वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.52.1
स तस्य वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः।
आज्ञापयद् वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ५.५२.१ ॥
त्या महात्मा वानराचे बोलणे ऐकून, क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या रावणाने त्याच्या वधाची आज्ञा दिली.
5.52.2
वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥ ५.५२.२ ॥
दूत म्हणून संदेश सांगितलेल्या त्या वानराच्या वधाची दुरात्मा रावणाने आज्ञा दिली असता, विभीषणाने त्याला संमती दिली नाही.
5.52.3
तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम्।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ ५.५२.३ ॥
क्रुद्ध झालेल्या राक्षसाधिपतीला आणि समोर आलेल्या त्या प्रसंगाला ओळखून, कर्तव्यनिश्चयात स्थिर असलेला विभीषण विचार करू लागला.
5.52.4
निश्चितार्थस्ततः साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम्।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.५२.४ ॥
मग निश्चय केलेला, वाक्चातुर्यात निपुण असा विभीषण शत्रुजिताचा ज्येष्ठ बंधू आणि पूज्य असलेल्या रावणाला सामनीतीने अत्यंत हितकारक शब्द बोलला.
5.52.5
क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र
प्रसीद मे वाक्यमिदं शृणुष्व।
वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा
दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः ॥ ५.५२.५ ॥
हे राक्षसेंद्रा, क्षमा कर, रोष सोड. माझ्यावर प्रसन्न होऊन हे वचन ऐक. श्रेष्ठ-कनिष्ठ जाणणारे सज्जन पृथ्वीपती दूताचा वध करत नाहीत.
5.52.6
राजन् धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम्।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥ ५.५२.६ ॥
हे राजा, हे धर्मविरुद्ध आणि लोकाचारानेही निंद्य आहे. हे वीरा, या वानराचा वध तुला शोभणारा नाही.
5.52.7
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः।
परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित् ॥ ५.५२.७ ॥
तू धर्मज्ञ, कृतज्ञ आणि राजधर्मात निपुण आहेस; प्राण्यांचे उच्च-नीच जाणणारा आणि परमार्थ जाणणारा तूच आहेस.
5.52.8
गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणाः।
ततः शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम् ॥ ५.५२.८ ॥
तुझ्यासारखे विचक्षणही जर रागाने ग्रासले गेले, तर शास्त्रज्ञान केवळ श्रमच ठरते.
5.52.9
तस्मात् प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद।
युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम् ॥ ५.५२.९ ॥
म्हणून हे शत्रुघ्ना, दुर्जय राक्षसराजा, प्रसन्न हो. योग्य-अयोग्य निश्चित करून दूताला दंड ठरव.
5.52.10
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
कोपेन महताऽऽविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.५२.१० ॥
विभीषणाचे बोल ऐकून राक्षसेश्वर रावण मोठ्या रागाने भरला आणि उत्तरादाखल हे वचन बोलला.
5.52.11
न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन।
तस्मादिमं वधिष्यामि वानरं पापकारिणम् ॥ ५.५२.११ ॥
हे शत्रुसूदना, पापी लोकांच्या वधात पाप नाही. म्हणून या पापकर्मी वानराला मी मारीन.
5.52.12
अधर्ममूलं बहुदोषयुक्त-
मनार्यजुष्टं वचनं निशम्य।
उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं
विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ॥ ५.५२.१२ ॥
अधर्म हेच मूळ असलेले, अनेक दोषांनी भरलेले आणि अनार्यांनी आचरलेले ते बोल ऐकून, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ विभीषणाने परमार्थतत्त्व सांगणारे हे वचन उच्चारले.
5.52.13
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र
धर्मार्थतत्त्वं वचनं शृणुष्व।
दूता न वध्याः समयेषु राजन्
सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः ॥ ५.५२.१३ ॥
हे लंकेश्वरा, राक्षसेंद्रा, प्रसन्न हो; धर्म आणि अर्थाचे तत्त्व सांगणारे माझे वचन ऐक. हे राजा, नियमांनुसार दूतांचा वध करू नये, असे सज्जन सर्वत्र सर्वांना सांगतात.
5.52.14
असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः
कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम्।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो
दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ ५.५२.१४ ॥
यात शंका नाही, हा शत्रू प्रबळ झाला आहे; याने अपार अप्रिय कृत्य केले आहे. तरीही सज्जन दूताच्या वधाचे समर्थन करत नाहीत; दूतासाठी अनेक दंड सांगितले आहेत.
5.52.15
वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो
मौण्ड्यं तथा लक्षणसंनिपातः।
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्
वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति ॥ ५.५२.१५ ॥
अवयव विद्रूप करणे, चाबकाचे फटके, डोके मुंडणे, खूण करणे—हेच दूतासाठी दंड सज्जन सांगतात; दूताच्या वधाचे आम्ही ऐकलेले नाही.
5.52.16
कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः
परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्
कोपं न गच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ ५.५२.१६ ॥
धर्म आणि अर्थात प्रशिक्षित बुद्धी असलेला, उच्च-नीचाच्या विश्वसनीय ज्ञानाने निश्चय करणारा तुमच्यासारखा पुरुष क्रोधाच्या वशात कसा राहील? सत्त्वशाली लोक क्रोधाला प्राप्त होत नाहीत.
