वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.53
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.53.1
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.५३.१ ॥
महात्म्या त्या वचनाचे ऐकून दशग्रीव (रावण) देश-कालास हितकर असे उत्तर आपल्या भावाला म्हणाला.
5.53.2
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता।
अवश्यं तु वधायान्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ ५.५३.२ ॥
दूताचा वध निंद्य आहे हे तू योग्यच सांगितलेस; तरीही याला शिक्षा अवश्य करावी, म्हणून वधाऐवजी याला दुसरी शिक्षा द्यावी.
5.53.3
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम्।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ ५.५३.३ ॥
वानरांना शेपूट प्रिय अलंकार असते; म्हणून याचे शेपूट त्वरित पेटवा, आणि जळलेल्या शेपटीसह हा निघून जावो.
5.53.4
ततः पश्यन्त्वमुं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।
सुमित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ ५.५३.४ ॥
मग अवयवांच्या विद्रूपतेने क्षीण झालेल्या व दीन अशा याला सुमित्र, नातेवाईक, बांधव आणि सुहृद्जन सर्वजण पाहोत.
5.53.5
आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ ५.५३.५ ॥
राक्षसराजाने आज्ञा केली: चौकांसह सर्व नगरात जळत्या शेपटीने राक्षसांनी याला फिरवावे.
5.53.6
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः।
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ ५.५३.६ ॥
त्याचा तो आदेश ऐकून क्रोधाने कठोर झालेले राक्षस त्याची शेपूट जुन्या सुती कापडांनी गुंडाळू लागले.
5.53.7
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनम् ॥ ५.५३.७ ॥
शेपटी गुंडाळली जाताच तो महाकपी रानात सुके इंधन मिळालेल्या अग्नीसारखा वाढला.
5.53.8
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रोपपादयन्।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानताडयत् ॥ ५.५३.८ ॥
मग त्यांनी तेलाने भिजवून तेथेच अग्नी पेटवला; पेटत्या शेपटीने त्याने त्या राक्षसांना मारले.
5.53.9
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः।
स भूयः संगतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिपुङ्गवः ॥ ५.५३.९ ॥
राग व असहिष्णुतेने भरलेल्या मनाचा, बालसूर्यासारख्या मुखाचा तो कपिश्रेष्ठ पुन्हा एकत्र आलेल्या क्रूर राक्षसांमध्ये होता.
5.53.10
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीतिं निशाचराः।
निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥ ५.५३.१० ॥
स्त्रिया, बालके व वृद्ध ते निशाचर आनंदले; बांधलेले असूनही त्या वीराने त्या क्षणाला साजेशी बुद्धी योजली.
5.53.11
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः।
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः ॥ ५.५३.११ ॥
हे राक्षसांनो, तुम्ही मला बांधले असले तरी खरोखर तुम्ही मला वश करू शकणार नाही; पाश तोडून उडी मारून मी यांना पुन्हा मारू शकतो.
5.53.12
यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्।
निबध्नन्ते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता ॥ ५.५३.१२ ॥
स्वामीच्या हितासाठी, स्वामीच्या आज्ञेने फिरणाऱ्या मला दुरात्मे बांधत असतील, तर माझा प्रतिशोध झालेला नाही.
5.53.13
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ॥ ५.५३.१३ ॥
युद्धात सर्व राक्षसांचा सामना करण्यास मी समर्थ आहे; तरीही रामाच्या प्रीतीसाठी अशा प्रकारचा त्रास मी सहन करीन.
5.53.14
लङ्का चारयितव्या मे पुनरेव भवेदिति।
रात्रौ नहि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ॥ ५.५३.१४ ॥
लंका मला पुन्हा फिरून पाहावी लागेल; किल्ल्याच्या रचनेमुळे रात्री मला ती नीट पाहता आली नव्हती.
5.53.15
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये।
कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ॥ ५.५३.१५ ॥
रात्र संपण्यापूर्वी मला लंका नक्कीच पाहावी लागेल; त्यांना हवे असल्यास त्यांनी मला पुन्हा बांधावे आणि माझ्या शेपटीला आग लावावी.
5.53.16
पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः।
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ॥ ५.५३.१६ ॥
राक्षस मला त्रास देत आहेत, पण माझ्या मनाला थकवा नाही. तेव्हा त्यांनी रूप लपवलेल्या, सत्त्ववान त्या महाकपीला (पकडले).
