाणे निघाला.
5.48.18
स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै-
र्व्याघ्रैश्चतुर्भिः स तु तीक्ष्णदंष्ट्रैः।
रथं समायुक्तमसह्यवेगः
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ ५.४८.१८ ॥
गरुडराजासमान वेग असलेले, तीक्ष्ण दाढांचे चार वाघ जुंपलेल्या त्या रथावर, असह्य वेगाचा इंद्रासमान इंद्रजित आरूढ झाला.
5.48.19
स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सोऽभवत् ॥ ५.४८.१९ ॥
तो रथी धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ, शस्त्रज्ञ आणि अस्त्रविद्यांमध्ये उत्तम होता; रथाद्वारे तो लवकर हनुमान जिथे होते तिकडे गेला.
5.48.20
स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ ५.४८.२० ॥
त्याच्या रथाची घरघर आणि धनुष्याच्या दोरीचा टणत्कार ऐकून तो वानरवीर अधिकच हर्षित झाला.
5.48.21
इन्द्रजिच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान्।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ ५.४८.२१ ॥
इंद्रजित धनुष्य आणि तीक्ष्ण बाण घेऊन, हनुमानाला लक्ष्य करून पुढे सरसावला; तो रणनिपुण होता.
5.48.22
तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे
रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु-
र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ ५.४८.२२ ॥
तेव्हा युद्धात हर्ष उत्पन्न झालेला असताना, हाती बाण घेऊन रणासाठी निघताना, सर्व दिशा कलुषित झाल्या; भयंकर पशू अनेक प्रकारे ओरडू लागले.
5.48.23
समागतास्तत्र तु नागयक्षा
महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः।
नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा
विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ ५.४८.२३ ॥
तेथे नाग, यक्ष, महर्षी, चक्रचर आणि सिद्ध एकत्र जमले; आकाश व्यापलेले पक्ष्यांचे थवे अत्यंत हर्षाने मोठ्याने ओरडू लागले.
5.48.24
आयान्तं स रथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रध्वजं कपिः।
ननाद च महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५.४८.२४ ॥
वेगाने येणारा इंद्रध्वजासारखा तो रथ पाहून तो कपी मोठ्याने गर्जला आणि वेगवान होऊन अधिक विशाल झाला.
5.48.25
इन्द्रजित् स रथं दिव्यमाश्रितश्चित्रकार्मुकः।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ॥ ५.४८.२५ ॥
त्या दिव्य रथावर आरूढ झालेल्या इंद्रजिताने विचित्र धनुष्य ताणून विजेसारखा प्रबल टणत्कार केला.
5.48.26
ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ
महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेस्तनूजः
सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ ५.४८.२६ ॥
मग ते दोघे अति तीक्ष्ण वेगाचे, महाबली, रणात निर्भय — तो कपी आणि राक्षसाधिपतीचा पुत्र — वैराने बांधलेल्या सुरासुरांच्या दोन इंद्रांसारखे एकमेकांसमोर आले.
5.48.27
स तस्य वीरस्य महारथस्य
धनुष्मतः संयति सम्मतस्य।
शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्ध-
श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ ५.४८.२७ ॥
रणात सन्मानित त्या वीर महारथी धनुर्धराच्या बाणांचा वेग त्याने रोखला; वाढलेला अप्रमेय हनुमान वडिलांच्या मार्गावर संचार करू लागला.
5.48.28
ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्
सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान्।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता
सुसंततान् वज्रसमानवेगान् ॥ ५.४८.२८ ॥
तेव्हा शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या त्या वीराने लांब, तीक्ष्ण टोकांचे, सुंदर पिसे व सोनेरी विचित्र पुंख असलेले, वज्रासारख्या वेगाचे बाण दाटीने सोडले.
5.48.29
ततः स तत्स्यन्दननिःस्वनं च
मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य
निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ ५.४८.२९ ॥
मग त्यांनी रथाचा गडगडाट, मृदंग, भेरी आणि पटह यांचा नाद आणि धनुष्य ओढल्याचा टणत्कार ऐकून पुन्हा वर उडी घेतली.
5.48.30
शराणामन्तरेष्वाशु व्यावर्तत महाकपिः।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ॥ ५.४८.३० ॥
महाकपी बाणांच्या मधल्या फटींतून वेगाने वळून बाजूला सरकला; लक्ष्यांचा समूह चुकवत तो मागे फिरला.
5.48.31
शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ ५.४८.३१ ॥
बाणांच्या समोर तो पुन्हा जवळ आला; दोन्ही हात पसरून वायुपुत्र हनुमान वर झेपावला.
5.48.32
तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ ५.४८.३२ ॥
वेगवान आणि रणकर्मात निपुण अशा त्या दोघांनी सर्व प्राण्यांचे मन वेधून घेणारे उत्तम युद्ध केले.
