वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.49.1
ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः।
हनूमान् क्रोधताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ ५.४९.१ ॥
तब उसके कर्म से विस्मित, भयंकर पराक्रमी हनुमान ने क्रोध से लाल नेत्रों वाले राक्षसराज को देखा।
5.49.2
भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता।
मुक्ताजालवृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥ ५.४९.२ ॥
वह बहुमूल्य स्वर्ण के चमकते मुकुट से सुशोभित था, जो मोतियों के जाल से ढका था, और उसकी कांति महान थी।
5.49.3
वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः।
हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः ॥ ५.४९.३ ॥
हीरों के जड़ाऊ, बहुमूल्य रत्नों से बने, स्वर्णिम विचित्र आभूषणों से, मानो मन ने ही रचे हों।
5.49.4
महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम्।
स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधाभिश्च भक्तिभिः ॥ ५.४९.४ ॥
बहुमूल्य रेशमी वस्त्र पहने, लाल चंदन से लिपटा हुआ, और विविध विचित्र रेखाओं से भली-भाँति सजा हुआ।
5.49.5
विचित्रं दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः।
दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रं प्रलम्बं दशनच्छदैः ॥ ५.४९.५ ॥
विचित्र और देखने योग्य, लाल नेत्रों वाले, भयानक दर्शन वाले, चमकते तीखे बड़े दाँतों वाले, और दाँतों को ढकने वाले लटकते होठों वाले।
5.49.6
शिरोभिर्दशभिर्वीरो भ्राजमानं महौजसम्।
नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम् ॥ ५.४९.६ ॥
दस सिरों वाला वह वीर, महाबलशाली और चमकता हुआ, मानो अनेक हिंसक जंतुओं से भरे शिखरों वाला मंदर पर्वत हो।
5.49.7
नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबालार्कमिवाम्बुदम् ॥ ५.४९.७ ॥
नीले अंजन के ढेर के समान, वक्षस्थल पर हार से चमकते हुए, पूर्ण चन्द्रमा जैसे मुख वाले, मानो उगते सूर्य के साथ मेघ हों।
5.49.8
बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः।
भ्राजमानाङ्गदैर्भीमैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः ॥ ५.४९.८ ॥
बाजूबंद बँधी भुजाओं से, उत्तम चन्दन से लेपित, चमकते अंगदों से युक्त, भयंकर पाँच फनों वाले सर्पों के समान।
5.49.9
महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगचित्रिते।
उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने ॥ ५.४९.९ ॥
विशाल, स्फटिक से बने, विचित्र, रत्नों के संयोग से सजे, उत्तम बिछौनों से ढके हुए श्रेष्ठ आसन पर वे भली-भाँति बैठे थे।
5.49.10
अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः।
वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम् ॥ ५.४९.१० ॥
चारों ओर से अत्यन्त अलंकृत युवतियों द्वारा, जिनके हाथों में चँवर थे, वे समीप सेवित हो रहे थे।
5.49.11
दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा।
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ ५.४९.११ ॥
दुर्धर, प्रहस्त, महापार्श्व नामक राक्षस तथा मन्त्रणा के तत्त्व को जानने वाले मन्त्रियों के साथ, और मन्त्री निकुम्भ के साथ।
5.49.12
उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितम्।
कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः ॥ ५.४९.१२ ॥
चारों ओर बैठे हुए चार राक्षसों से, बल के अभिमान में फूला हुआ वह, सारे लोक को घेरे हुए चार समुद्रों के समान प्रतीत हो रहा था।
5.49.13
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभदर्शिभिः।
आश्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम् ॥ ५.४९.१३ ॥
मन्त्रतत्त्व को जानने वाले मन्त्रियों और अन्य शुभदर्शी लोगों द्वारा सान्त्वना दिया जाता हुआ वह राक्षसराज ऐसा लग रहा था मानो देवताओं से घिरे सुरेश्वर (इन्द्र) हों।
5.49.14
अपश्यद् राक्षसपतिं हनूमानतितेजसम्।
वेष्टितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम् ॥ ५.४९.१४ ॥
हनुमान् ने अत्यन्त तेजस्वी राक्षसपति को देखा, जो मेरु-शिखर पर घिरे हुए जल-भरे मेघ के समान था।
5.49.15
स तैः सम्पीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ ५.४९.१५ ॥
यद्यपि भयानक पराक्रमी राक्षसों द्वारा वह पीड़ित किया जा रहा था, फिर भी परम विस्मय को प्राप्त होकर उसने राक्षसाधिप को देखा।
5.49.16
भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान् राक्षसेश्वरम्।
मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः ॥ ५.४९.१६ ॥
तब राक्षसेश्वर को चमकते हुए देखकर हनुमान् उसके तेज से मोहित होकर मन ही मन विचार करने लगे।
5.49.17
अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥ ५.४९.१७ ॥
अहो रूप! अहो धैर्य! अहो सत्त्व! अहो द्युति! अहो राक्षसराज में सभी लक्षणों से युक्तता!
5.49.18
यद्यधर्मो न बलवान् स्यादयं राक्षसेश्वरः।
स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥ ५.४९.१८ ॥
यदि यह राक्षसेश्वर अधर्म से बलवान् न होता, तो यह इन्द्र सहित देवलोक का भी रक्षक होता।
5.49.19
अस्य क्रूरैर्नृशंसैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः।
सर्वे बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः ॥ ५.४९.१९ ॥
इसके क्रूर, निर्दयी और लोकनिंदित कर्मों के कारण सभी लोक, देवता और दानव तक, निश्चय ही इससे भयभीत रहते हैं।
5.49.20
अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत्।
दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः ॥ ५.४९.२० ॥
यह क्रोधित होकर संसार को एक ही महासागर बना देने में समर्थ है; अमित तेजस्वी राक्षसराज का प्रभाव देखकर यही प्रतीत होता है।