5.53.17
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्।
शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः ॥ ५.५३.१७ ॥
आनंदित झालेले राक्षस त्या कपिकुंजराला (वानरश्रेष्ठाला) धरून शंख आणि भेरींच्या निनादात आपल्या कृत्याची घोषणा करीत निघून गेले.
5.53.18
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्।
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमिरंदमः ॥ ५.५३.१८ ॥
क्रूर कर्म करणाऱ्या राक्षसांनी त्या नगरीत त्याला फिरवले. राक्षसांनी अनुसरलेला, शत्रूंचे दमन करणारा तो सुखाने चालला.
5.53.19
हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्।
अथापश्यद् विमानानि विचित्राणि महाकपिः ॥ ५.५३.१९ ॥
महाकपि हनुमानाने राक्षसांच्या त्या महानगरीत फिरवले जात असताना विचित्र विमाने पाहिली.
5.53.20
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्।
रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥ ५.५३.२० ॥
कपीने संरक्षित भूभाग, सुव्यवस्थित चौक, घरांनी गजबजलेले रस्ते आणि त्रिमुखी चौक पाहिले.
5.53.21
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान्।
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ॥ ५.५३.२१ ॥
तसेच मुख्य रस्ते व उपरस्ते, घरांमधील मोकळ्या जागा, चौक, चौरस्ते आणि राजमार्ग पाहिले.
5.53.22
घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः।
स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ॥ ५.५३.२२ ॥
सर्व राक्षस 'हा हेर आहे' असे म्हणून कपीची घोषणा करू लागले; स्त्रिया, बालके व वृद्ध कुतूहलाने जागोजागी बाहेर आले.
5.53.23
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः।
दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ॥ ५.५३.२३ ॥
ज्याची शेपटी पेटवली होती, त्या हनुमानाला पाहण्याची इच्छा असलेल्यांनी, तेव्हा हनुमानाच्या शेपटीच्या टोकावर जळत असलेल्या आगीसह,
5.53.24
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्।
यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ॥ ५.५३.२४ ॥
त्या विरूप डोळ्यांच्या राक्षसींनी देवीला ती अप्रिय बातमी सांगितली: 'हे सीते, तुझ्याशी ज्याने संवाद केला तो तांबड्या तोंडाचा कपी—'
5.53.25
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते।
श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ॥ ५.५३.२५ ॥
पेटत्या शेपटीने हाच (हनुमान) फिरवला जात आहे. आपल्या नाशासारखे ते क्रूर वचन ऐकून,
5.53.26
वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत्।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः ॥ ५.५३.२६ ॥
शोकाने संतप्त झालेली वैदेही अग्नीजवळ गेली. त्या महाकपीच्या कल्याणाकडे तेव्हा ती वळली.
5.53.27
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्।
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः।
यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ ५.५३.२७ ॥
विशाल नेत्रांची ती संयमाने हव्यवाहन अग्नीजवळ उभी राहिली. पतिसेवा माझ्याठायी असेल, आचरणात तप असेल, किंवा एकपत्नीव्रत असेल, तर हनुमानासाठी शीतल हो.
5.53.28
यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः।
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ॥ ५.५३.२८ ॥
त्या बुद्धिमानाला माझ्याबद्दल काही कणभर करुणा असेल, किंवा माझ्या भाग्याचा काही शेष असेल, तर हनुमानासाठी शीतल हो.
5.53.29
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥ ५.५३.२९ ॥
सदाचारसंपन्न आणि त्याच्या समागमाची लालसा असलेल्या मला जर तो धर्मात्मा जाणत असेल, तर हनुमानासाठी शीतल हो.
5.53.30
यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः।
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ॥ ५.५३.३० ॥
सत्यप्रतिज्ञ आर्य सुग्रीव जर या दुःखरूपी जलप्रवाहाच्या अडथळ्यातून मला पार नेईल, तर हनुमानासाठी शीतल हो.
5.53.31
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शुभं कपेः ॥ ५.५३.३१ ॥
तेव्हा तीक्ष्ण ज्वाळांचा, स्थिर, उजवीकडे वळणारी शिखा असलेला अग्नी मृगशावकनयना सीतेसमोर पेटला; जणू वानर (हनुमान) यांना शुभ संकेत देत होता.
