বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.52.1
स तस्य वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः।
आज्ञापयद् वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ५.५२.१ ॥
সেই মহাত্মা বানরের কথা শুনে ক্রোধে মূর্ছিত রাবণ তাকে বধ করার আদেশ দিলেন।
5.52.2
वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥ ५.५२.२ ॥
দূত হয়ে বার্তা নিবেদনকারী সেই বানরকে বধ করার আদেশ দুরাত্মা রাবণ দিলে বিভীষণ তা সমর্থন করলেন না।
5.52.3
तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम्।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ ५.५२.३ ॥
ক্রুদ্ধ রাক্ষসাধিপতি এবং উপস্থিত সেই পরিস্থিতি বুঝে, কর্তব্য নির্ধারণে স্থির থেকে বিভীষণ চিন্তা করলেন।
5.52.4
निश्चितार्थस्ततः साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम्।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.५२.४ ॥
তারপর সিদ্ধান্তে স্থির, বাক্যে নিপুণ বিভীষণ শত্রুজিতের অগ্রজ, পূজনীয় রাবণকে সামনীতিতে অত্যন্ত হিতকর কথা বললেন।
5.52.5
क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र
प्रसीद मे वाक्यमिदं शृणुष्व।
वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा
दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः ॥ ५.५२.५ ॥
হে রাক্ষসেন্দ্র, ক্ষমা করুন, ক্রোধ ত্যাগ করুন। আমার প্রতি প্রসন্ন হয়ে এই কথা শুনুন। যাঁরা উচ্চ-নিচ জানেন, সেই সৎ ভূপতিশ্রেষ্ঠগণ দূতকে বধ করেন না।
5.52.6
राजन् धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम्।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥ ५.५२.६ ॥
হে রাজন, এটি ধর্মবিরুদ্ধ এবং লোকাচারেও নিন্দনীয়। হে বীর, এই বানরকে বধ করা আপনার যোগ্য নয়।
5.52.7
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः।
परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित् ॥ ५.५२.७ ॥
আপনি ধর্মজ্ঞ, কৃতজ্ঞ এবং রাজধর্মে বিশারদ; প্রাণীদের উচ্চ ও নিম্ন অবস্থা জানেন, পরমার্থতত্ত্ব জানেন আপনিই।
5.52.8
गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणाः।
ततः शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम् ॥ ५.५२.८ ॥
আপনার মতো বিচক্ষণ ব্যক্তিরাও যদি ক্রোধের বশীভূত হন, তবে শাস্ত্রজ্ঞান কেবল পরিশ্রমই হয়ে দাঁড়ায়।
5.52.9
तस्मात् प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद।
युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम् ॥ ५.५२.९ ॥
অতএব হে শত্রুঘ্ন, হে দুর্জয় রাক্ষসরাজ, প্রসন্ন হোন। ন্যায়-অন্যায় স্থির করে দূতের দণ্ড বিধান করুন।
5.52.10
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
कोपेन महताऽऽविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.५२.१० ॥
বিভীষণের কথা শুনে রাক্ষসেশ্বর রাবণ মহা ক্রোধে আবিষ্ট হয়ে উত্তরে এই কথা বললেন।
5.52.11
न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन।
तस्मादिमं वधिष्यामि वानरं पापकारिणम् ॥ ५.५२.११ ॥
হে শত্রুসূদন, পাপীদের বধে কোনো পাপ নেই। তাই এই পাপকারী বানরকে আমি বধ করব।
5.52.12
अधर्ममूलं बहुदोषयुक्त-
मनार्यजुष्टं वचनं निशम्य।
उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं
विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ॥ ५.५२.१२ ॥
অধর্মমূলক, বহু দোষযুক্ত, অনার্যদের দ্বারা সেবিত সেই বাক্য শুনে, বুদ্ধিমানদের শ্রেষ্ঠ বিভীষণ পরমার্থতত্ত্ব প্রকাশকারী এই কথা বললেন।
5.52.13
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र
धर्मार्थतत्त्वं वचनं शृणुष्व।
दूता न वध्याः समयेषु राजन्
सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः ॥ ५.५२.१३ ॥
হে লঙ্কেশ্বর, রাক্ষসেন্দ্র, প্রসন্ন হোন; ধর্ম ও অর্থের তত্ত্বপূর্ণ আমার বাক্য শুনুন। হে রাজন, নিয়মানুসারে দূতকে বধ করা যায় না, সজ্জনেরা সর্বত্র সকলের কাছে এ কথা বলেন।
5.52.14
असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः
कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम्।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो
दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ ५.५२.१४ ॥
এতে সন্দেহ নেই, এই শত্রু প্রবল হয়েছে; এ অপরিমেয় অপ্রিয় কাজ করেছে। তবু সজ্জনেরা দূতকে বধের কথা বলেন না; দূতের জন্য বহু দণ্ড নির্দিষ্ট আছে।
5.52.15
वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो
मौण्ड्यं तथा लक्षणसंनिपातः।
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्
वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति ॥ ५.५२.१५ ॥
অঙ্গ বিকৃত করা, চাবুকের আঘাত, মাথা মুণ্ডন, চিহ্ন অঙ্কন—দূতের জন্য সজ্জনেরা এই দণ্ডগুলিই বলেন; দূতের বধের কথা আমরা শুনিনি।
5.52.16
कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः
परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्
कोपं न गच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ ५.५२.१६ ॥
ধর্ম ও অর্থে শিক্ষিত বুদ্ধি, উচ্চ-নীচ বিষয়ে বিশ্বস্ত জ্ঞানে সিদ্ধান্ত নেওয়া আপনার মতো মানুষ কী করে ক্রোধের বশে থাকবে? সত্ত্বগুণীরা ক্রোধে পতিত হন না।
5.52.17
न धर्मवादे न च लोकवृत्ते
न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि।
विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य-
स्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ ५.५२.१७ ॥
হে বীর, ধর্মালোচনায়, লোকাচারে, বা শাস্ত্রবুদ্ধি আয়ত্ত করায়ও আপনার সমান কেউ নেই; আপনিই সমস্ত দেব ও অসুরের মধ্যে উত্তম।
5.52.18
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वयाप्रमेयेण सुरेन्द्रसङ्घा
जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः ॥ ५.५२.१८ ॥
পরাক্রম ও উৎসাহে মনস্বী সুর-অসুরদেরও যিনি অজেয়, সেই অপরিমেয় তোমার দ্বারা দেবেন্দ্রদের সমূহ ও রাজারা যুদ্ধে বারবার পরাজিত হয়েছে।
5.52.19
इत्थंविधस्यामरदैत्यशत्रोः
शूरस्य वीरस्य तवाजितस्य।
कुर्वन्ति वीरा मनसाप्यलीकं
प्राणैर्विमुक्ता न तु भोः पुरा ते ॥ ५.५२.१९ ॥
এমন দেবদৈত্যের শত্রু, শূর, বীর, অজেয় তোমার প্রতি বীরেরা মনেও অশুভ চিন্তা করলে তারা পূর্বেই প্রাণ হারাত; হে প্রভু, এমন হয়নি।
5.52.20
न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित् पश्याम्यहं गुणम्।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥ ५.५२.२० ॥
এই বানরকে বধে আমি কোনো গুণ দেখি না। যারা এই বানরকে পাঠিয়েছে, তাদের উপরেই এই দণ্ড প্রয়োগ হোক।
5.52.21
साधुर्वा यदि वासाधुः परैरेष समर्पितः।
ब्रुवन् परार्थं परवान् न दूतो वधमर्हति ॥ ५.५२.२१ ॥
এ সাধু হোক বা অসাধু, অন্যের দ্বারা প্রেরিত। অন্যের উদ্দেশ্য বলা, অন্যের অধীন দূত বধের যোগ্য নয়।
5.52.22
अपि चास्मिन् हते नान्यं राजन् पश्यामि खेचरम्।
इह यः पुनरागच्छेत् परं पारं महोदधेः ॥ ५.५२.२२ ॥
হে রাজা, তাকে হত্যা করলে এই মহাসমুদ্রের ওপারে ফিরে আসতে পারে এমন অন্য কোনো আকাশচারীকে আমি দেখি না।
5.52.23
तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय।
भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥ ५.५२.२३ ॥
অতএব তাকে বধে প্রচেষ্টা করা উচিত নয়। হে শত্রুপুরজয়ী, ইন্দ্রসহ দেবতাদের বিরুদ্ধে প্রচেষ্টা করাই তোমার পক্ষে যোগ্য।
5.52.24
अस्मिन् विनष्टे नहि भूतमन्यं
पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ।
युद्धाय युद्धप्रिय दुर्विनीता-
वुद्योजयेद् वै भवता विरुद्धौ ॥ ५.५२.२४ ॥
এ বিনষ্ট হলে, যুদ্ধপ্রিয় ও উদ্ধত সেই দুই নরপতিপুত্রকে আপনার বিরুদ্ধে যুদ্ধে উসকে দিতে পারে এমন আর কাউকে আমি দেখি না।
5.52.25
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वया मनोनन्दन नैर्ऋतानां
युद्धाय निर्नाशयितुं न युक्तम् ॥ ५.५२.२५ ॥
হে মনের আনন্দদাতা, বীর্য, উদ্যম ও মনোবলসম্পন্ন দেব ও অসুরদেরও যিনি জয় করতে পারেন না, সেই আপনার পক্ষে যুদ্ধে নৈঋতদের নিধন করা উচিত নয়।
5.52.26
हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च
कुलेषु जाताश्च महागुणेषु।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः
कोपप्रशस्ताः सुभृताश्च योधाः ॥ ५.५२.२६ ॥
তারা হিতৈষী, বীর, একাগ্রচিত্ত, উত্তম বংশে জাত, মহাগুণসম্পন্ন, মনস্বী, অস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ, ক্রোধে প্রশংসিত এবং সুপোষিত যোদ্ধা।
5.52.27
तदेकदेशेन बलस्य तावत्
केचित् तवादेशकृतोऽद्य यान्तु।
तौ राजपुत्रावुपगृह्य मूढौ
परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ ५.५२.२७ ॥
অতএব আপনার আদেশে সেনার একাংশ নিয়ে কয়েকজন এখনই যাক; সেই মূঢ় রাজপুত্র দুজনকে ধরে শত্রুদের সামনে আপনার প্রভাব প্রদর্শন করুক।
5.52.28
निशाचराणामधिपोऽनुजस्य
विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम्।
जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रु-
र्महाबलो राक्षसराजमुख्यः ॥ ५.५२.२८ ॥
নিশাচরদের অধিপতি, দেবলোকের শত্রু, মহাবলী, রাক্ষসরাজদের মধ্যে প্রধান রাবণ, কনিষ্ঠ ভ্রাতা বিভীষণের উত্তম ও প্রিয় বাক্য বুদ্ধির সঙ্গে গ্রহণ করলেন।