Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.52

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.52.1

स तस्य वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः।
आज्ञापयद् वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ५.५२.१ ॥

उस महात्मा वानर की वह बात सुनकर क्रोध से मूर्छित रावण ने उसके वध की आज्ञा दे दी।

5.52.2

वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥ ५.५२.२ ॥

दूत के रूप में उसका संदेश निवेदित करने वाले उस वानर के वध की दुरात्मा रावण द्वारा आज्ञा दिए जाने पर विभीषण ने उसका अनुमोदन नहीं किया।

5.52.3

तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम्।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ ५.५२.३ ॥

उस क्रुद्ध राक्षसराज को और सामने आए उस कार्य को समझकर, कार्य-निर्णय में स्थित विभीषण ने विचार किया।

5.52.4

निश्चितार्थस्ततः साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम्।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.५२.४ ॥

तब निश्चय कर चुके, वाणी में कुशल विभीषण ने शत्रुजित् के बड़े भाई, पूज्य रावण से सामनीति से अत्यंत हितकर वचन कहे।

5.52.5

क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र
प्रसीद मे वाक्यमिदं शृणुष्व।
वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा
दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः ॥ ५.५२.५ ॥

हे राक्षसराज, क्षमा करो, क्रोध त्यागो। मुझ पर प्रसन्न होकर यह वचन सुनो। परावर-ज्ञाता, सज्जन पृथ्वीपति-श्रेष्ठ दूत का वध नहीं करते।

5.52.6

राजन् धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम्।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥ ५.५२.६ ॥

हे राजन्, धर्म के विरुद्ध और लोक-आचरण में निंदनीय है। हे वीर, इस वानर का वध तुम्हारे योग्य नहीं है।

5.52.7

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः।
परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित् ॥ ५.५२.७ ॥

तुम धर्म को जानने वाले, कृतज्ञ और राजधर्म में निपुण हो; प्राणियों के उच्च और निम्न को जानने वाले, परमार्थ के ज्ञाता तुम ही हो।

5.52.8

गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणाः।
ततः शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम् ॥ ५.५२.८ ॥

यदि तुझ जैसे विचक्षण पुरुष भी क्रोध से ग्रस्त हो जाएँ, तो शास्त्रों का ज्ञान केवल परिश्रम ही है।

5.52.9

तस्मात् प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद।
युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम् ॥ ५.५२.९ ॥

इसलिए, हे शत्रुओं का नाश करने वाले, दुर्जेय राक्षसराज, शांत हो जाओ। उचित और अनुचित का निश्चय करके ही दूत के दंड का विधान किया जाए।

5.52.10

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
कोपेन महताऽऽविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.५२.१० ॥

विभीषण के वचन सुनकर राक्षसों के स्वामी रावण महान क्रोध से भर उठा और उत्तर में यह वचन बोला।

5.52.11

न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन।
तस्मादिमं वधिष्यामि वानरं पापकारिणम् ॥ ५.५२.११ ॥

हे शत्रुओं के नाशक, पापियों के वध में कोई पाप नहीं है। इसलिए मैं इस पापकर्मी वानर को मार डालूँगा।

5.52.12

अधर्ममूलं बहुदोषयुक्त-
मनार्यजुष्टं वचनं निशम्य।
उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं
विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ॥ ५.५२.१२ ॥

अधर्म के मूल वाले, बहुत दोषों से युक्त और अनार्यों द्वारा सेवित वचन सुनकर बुद्धिमानों में श्रेष्ठ विभीषण ने परमार्थ के सत्य को प्रकट करने वाले ये वचन कहे।

5.52.13

प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र
धर्मार्थतत्त्वं वचनं शृणुष्व।
दूता न वध्याः समयेषु राजन्
सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः ॥ ५.५२.१३ ॥

हे लंकेश्वर, राक्षसों के स्वामी, प्रसन्न हों और धर्म तथा अर्थ के सत्य को प्रकट करने वाले मेरे वचन सुनें। हे राजन, नीति के नियमों में दूत कभी वध्य नहीं होते, ऐसा सज्जन सर्वत्र और सब में कहते हैं।

5.52.14

असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः
कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम्।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो
दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ ५.५२.१४ ॥

इसमें संदेह नहीं कि यह शत्रु बढ़ा हुआ है और इसने अत्यंत अप्रिय और असीम कार्य किया है। फिर भी सज्जन दूत के वध को उचित नहीं कहते; दूत के लिए अनेक दंड बताए गए हैं।

5.52.15

वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो
मौण्ड्यं तथा लक्षणसंनिपातः।
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्
वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति ॥ ५.५२.१५ ॥

अंगों को विकृत करना, कोड़ों से मारना, सिर मुंडवाना तथा चिह्न अंकित करना—दूत के लिए ये दंड सज्जन बताते हैं। दूत का वध तो हमने कहीं सुना नहीं है।

5.52.16

कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः
परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्
कोपं न गच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ ५.५२.१६ ॥

धर्म और अर्थ में प्रशिक्षित बुद्धि वाला, उच्च-निम्न के विश्वसनीय ज्ञान से निश्चित निर्णय लेने वाला आप जैसा पुरुष कैसे क्रोध के वश में रह सकता है? धैर्यवान लोग क्रोध को प्राप्त नहीं होते।

