वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.51.1
तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ ५.५१.१ ॥
महाबली रावणाला पाहून, धैर्यवान वानरश्रेष्ठ हनुमान निश्चल मनाने अर्थपूर्ण शब्द दशाननाला म्हणाला.
5.51.2
अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवान्तिके।
राक्षसेश हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ ५.५१.२ ॥
सुग्रीवाच्या संदेशाने मी इथे तुझ्या जवळ आलो आहे. हे राक्षसराजा, वानरराज सुग्रीव, तुझा बंधू, तुझी खुशाली विचारतो.
5.51.3
भ्रातुः श्रृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः।
धर्मार्थसहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ ५.५१.३ ॥
तुझ्या भावाचा, महात्मा सुग्रीवाचा आदेश ऐक. धर्म आणि अर्थ यांनी युक्त हे वचन इहलोकी व परलोकी योग्य आहे.
5.51.4
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ ५.५१.४ ॥
रथ, हत्ती आणि घोडे असलेला दशरथ नावाचा राजा, जगाचा पित्यासारखा बंधू; देवराज इंद्राइतका तेजस्वी.
5.51.5
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियतरः प्रभुः।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ५.५१.५ ॥
त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र, महाबाहू, अत्यंत प्रिय आणि समर्थ प्रभू, पित्याच्या आज्ञेने निघून दंडकारण्यात प्रवेशला.
5.51.6
लक्ष्मणेन सह भ्राता सीतया सह भार्यया।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥ ५.५१.६ ॥
लक्ष्मणासह बंधू, सीतेसह भार्या, महातेजस्वी राम नावाचा पुरुष धर्मपथाचा आश्रय घेऊन निघाला.
5.51.7
तस्य भार्या जनस्थाने भ्रष्टा सीतेति विश्रुता।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ ५.५१.७ ॥
जनस्थानात हरवलेली त्याची पत्नी सीता नावाने प्रसिद्ध आहे; ती विदेहाचा राजा, महात्मा जनक याची कन्या आहे.
5.51.8
मार्गमाणस्तु तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः।
ऋष्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः ॥ ५.५१.८ ॥
त्या देवी सीतेचा शोध घेत, धाकट्या भावासह राजपुत्र ऋष्यमूक पर्वतावर पोहोचला आणि सुग्रीवाला भेटला.
5.51.9
तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितुम् ॥ ५.५१.९ ॥
सीतेच्या शोधाचे वचन त्याने दिले; आणि सुग्रीवाला वानरराज्य परत मिळवून देण्याचेही राम याने वचन दिले.
5.51.10
ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ ५.५१.१० ॥
नंतर राजपुत्राने युद्धात वालीला मारून सुग्रीवाला राज्यावर स्थापले; तो वानर व ऋक्षांच्या गणांचा स्वामी झाला.
5.51.11
त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः।
स तेन निहतः संख्ये शरेणैकेन वानरः ॥ ५.५१.११ ॥
तुला आधीपासून माहीत असलेला वानरश्रेष्ठ वाली; युद्धात एकाच बाणाने त्याने (रामाने) त्याला ठार केले.
5.51.12
स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः।
हरीन् सम्प्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ ५.५१.१२ ॥
सीतेच्या शोधात गुंतलेल्या, सत्यप्रतिज्ञ वानरेश्वर सुग्रीवाने सर्व दिशांना वानरांना पाठवले.
5.51.13
तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ॥ ५.५१.१३ ॥
सीतेचा शोध घेण्यासाठी हजारो, शेकडो आणि लाखो वानर सर्व दिशांना, खाली आणि वर, आकाशातही शोधत होते.
5.51.14
वैनतेयसमाः केचित् केचित् तत्रानिलोपमाः।
असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ ५.५१.१४ ॥
त्यांच्यातील काही गरुडासारखे, तर काही वायूसारखे होते; अडथळ्याविना गती असलेले, वेगवान, महाबलवान वानरवीर.
5.51.15
अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ॥ ५.५१.१५ ॥
मी मारुताचा औरस पुत्र, हनुमान नावाचा आहे. सीतेसाठी मी त्वरित शंभर योजने विस्तृत (समुद्र) ओलांडला.
5.51.16
समुद्रं लङ्घयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ॥ ५.५१.१६ ॥
समुद्र ओलांडून तुला पाहण्याच्या इच्छेने मी येथे आलो आहे. फिरताना तुझ्या घरात मला जनकाची कन्या दिसली.