5.52.17
न धर्मवादे न च लोकवृत्ते
न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि।
विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य-
स्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ ५.५२.१७ ॥
हे वीरा, धर्मचर्चेत, लोकव्यवहारात किंवा शास्त्रबुद्धी आत्मसात करण्यात सुद्धा तुमच्या बरोबरीचा कोणी नाही; तुम्हीच सर्व देव आणि असुरांत उत्तम आहात.
5.52.18
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वयाप्रमेयेण सुरेन्द्रसङ्घा
जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः ॥ ५.५२.१८ ॥
पराक्रम व उत्साह असलेल्या मनस्वी सुर-असुरांनाही जो दुर्जय आहे, अशा अप्रमेय तुझ्याकडून देवेंद्रांचे समूह व राजे युद्धांत वारंवार जिंकले गेले आहेत.
5.52.19
इत्थंविधस्यामरदैत्यशत्रोः
शूरस्य वीरस्य तवाजितस्य।
कुर्वन्ति वीरा मनसाप्यलीकं
प्राणैर्विमुक्ता न तु भोः पुरा ते ॥ ५.५२.१९ ॥
असा देवदैत्यांचा शत्रू, शूर, वीर, अजित अशा तुझ्याविषयी वीरांनी मनानेही वाईट चिंतिले असते तर ते पूर्वीच प्राणांना मुकले असते; अरे, असे पूर्वी झालेले नाही.
5.52.20
न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित् पश्याम्यहं गुणम्।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥ ५.५२.२० ॥
या वानराला मारण्यात मला कोणताही गुण दिसत नाही. ज्यांनी या वानराला पाठवले, त्यांनाच ही शिक्षा द्यावी.
5.52.21
साधुर्वा यदि वासाधुः परैरेष समर्पितः।
ब्रुवन् परार्थं परवान् न दूतो वधमर्हति ॥ ५.५२.२१ ॥
हा सज्जन असो वा दुर्जन, दुसऱ्यांनी पाठवलेला आहे. दुसऱ्याचा हेतू सांगणारा, दुसऱ्याच्या अधीन असलेला दूत वधाला पात्र नसतो.
5.52.22
अपि चास्मिन् हते नान्यं राजन् पश्यामि खेचरम्।
इह यः पुनरागच्छेत् परं पारं महोदधेः ॥ ५.५२.२२ ॥
हे राजा, याला मारले तर या महासागराच्या पलीकडून पुन्हा येथे येऊ शकेल असा दुसरा आकाशचारी मला दिसत नाही.
5.52.23
तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय।
भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥ ५.५२.२३ ॥
म्हणून याच्या वधासाठी प्रयत्न करू नये. हे शत्रुपुरजेत्या, इंद्रासह देवांविरुद्ध प्रयत्न करणेच तुला योग्य आहे.
5.52.24
अस्मिन् विनष्टे नहि भूतमन्यं
पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ।
युद्धाय युद्धप्रिय दुर्विनीता-
वुद्योजयेद् वै भवता विरुद्धौ ॥ ५.५२.२४ ॥
हा नष्ट झाल्यास, युद्धप्रिय आणि उद्धट अशा त्या दोन नरराजपुत्रांना तुमच्याविरुद्ध युद्धासाठी प्रवृत्त करू शकणारा दुसरा कोणी मला दिसत नाही.
5.52.25
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च
सुरासुराणामपि दुर्जयेन।
त्वया मनोनन्दन नैर्ऋतानां
युद्धाय निर्नाशयितुं न युक्तम् ॥ ५.५२.२५ ॥
मनाला आनंद देणाऱ्या हे वीरा, पराक्रम, उत्साह आणि मनोबल असलेल्या देव-असुरांनाही जिंकता येत नाही अशा तुम्ही, युद्धात नैर्ऋतांचा नाश करणे योग्य नाही.
5.52.26
हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च
कुलेषु जाताश्च महागुणेषु।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः
कोपप्रशस्ताः सुभृताश्च योधाः ॥ ५.५२.२६ ॥
ते हितकारी, शूर, एकाग्रचित्त, उत्तम कुलात जन्मलेले, महान गुणांनी युक्त, मनस्वी, शस्त्रधारींत श्रेष्ठ, क्रोधात प्रशंसित आणि चांगले पोषलेले योद्धे आहेत.
5.52.27
तदेकदेशेन बलस्य तावत्
केचित् तवादेशकृतोऽद्य यान्तु।
तौ राजपुत्रावुपगृह्य मूढौ
परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ ५.५२.२७ ॥
म्हणून तुमच्या आज्ञेने सैन्याच्या एका भागासह काहींनी आजच जावे; त्या मूर्ख राजपुत्रांना पकडून शत्रूंसमोर तुमचा प्रभाव दाखवावा.
5.52.28
निशाचराणामधिपोऽनुजस्य
विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम्।
जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रु-
र्महाबलो राक्षसराजमुख्यः ॥ ५.५२.२८ ॥
निशाचरांचा अधिपती, देवलोकाचा शत्रू, महाबली, राक्षसराजांत प्रमुख असलेल्या रावणाने धाकट्या बंधू विभीषणाचे उत्तम आणि प्रिय वचन बुद्धीने स्वीकारले.