वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.5.1
ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं
ज्योत्स्नावितानं मुहुरुद्वमन्तम्।
ददर्श धीमान् भुवि भानुमन्तं
गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ ५.५.१ ॥
तेव्हा त्या बुद्धिमान हनुमंताने आकाशाच्या मध्यभागी स्थित, किरणांनी युक्त, वारंवार चांदण्याचा मंडप पसरवणाऱ्या, पृथ्वीवर तेजस्वी दिसणाऱ्या चंद्राला पाहिले; तो गोठ्यात फिरणाऱ्या मदोन्मत्त बैलासारखा दिसत होता.
5.5.2
लोकस्य पापानि विनाशयन्तं
महोदधिं चापि समेधयन्तम्।
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं
ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥ ५.५.२ ॥
नंतर जगातील पापांचा नाश करणारा, महासागराला उधाण आणणारा, सर्व प्राण्यांना प्रकाशित करणारा, जवळ येणारा शीतकिरण चंद्र त्यांनी पाहिला.
5.5.3
या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था
यथा प्रदोषेषु च सागरस्था।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था
रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ ५.५.३ ॥
मंदर पर्वतावर पृथ्वीवर शोभणारी लक्ष्मी, प्रदोषकाळी समुद्रात असल्याप्रमाणे, पाण्यात आणि कमलसरोवरात असल्याप्रमाणे, त्या सुंदर चंद्रात स्थित होऊन शोभली.
5.5.4
हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः
सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः।
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ-
श्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ ५.५.४ ॥
रुपेरी पिंजऱ्यातील हंस, मंदर गुहेतील सिंह, गर्विष्ठ हत्तीवरील वीर जसे शोभतात, तसाच आकाशात स्थित चंद्रही शोभला.
5.5.5
स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो
महाचलः श्वेत इवोर्ध्वशृङ्गः।
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो
विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५.५.५ ॥
तीक्ष्ण शिंगांच्या ककुद्मान बैलासारखा, उंच शिखरांच्या शुभ्र महापर्वतासारखा, सोन्याने बांधलेल्या दातांच्या हत्तीसारखा, परिपूर्ण शिखर असलेला चंद्र शोभला.
5.5.6
विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को
महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः।
प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को
रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः ॥ ५.५.६ ॥
शीतल जल, हिम आणि चिखल नष्ट झालेला, मोठ्या ग्रहरूपी ग्राहांनी ज्याचा डाग नष्ट केला आहे असा, तेजस्वी शोभेचे आश्रयस्थान असलेल्या निर्मळ अंगाचा तो भगवान शशांक चंद्र शोभला.
5.5.7
शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो
महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः।
राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र-
स्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः ॥ ५.५.७ ॥
शिलातलावर पोहोचलेला सिंह जसा, महारण्यात पोहोचलेला गजेंद्र जसा, राज्य मिळवलेला नरेंद्र जसा, तसाच तेजस्वी चंद्र शोभला.
5.5.8
प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः
प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः।
रामाभिरामेरितचित्तदोषः
स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥ ५.५.८ ॥
तेजस्वी चंद्रोदयाने ज्याचे दोष नष्ट झाले, वाढलेल्या राक्षसांची मांसाची आसक्ती हाच ज्याचा दोष, सुंदर रामाने चित्तात प्रेरलेला दोष असलेला, स्वर्गासारखा तेजस्वी भगवान प्रदोष (संध्याकाळ) होता.
5.5.9
तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः
स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः।
नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता
विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ ५.५.९ ॥
कानांना सुख देणारे वीणा इत्यादी तंतुवाद्यांचे स्वर सुरू झाले. सुशील स्त्रिया पतींसह झोपल्या आहेत; रात्री संचार करणारेही, अत्यंत अद्भुत व भयंकर वर्तन असलेले, विहारासाठी निघाले.
5.5.10
मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि
रथाश्वभद्रासनसंकुलानि।
वीरश्रिया चापि समाकुलानि
ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥ ५.५.१० ॥
मत्त आणि बेसावध, रथ, घोडे व सुंदर आसनांनी भरलेली, वीरश्रीने व्याप्त अशी घरे त्या बुद्धिमान वानराने पाहिली.
5.5.11
परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति
भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति।
मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति
मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ५.५.११ ॥
ते एकमेकांना अत्यंत ओढतात; जाड बाहू उडवतात; मद्याच्या बडबडी बोलतात; मत्त झालेले एकमेकांची निंदा करतात.
5.5.12
रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति
गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति।
रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति
दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति ॥ ५.५.१२ ॥
राक्षस आपली छाती उडवतात; शरीरे प्रिय स्त्रियांवर टाकतात; विचित्र रूपेही फेकतात; बळकट धनुष्येही फेकून देतात.
5.5.13
ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य-
स्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः।
सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः
क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः ॥ ५.५.१३ ॥
तेथे सुंदर मुखाच्या प्रिय स्त्रिया त्याने पाहिल्या; कोणी एकमेकींना आलिंगन देत होत्या; दुसऱ्या तिथेच पुन्हा झोपल्या होत्या; कोणी हसत होत्या, तर इतर रागाने दीर्घ नि:श्वास टाकत होत्या.
5.5.14
महागजैश्चापि तथा नदद्भिः
सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः।
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि-
र्ह्रदा भुजंगैरिव निःश्वसद्भिः ॥ ५.५.१४ ॥
गर्जणाऱ्या महागजांनी आणि उत्तम आसनांवर बसलेल्या, सन्मानित, दीर्घ नि:श्वास टाकणाऱ्या वीरांनी ते शोभत होते; जसे श्वास घेणाऱ्या सर्पांनी भरलेली सरोवरे शोभतात.