5.51.17
तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥ ५.५१.१७ ॥
म्हणून तुम्ही धर्म आणि अर्थ जाणणारे, तपाने (शक्ती) मिळवलेले आहात; हे महाप्राज्ञा, परस्त्रियांना बळजबरीने पळवून नेणे तुम्हाला योग्य नाही.
5.51.18
नहि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ५.५१.१८ ॥
धर्माविरुद्ध, अनेक संकटांनी भरलेल्या, मूळ उखडणाऱ्या कर्मांमध्ये तुमच्यासारखे बुद्धिमान लोक गुंतत नाहीत.
5.51.19
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ ५.५१.१९ ॥
लक्ष्मणाने सोडलेल्या आणि रामाच्या क्रोधाचे अनुसरण करणाऱ्या बाणांसमोर देव आणि असुरांमध्येही कोण उभे राहू शकेल?
5.51.20
न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ ५.५१.२० ॥
हे राजा! त्रिलोकात असा कोणीही नाही जो राघवाचा अपराध करून सुख मिळवू शकेल.
5.51.21
तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ ५.५१.२१ ॥
हे नरदेवा! त्रिकाळी हितकारक, धर्मानुकूल आणि कल्याणाकडे नेणाऱ्या या वचनाचा विचार करा; जानकीला परत द्या.
5.51.22
दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ ५.५१.२२ ॥
या देवीला मी पाहिले आहे; येथे जे दुर्लभ होते ते मी मिळवले आहे. उरलेल्या कार्याचे कारण तेथील राघव आहेत.
5.51.23
लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा।
गृहे यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ ५.५१.२३ ॥
शोकात बुडालेली ही सीता मी पाहिली; तुझ्या घरात असूनही जिला तू ओळखत नाहीस, ती पाच फण्यांच्या नागिणीसारखी आहे.
5.51.24
नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि।
विषसंस्पृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ ५.५१.२४ ॥
हिला असुर आणि देवही पचवू शकणार नाहीत; विषाने अत्यंत दूषित झालेले अन्न बलपूर्वक खाल्ले तरी ते पचत नाही तसे.
5.51.25
तपःसंतापलब्धस्ते सोऽयं धर्मपरिग्रहः।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ ५.५१.२५ ॥
तपाच्या तापाने तुला प्राप्त झालेला हा धर्मस्वीकार आहे. स्वतःच्या प्राणांचे ग्रहण त्याचा नाश करण्यासाठी करणे योग्य नाही.
5.51.26
अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ ५.५१.२६ ॥
तपांमुळे तू मिळवलेली अवध्यता असे तुला वाटते — असुर व देवांपासूनच्या तुझ्या त्या संरक्षणालाही येथे हेच मोठे कारण आहे.
5.51.27
सुग्रीवो न च देवोऽयं न यक्षो न च राक्षसः।
मानुषो राघवो राजन् सुग्रीवश्च हरीश्वरः।
तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ॥ ५.५१.२७ ॥
हा सुग्रीव देव नाही, यक्ष नाही, राक्षसही नाही. राघव मानव आहे; सुग्रीव वानरांचा स्वामी आहे. म्हणून हे राजा, तू आपल्या प्राणांचे रक्षण कसे करशील?
5.51.28
न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम्।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ ५.५१.२८ ॥
परंतु धर्माचा नाश अधर्माच्या फलाने युक्त आहे. तेच फळ पाठलाग करते; धर्म मात्र अधर्माचा नाश करणारा आहे.
5.51.29
प्राप्तं धर्मफलं तावद् भवता नात्र संशयः।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ ५.५१.२९ ॥
धर्माचे फळ तू आजवर मिळवले आहेस, यात संशय नाही. परंतु या अधर्माचे फळही तू लवकरच मिळवशील.
5.51.30
जनस्थानवधं बुद्ध्वा वालिनश्च वधं तथा।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः ॥ ५.५१.३० ॥
जनस्थानाचा संहार आणि वालीचा वध जाणून, राम-सुग्रीवाची मैत्री समजून घे आणि स्वतःचे हित ओळख.
5.51.31
कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम्।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ॥ ५.५१.३१ ॥
खरोखर मी एकटाच घोडे, रथ, हत्ती यांसह लंकेचा नाश करण्यास समर्थ आहे; पण हा माझा निश्चय नाही.