5.53.32
हनूमज्जनकश्चैव पुच्छानलयुतोऽनिलः।
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ॥ ५.५३.३२ ॥
हनुमानाचे पिता (वायुदेव) शेपटीच्या अग्नीशी मिसळलेला वारा वाहू लागले; हिमवार्‍यासारखा शीतल, देवी (सीतेला) स्वास्थ्य देणारा तो वारा वाहिला.
5.53.33
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥ ५.५३.३३ ॥
शेपूट जळत असताना वानर (हनुमान) विचार करू लागले: "हा प्रज्वलित अग्नी मला सर्व बाजूंनी का जाळत नाही?"
5.53.34
दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम्।
शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥ ५.५३.३४ ॥
एक मोठी ज्वाला दिसत आहे, तरी ती मला त्रास देत नाही; शेपटीच्या टोकावर स्थिरावलेली ती जणू शिशिर ऋतूतील दवबिंदू पडल्यासारखी आहे.
5.53.35
अथ वा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥ ५.५३.३५ ॥
किंवा, मी उड्डाण करताना जे पाहिले, तेच हे स्पष्ट आहे; रामाच्या प्रभावामुळे घडलेले हे आश्चर्य आहे — नद्यांचा स्वामी असलेल्या समुद्रात पर्वत (मैनाक) दिसल्याप्रमाणे.
5.53.36
यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः।
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति ॥ ५.५३.३६ ॥
समुद्र आणि बुद्धिमान मैनाक यांनी रामासाठी जर अशी खळबळ केली, तर हा अग्नी काय करणार नाही?
5.53.37
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥ ५.५३.३७ ॥
सीतेच्या कारुण्याने, राघवाच्या तेजाने आणि माझ्या पित्याच्या मैत्रीने अग्नी मला जाळत नाही.
5.53.38
भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।
कथमस्मद्विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः ॥ ५.५३.३८ ॥
मग ते कपिकुञ्जर क्षणभर विचार करू लागले—'माझ्यासारख्याला येथे नीच राक्षसांकडून बंधन कसे?'
5.53.39
प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात् सति मह्यं पराक्रमे।
ततश्छित्त्वा च तान् पाशान् वेगवान् वै महाकपिः ॥ ५.५३.३९ ॥
माझ्यात पराक्रम असेल तर याचा प्रतिकार करणे योग्य ठरेल.' मग त्या वेगवान महाकपीने ते पाश तोडले.
5.53.40
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः।
पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥ ५.५३.४० ॥
मग महाकपी वेगाने उडी घेऊन गर्जला. मग तो श्रीमान् पर्वतशिखराप्रमाणे उंच नगरद्वारी पोहोचला.
5.53.41
विभक्तरक्षःसम्बाधमाससादानिलात्मजः।
स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान् ॥ ५.५३.४१ ॥
राक्षसांनी विभागलेल्या त्या गर्दीच्या द्वारी अनिलपुत्र पोहोचला. पर्वताएवढा विशाल होऊन तो क्षणात पुन्हा संयमी रूपाचा झाला.
5.53.42
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्।
विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसंनिभः ॥ ५.५३.४२ ॥
अत्यंत लहान रूप धारण करून त्याने बंधने गाळून पाडली. मुक्त झालेला तो श्रीमान पुन्हा पर्वतासारखा विशाल झाला.
5.53.43
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम्।
रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ॥ ५.५३.४३ ॥
सभोवार पाहत असताना त्यांना दारावर टेकलेला एक लोखंडी दंड दिसला. काळ्या लोखंडाने सजलेला तो दंड महाबाहूंनी घेतला आणि मारुतीने त्या सर्व रक्षकांना पुन्हा ठार केले.
5.53.44
स तान् निहत्वा रणचण्डविक्रमः
समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम्।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
प्रकाशितादित्य इवार्चिमाली ॥ ५.५३.४४ ॥
त्यांना ठार मारून, युद्धात प्रचंड पराक्रमी असलेले ते पुन्हा लंकेकडे पाहू लागले. जळत्या शेपटीने, ज्वालांची माळ धारण करून, किरणमाळेने तळपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे ते झळकले.