5.52.17

न धर्मवादे न च लोकवृत्ते
न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि।
विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य-
स्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ ५.५२.१७ ॥

हे वीर, धर्म-चर्चा में, लोक-व्यवहार में, या शास्त्र-बुद्धि ग्रहण करने में भी आपके समान कोई नहीं मिलता; आप ही सभी देवों और असुरों में श्रेष्ठ हैं।

5.52.18

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वयाप्रमेयेण सुरेन्द्रसङ्घा
जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः ॥ ५.५२.१८ ॥

पराक्रम और उत्साह वाले मनस्वी सुरों और असुरों के लिए भी जो दुर्जय हैं, उन अपरिमेय तुम्हारे द्वारा सुरेंद्रों के समूह और राजा युद्धों में बार-बार जीते गए हैं।

5.52.19

इत्थंविधस्यामरदैत्यशत्रोः
शूरस्य वीरस्य तवाजितस्य।
कुर्वन्ति वीरा मनसाप्यलीकं
प्राणैर्विमुक्ता न तु भोः पुरा ते ॥ ५.५२.१९ ॥

ऐसे प्रकार के, देवों और दैत्यों के शत्रु, शूर, वीर, अजेय तुम्हारे प्रति वीर लोग मन में भी अप्रिय विचार करें तो भी वे पहले ही प्राणों से वंचित हो जाएँ, यह तो नहीं होता।

5.52.20

न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित् पश्याम्यहं गुणम्।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥ ५.५२.२० ॥

और न ही मैं इस वानर को मारने में कोई गुण देखता हूँ। जिन्होंने इस वानर को भेजा है, उन्हीं पर यह दंड लगाया जाए।

5.52.21

साधुर्वा यदि वासाधुः परैरेष समर्पितः।
ब्रुवन् परार्थं परवान् न दूतो वधमर्हति ॥ ५.५२.२१ ॥

यह दूत चाहे साधु हो या असाधु, दूसरों द्वारा भेजा गया है। दूसरे के प्रयोजन को कहता हुआ, दूसरों के अधीन दूत वध के योग्य नहीं होता।

5.52.22

अपि चास्मिन् हते नान्यं राजन् पश्यामि खेचरम्।
इह यः पुनरागच्छेत् परं पारं महोदधेः ॥ ५.५२.२२ ॥

और राजन्, इसके मारे जाने पर मुझे कोई दूसरा आकाशचारी दिखाई नहीं देता जो यहाँ से महासागर के उस पार फिर आ सके।

5.52.23

तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय।
भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥ ५.५२.२३ ॥

इसलिए इसके वध में प्रयत्न नहीं करना चाहिए। हे शत्रुपुरविजयी, आपको तो इंद्र सहित देवताओं के विरुद्ध प्रयत्न करना उचित है।

5.52.24

अस्मिन् विनष्टे नहि भूतमन्यं
पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ।
युद्धाय युद्धप्रिय दुर्विनीता-
वुद्योजयेद् वै भवता विरुद्धौ ॥ ५.५२.२४ ॥

इसके नष्ट होने पर मैं दूसरा कोई ऐसा प्राणी नहीं देखता जो उन दोनों नरराजकुमारों को, जो युद्धप्रिय और उद्दंड हैं, आपके विरुद्ध युद्ध के लिए उकसा सके।

5.52.25

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वया मनोनन्दन नैर्ऋतानां
युद्धाय निर्नाशयितुं न युक्तम् ॥ ५.५२.२५ ॥

हे मन के आनंददाता, आप जैसे अजेय वीर के लिए, जो पराक्रमी, उत्साही और मनस्वी देवताओं और असुरों तक को भी जीत सकते हैं, राक्षसों का युद्ध में संहार करना उचित नहीं है।

5.52.26

हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च
कुलेषु जाताश्च महागुणेषु।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः
कोपप्रशस्ताः सुभृताश्च योधाः ॥ ५.५२.२६ ॥

वे हितैषी, शूर, संयमी और उत्तम कुलों में जन्मे हैं, महान गुणों से युक्त, मनस्वी, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, क्रोध में प्रशंसित तथा भली-भाँति पोषित योद्धा हैं।

5.52.27

तदेकदेशेन बलस्य तावत्
केचित् तवादेशकृतोऽद्य यान्तु।
तौ राजपुत्रावुपगृह्य मूढौ
परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ ५.५२.२७ ॥

इसलिए आपकी आज्ञा पर सेना के एक भाग के साथ कुछ लोग अभी जाएँ, और उन मूर्ख राजकुमारों को पकड़कर शत्रुओं के सामने आपका प्रभाव प्रदर्शित करें।

5.52.28

निशाचराणामधिपोऽनुजस्य
विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम्।
जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रु-
र्महाबलो राक्षसराजमुख्यः ॥ ५.५२.२८ ॥

राक्षसों के स्वामी, देवलोक के शत्रु, महाबली राक्षसराज रावण ने अपने छोटे भाई विभीषण के उत्तम और प्रिय वचन को बुद्धि से स्वीकार किया।