5.51.32
रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ ५.५१.३२ ॥
वानर आणि अस्वलांच्या समूहासमोर रामाने प्रतिज्ञा केली आहे की सीतेचा अपमान करणाऱ्या शत्रूंचा तो नाश करील.
5.51.33
अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ ५.५१.३३ ॥
रामाचा अपराध करणारा साक्षात इंद्र असला तरी त्याला सुख मिळत नाही; तुझ्यासारख्या माणसाची गोष्टच काय.
5.51.34
यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते गृहे।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ ५.५१.३४ ॥
तू ज्या सीतेला ओळखतोस, जी तुझ्या घरात राहते, तिला कालरात्री समज; ती संपूर्ण लंकेचा विनाश करणारी आहे.
5.51.35
तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम् ॥ ५.५१.३५ ॥
म्हणून सीतेच्या रूपातील हा कालपाश पुरे; तुझ्या खांद्याला बिलगलेल्या या पाशातून स्वतःच्या कल्याणाचा विचार कर.
5.51.36
सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रदीपिताम्।
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ ५.५१.३६ ॥
सीतेच्या तेजाने जळालेली, रामाच्या क्रोधाने प्रज्वलित झालेली, महाल आणि रस्त्यांसह ही नगरी जळताना पाहा.
5.51.37
स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रातॄन् सुतान्हितान्।
भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ॥ ५.५१.३७ ॥
तुझे मित्र, मंत्री, नातेवाईक, बंधू, पुत्र, हितचिंतक, भोग, पत्नी आणि लंका यांना विनाशाकडे नेऊ नकोस.
5.51.38
सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम।
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः ॥ ५.५१.३८ ॥
हे राक्षसराजा, सत्य ऐक, माझे बोल ऐक — मी रामाचा दास, दूत, विशेषतः एक वानर आहे.
5.51.39
सर्वाल्ँ लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान्।
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ॥ ५.५१.३९ ॥
महायशस्वी राम सर्व लोक, प्राणी आणि चराचर पूर्णपणे संहार करून पुन्हा तसेच निर्माण करण्यास समर्थ आहे.
5.51.40
देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोरगेषु च।
विद्याधरेषु नागेषु गन्धर्वेषु मृगेषु च ॥ ५.५१.४० ॥
देव, असुर, मानव राजे, यक्ष, राक्षस, सर्प, विद्याधर, नाग, गंधर्व आणि पशू यांमध्येही.
5.51.41
सिद्धेषु किंनरेन्द्रेषु पतत्त्रिषु च सर्वतः।
सर्वत्र सर्वभूतेषु सर्वकालेषु नास्ति सः ॥ ५.५१.४१ ॥
सिद्ध, किन्नर राजे, पक्षी यांमध्येही, सर्वत्र, सर्व स्थानी, सर्व प्राणिमात्रात, सर्व काळी असा कोणी नाही.
5.51.42
यो रामं प्रति युध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।
सर्वलोकेश्वरस्येह कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ॥ ५.५१.४२ ॥
विष्णूसमान पराक्रम असलेल्या रामाशी जो युद्ध करील, सर्वलोकेश्वराचे असे अप्रिय करून — राजसिंह रामासमोर तुझे जीवित दुर्लभ होईल.
5.51.43
देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र
गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य
स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे ॥ ५.५१.४३ ॥
हे निशाचरेंद्रा, देव आणि दैत्य, गंधर्व, विद्याधर, नाग आणि यक्ष — हे सर्वजण त्रिलोकनायक रामासमोर युद्धात उभे राहू शकत नाहीत.
5.51.44
ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा
रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा।
इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा
स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य ॥ ५.५१.४४ ॥
स्वयंभू चतुर्मुख ब्रह्मा असो, त्रिनेत्र रुद्र असो, त्रिपुरांतक असो, महेंद्र इंद्र असो, देवनायक असो — युद्धात राघवासमोर कोणीही टिकू शकत नाही.
5.51.45
स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः
कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः
समादिशत् तस्य वधं महाकपेः ॥ ५.५१.४५ ॥
त्या महाकपीचे सुसंस्कृत आणि निर्भय, पण अप्रिय वचन ऐकून अतुल्य दशाननाने क्रोधाने डोळे फिरवत त्या महाकपीच्या वधाची आज्ञा दिली.