5.48.33
हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं
न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम्।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः
समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ५.४८.३३ ॥
राक्षसाला हनुमानाची उणीव कळली नाही, आणि वायुपुत्रालाही त्या महात्म्याची उणीव कळली नाही; देवतुल्य पराक्रमी ते दोघे समोरासमोर येऊन एकमेकांना जिंकू शकले नाहीत.
5.48.34
ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने
शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा
समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ ५.४८.३४ ॥
तेव्हा त्याचे लक्ष्य आघात सहन करत असताना आणि अचूक बाण त्याच्यावर कोसळत असताना, समाधियोगाने स्थिर झालेल्या मनाचा तो महात्मा मोठ्या चिंतेत पडला.
5.48.35
ततो मतिं राक्षसराजसूनु-
श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य
कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ ५.४८.३५ ॥
तेव्हा राक्षसराजाच्या पुत्राने वानरवीरांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्या हनुमंतावर विचार केला. त्या कपीची अवध्यता पाहून, त्याला कसे आवरता येईल याचा त्याने विचार केला.
5.48.36
ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः।
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥ ५.४८.३६ ॥
तेव्हा त्या वीराने, अस्त्रज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आणि महातेजस्वी अशा त्याने, ब्रह्मदेवाचे ते अस्त्र त्या वानरश्रेष्ठावर सोडण्यासाठी संधान केले.
5.48.37
अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित्।
निजग्राह महाबाहुं मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ५.४८.३७ ॥
हा अवध्य आहे हे जाणून, अस्त्रतत्त्वज्ञ इंद्रजिताने त्या महाबाहू वायुपुत्राला अस्त्राने पकडले.
5.48.38
तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ॥ ५.४८.३८ ॥
त्या राक्षसाच्या अस्त्राने बांधला गेलेला तो वानर निश्चेष्ट होऊन जमिनीवर कोसळला.
5.48.39
ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं
प्रभोः प्रभावाद् विगताल्पवेगः।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च
विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ ५.४८.३९ ॥
तेव्हा त्या वानरवीराने त्या अस्त्रबंधनाचे भान घेतले, प्रभूच्या प्रभावाने आपला अल्प वेग गेल्याचे जाणले, आणि पितामहाची कृपा व आपली स्थिती यांचा विचार केला.
5.48.40
ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रं चाभिमन्त्रितम्।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ ५.४८.४० ॥
तेव्हा हनुमंताने स्वयंभूच्या मंत्रांनी अभिमंत्रित ब्रह्मास्त्राचा आणि पितामहाकडून मिळालेल्या वरदानाचा विचार केला.
5.48.41
न मेऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति
विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात्।
इत्येवमेवं विहितोऽस्त्रबन्धो
मयाऽऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ५.४८.४१ ॥
या बंधनातून सुटण्याची शक्ती माझ्यात नाही; लोकगुरू (ब्रह्मदेव) यांच्या प्रभावानेच ते मोचन होईल. म्हणून असा विहित झालेला अस्त्रबंध आत्मयोनी (ब्रह्मदेव) यांची आज्ञा समजून मला पाळला पाहिजे.
5.48.42
स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य
पितामहानुग्रहमात्मनश्च।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा
पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ ५.४८.४२ ॥
त्या वानराने अस्त्राचे सामर्थ्य, पितामहांची कृपा आणि स्वतःची स्थिती यांचा विचार केला; मुक्तीच्या शक्तीचे चिंतन करून त्याने पितामहांच्या आज्ञेचे पालन केले.
5.48.43
अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ ५.४८.४३ ॥
अस्त्राने बांधले असले तरी मला भय वाटत नाही; कारण मी पितामह, महेंद्र आणि वायुदेव यांच्याकडून रक्षित आहे.
5.48.44
ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम्।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद् गृह्णन्तु मां परे ॥ ५.४८.४४ ॥
राक्षसांनी पकडण्यातही माझा मोठा फायदा आहे; त्यामुळे राक्षसराजाशी संवाद होईल. म्हणून शत्रूंनी मला पकडावे.
5.48.45
स निश्चितार्थः परवीरहन्ता
समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य
ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥ ५.४८.४५ ॥
तो दृढनिश्चयी, शत्रुवीरांचा संहारक, विचारपूर्वक कृती करणारा होता; त्याने आपल्या हालचाली थांबवल्या होत्या. शत्रूंनी बलपूर्वक येऊन त्याला पकडले; त्यांनी धमकावल्यावर तो गर्जला.
5.48.46
ततस्ते राक्षसा दृष्ट्वा विनिश्चेष्टमरिंदमम्।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ ५.४८.४६ ॥
तेव्हा त्या राक्षसांनी निश्चेष्ट झालेल्या शत्रुदमनाला पाहून ताग-सुतांनी आणि झाडाच्या सालींच्या दोरखंडांनी घट्ट बांधले.