5.5.15
बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान्
संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान्।
नानाविधानान् रुचिराभिधानान्
ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ ५.५.१५ ॥
त्या नगरीत त्याने बुद्धिप्रधान, सुंदर नावांचे, दृढ श्रद्धा असलेले, जगतात श्रेष्ठ, नाना प्रकारच्या सुंदर नावांचे यातुधान (राक्षस) पाहिले.
5.5.16
ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान्
नानागुणानात्मगुणानुरूपान्।
विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान्
ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥ ५.५.१६ ॥
सुंदर रूपाच्या त्यांना पाहून तो आनंदला; अनेक गुणांनी युक्त, आपल्या स्वभावानुसार तेजस्वी अशा त्यांच्यापैकी काहींना त्याने सुंदर पाहिले; आणि पुन्हा काहींना विरूप पाहिले.
5.5.17
ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा-
स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा
ददर्श तारा इव सुस्वभावाः ॥ ५.५.१७ ॥
तेथे त्यांच्या स्त्रिया दिसल्या; त्या उत्तम सन्मानास पात्र, अत्यंत शुद्ध भावनांच्या, महान तेजस्विनी होत्या; प्रियजनांत व मद्यपानात आसक्त मनाच्या त्या स्त्रियांना त्याने ताऱ्यांसारख्या सुस्वभावी पाहिल्या.
5.5.18
स्त्रियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा
निशीथकाले रमणोपगूढाः।
ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा
यथा विहंगा विहगोपगूढाः ॥ ५.५.१८ ॥
मध्यरात्री, लज्जेने वेढलेल्या, तेजस्वी अशा स्त्रियांना त्याने पाहिले; काही प्रियकरांच्या मिठीत होत्या, जसे पक्षी पक्ष्यांना बिलगलेले असतात.
5.5.19
अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा-
स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः।
भर्तुः परा धर्मपरा निविष्टा
ददर्श धीमान् मदनोपविष्टाः ॥ ५.५.१९ ॥
पुन्हा इतर स्त्रिया तेथे महालाच्या गच्चीवर बसलेल्या होत्या; प्रियजनांच्या मांडीवर सुखाने बसलेल्या; पतीला समर्पित, धर्मपरायण आणि लीन झालेल्या; बुद्धिमान त्याने कामवासनेत बसलेल्या त्यांना पाहिले.
5.5.20
अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः
काश्चित्परार्घ्यास्तपनीयवर्णाः।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः
कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥ ५.५.२० ॥
पदर नसलेल्या, सोन्याच्या ओळीप्रमाणे वर्णाच्या; काही अत्युत्तम मोलाच्या, शुद्ध सोन्याच्या वर्णाच्या; पुन्हा काही चंद्राच्या डागासारख्या वर्णाच्या; प्रियजनांपासून वंचित, सुंदर अवयवांच्या वर्णाच्या.
5.5.21
ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान्
सुप्रीतियुक्ताः सुमनोऽभिरामाः।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा
हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ ५.५.२१ ॥
मग्न मनाला मोहवणाऱ्या प्रिय जनांना मिळवून, अत्यंत प्रेमळ, प्रसन्न मुखाच्या, घरांमध्ये आनंदी, परम सुंदर स्त्रिया त्या वानरवीराने पाहिल्या.
5.5.22
चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला
वक्राः सुपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः।
विभूषणानां च ददर्श मालाः
शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥ ५.५.२२ ॥
चंद्रासारखी प्रकाशमान मुखांची माळ, वाकलेल्या सुंदर पापण्यांचे सुंदर डोळ्यांचे ओळ, आणि शंभर विजांच्या सुंदर माळांसारखी आभूषणांची माळ त्याने पाहिली.
5.5.23
न त्वेव सीतां परमाभिजातां
पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम्।
लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां
ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥ ५.५.२३ ॥
परंतु त्याने सीतेला पाहिले नाही. ती परम उत्तम कुलात जन्मलेली, राजकुलात उत्पन्न झालेली; फुललेल्या वेलीसारखी सुजात, कृश, मनाने उच्चकुलीन होती.
5.5.24
सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां
रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम्।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां
स्त्रीभ्यः पराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ ५.५.२४ ॥
सनातन मार्गावर स्थिर राहिलेल्या, रामाच्या डोळ्यांसारखे डोळे असलेल्या, मदनाने व्यापलेल्या, पतीच्या तेजस्वी मनात प्रवेशलेल्या, इतर सर्व स्त्रियांपेक्षा सदैव श्रेष्ठ अशा तिला (त्याने पाहिले).
5.5.25
उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं
पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम्।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं
वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥ ५.५.२५ ॥
उष्णतेने पीडित, अश्रूंनी कंठ दाटलेली, पूर्वी उत्तम सोन्याचा श्रेष्ठ हार घालणारी, सुंदर पापण्यांची, लाल कंठाची; वनात नाचणाऱ्या नीलकंठीसारखी.
5.5.26
अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां
पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम्।
क्षतप्ररूढामिव वर्णरेखां
वायुप्रभुग्नामिव मेघरेखाम् ॥ ५.५.२६ ॥
ती अस्पष्ट रेषेची चंद्रलेखा, धुळीने माखलेली सोन्याची रेषा, भरलेल्या जखमेवरची रंगरेषा, वाऱ्याने वाकलेली मेघरेषा यांसारखी दिसत होती.
5.5.27
सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य
रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य।
बभूव दुःखोपहतश्चिरस्य
प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य ॥ ५.५.२७ ॥
मनुष्यांचा स्वामी राम यांची पत्नी, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली सीता न दिसल्याने तो वानर बराच वेळ दुःखाने पीडित झाला; जणू काही थोड्याच वेळापूर्वी त्याची आशा संपली होती अशा मंदपणे तो उभा राहिला.