5.48.47
स रोचयामास परैश्च बन्धं
प्रसह्य वीरैरभिगर्हणं च।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो
द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ५.४८.४७ ॥
इतरांनी घातलेले बंधन आणि वीरांनी बलपूर्वक केलेली निंदा त्याने स्वीकारली; राक्षसराज कुतूहलाने मला पाहू इच्छित असेल तर तसे होवो, असा निश्चय त्याने केला.
5.48.48
स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ ५.४८.४८ ॥
तो पराक्रमी वीर त्या वल्कलाच्या बंधनाने बांधला गेला; पुढे अस्त्राने मुक्त झाला. अस्त्रबंधन दुसऱ्या कोणत्याही बंधनाचे अनुसरण करत नाही.
5.48.49
अथेन्द्रजित् तं द्रुमचीरबद्धं
विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्ता-
मन्येन बद्धोऽप्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ ५.४८.४९ ॥
तेव्हा वीर इंद्रजित त्या वृक्षवल्कलांनी बांधलेल्या कपिश्रेष्ठाचा विचार करू लागला; अस्त्राने मुक्त झालेल्या त्याबद्दल चिंतेत पडला—दुसऱ्याने बांधले असले तरी अस्त्र पाठपुरावा करते.
5.48.50
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थं
न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्
प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ ५.४८.५० ॥
अहो! महान कर्म केले गेले, पण ते निरर्थक ठरले; राक्षसांनी मंत्रणेची गती विचारात घेतली नाही. अस्त्र अपयशी ठरले की दुसरे अस्त्र चालत नाही; आपण सर्व संशयात पडलो आहोत.
5.48.51
अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यते।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ ५.४८.५१ ॥
अस्त्राने मुक्त झालेला हनुमान स्वतःला ओळखू शकला नाही; राक्षसांनी ओढत नेलेला आणि त्या बंधनांनी पीडित झालेला.
5.48.52
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः कालमुष्टिभिः।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ ५.४८.५२ ॥
नंतर क्रूर राक्षसांच्या काळासारख्या मुठींच्या प्रहारांनी मारला जात असलेला तो वानर राक्षसराजाजवळ ओढून नेला गेला.
5.48.53
अथेन्द्रजित् तं प्रसमीक्ष्य मुक्त-
मस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः।
व्यदर्शयत् तत्र महाबलं तं
हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ ५.४८.५३ ॥
मग इंद्रजिताने अस्त्राने मुक्त केलेल्या, वृक्षालांच्या सालीच्या दोरींनी बांधलेल्या त्या महाबल वानरवीराला परिवारासह असलेल्या राजाला तेथे दाखवले.
5.48.54
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५.४८.५४ ॥
मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे बांधलेल्या त्या श्रेष्ठ वानराला राक्षसांनी राक्षसराज रावणाला सादर केले.
5.48.56
कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं कोऽभ्युपाश्रयः।
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ ५.४८.५६ ॥
"हा कोण? कोणाचा? कुठून आला? काय कार्य? कोणाचा आश्रय?" आणि "याला मारा, जाळा किंवा खाऊन टाका" असे दुसरे म्हणाले; तेथे संतापलेले राक्षस आपापसात असे बोलू लागले.
5.48.57
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा
स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्
गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ ५.४८.५७ ॥
महात्मा हनुमानाने अचानक मार्ग ओलांडून तेथे राक्षसाधिपतीच्या पायाजवळ राजाचे वृद्ध सेवक आणि महारत्नांनी सजवलेले गृह पाहिले.
5.48.58
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ ५.४८.५८ ॥
त्या महातेजस्वी रावणाने विकृत आकाराच्या राक्षसांकडून इकडेतिकडे ओढल्या जाणाऱ्या त्या कपिश्रेष्ठाला पाहिले.
5.48.59
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ५.४८.५९ ॥
वानरश्रेष्ठाने राक्षसाधिपतीलाही पाहिले; तेज व बलाने युक्त, सूर्यासारखा तळपणारा तो होता.
5.48.60
स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि-
र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान्
समादिशत् तं प्रति मुख्यमन्त्रीन् ॥ ५.४८.६० ॥
रागाने लाल झालेले डोळे फिरवत दशाननाने त्या वानराकडे पाहिले; मग तेथे बसलेल्या, कुल व शीलाने वृद्ध अशा प्रमुख मंत्र्यांना त्याच्याविषयी आज्ञा दिली.
5.48.61
यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः
कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य
दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ ५.४८.६१ ॥
त्यांनी क्रमाने विचारल असता, त्या वानराने कार्याचा हेतू आणि गोष्टीचे मूळ सुरुवातीपासून निवेदिले — "वानरेश्वराचा दूत म्हणून मी आलो आहे."