বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.54.1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥ ५.५४.१ ॥
তারপর লঙ্কাকে দেখতে দেখতে, যাঁর মনোরথ পূর্ণ হয়েছে এবং উৎসাহ ক্রমশ বাড়ছে, সেই বানর অবশিষ্ট কর্ম সম্পর্কে ভাবলেন।
5.54.2
किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।
यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ॥ ५.५४.२ ॥
এখন এখানে আমার আর কী কর্তব্য অবশিষ্ট আছে, যা এই রাক্ষসদের আরও সন্তাপ দিতে পারে?
5.54.3
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥ ५.५४.३ ॥
বন ইতিমধ্যে ধ্বংস হয়েছে, প্রধান রাক্ষসেরা নিহত হয়েছে, সেনার একাংশ বিনষ্ট হয়েছে; অবশিষ্ট রয়েছে দুর্গের বিনাশ।
5.54.4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम्।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ॥ ५.५४.४ ॥
দুর্গ ধ্বংস হলে এই কর্ম সুখের পরিশ্রম হবে; এই কাজে সামান্য প্রয়াসেই আমার শ্রম সফল হবে।
5.54.5
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ ५.५४.५ ॥
আমার লেজে যে এই আগুন জ্বলছে, এই শ্রেষ্ঠ গৃহগুলির দ্বারা তাকে তৃপ্ত করা ন্যায্য।
5.54.6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ ५.५४.६ ॥
তারপর জ্বলন্ত লেজসহ সেই মহাবানর, বিদ্যুৎসহ মেঘের মতো লঙ্কার ভবনাগ্রে বিচরণ করতে লাগলেন।
5.54.7
गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।
वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ ५.५४.७ ॥
বানর ঘরে ঘরে যেতে যেতে এবং রাক্ষসদের উদ্যানগুলি দেখতে দেখতে, নির্ভয়ে প্রাসাদগুলিতেও বিচরণ করল।
5.54.8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।
अग्निं तत्र विनिक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ ५.५४.८ ॥
মহাবেগবান সেই বলবান বানর প্রহস্তের ভবনে লাফিয়ে পড়ে, বায়ুর মতো বেগে সেখানে আগুন লাগাল।
5.54.9
ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ ५.५४.९ ॥
তারপর বীর্যবান হনুমান মহাপার্শ্বের অপর একটি ভবনে লাফিয়ে পড়ে, কালাগ্নির শিখার মতো আগুন ছাড়ল।
5.54.10
वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ॥ ५.५४.१० ॥
তেমনই সেই মহাকপি বজ্রদংষ্ট্রের ভবনে, মহাতেজা শুকের এবং বুদ্ধিমান সারণের ভবনেও লাফিয়ে পড়ল।
5.54.11
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः।
जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ ५.५४.११ ॥
তেমনই বানরযূথপতি ইন্দ্রজিতের ভবন দগ্ধ করল; তারপর জম্বুমালী ও সুমালীর ভবনও দগ্ধ করল।
5.54.12
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ ५.५४.१२ ॥
রশ্মিকেতুর ভবন, তেমনই সূর্যশত্রুর ভবন, এবং হ্রস্বকর্ণ, দংষ্ট্র ও রোমশ রাক্ষসের ভবনও।
5.54.13
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ ५.५४.१३ ॥
যুদ্ধে উন্মত্ত, মত্ত, ধ্বজগ্রীব নামক রাক্ষসের; বিদ্যুজ্জিহ্ব নামক ভয়ংকরের; এবং হস্তিমুখের (ভবনও)।
5.54.14
करालस्य विशालस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ ५.५४.१४ ॥
করাল, বিশাল ও শোণিতাক্ষের (ভবন); কুম্ভকর্ণের ভবন; এবং মকরাক্ষের (ভবনও)।
5.54.15
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ॥ ५.५४.१५ ॥
নরান্তক, কুম্ভ ও দুরাত্মা নিকুম্ভের (ভবন); যজ্ঞশত্রুর ভবন; এবং ব্রহ্মশত্রুর ভবনও সেরূপ।
5.54.16
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ॥ ५.५४.१६ ॥
মহাতেজা হরিপুঙ্গব বিভীষণের গৃহ বাদ দিয়ে, ক্রমে ক্রমে অগ্রসর হয়ে (অন্যগুলি) দগ্ধ করলেন।
5.54.17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह कपिकुञ्जरः ॥ ५.५४.१७ ॥
সেই সেই মহামূল্য ভবনসমূহে মহাযশা কপিকুঞ্জর ঐশ্বর্যবানদের গৃহের ঐশ্বর্য দগ্ধ করলেন।
5.54.18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ ५.५४.१८ ॥
সকলকে অতিক্রম করে, বীর্যবান ও লক্ষ্মীবান (হনুমান) রাক্ষসেন্দ্র রাবণের নিবাসে উপনীত হলেন।
5.54.19
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।
मेरुमन्दरसंकाशे नानामङ्गलशोभिते ॥ ५.५४.१९ ॥
তারপর সেই প্রধান গৃহে, যা নানা রত্নে সজ্জিত, মেরু ও মন্দর পর্বতের সমান এবং নানা মঙ্গলবস্তুতে শোভিত—
5.54.20
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।
ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ ५.५४.२० ॥
লেজের ডগায় প্রজ্বলিত অগ্নি ছেড়ে বীর হনুমান যুগান্ত মেঘের মতো গর্জন করলেন।
5.54.21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ ५.५४.२१ ॥
বায়ুর সংযোগে অতিবেগবান ও মহাবলশালী সেই অগ্নি কালাগ্নির মতো জ্বলে উঠে আরও বৃদ্ধি পেল।
5.54.22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयन्।
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ॥ ५.५४.२२ ॥
বায়ু সেই প্রজ্বলিত আগুনকে সেই গৃহগুলিতে ছড়িয়ে দিল; সেখানে ছিল সোনার জালি ও মুক্তামণিখচিত সজ্জা।
5.54.23
भवनानि व्यशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।
तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ॥ ५.५४.२३ ॥
রত্নে পূর্ণ সেই বিশাল ভবনগুলি ভেঙে পড়তে লাগল; ভগ্ন বিমানগুলি ভূমিতে পড়ে গেল।
5.54.24
भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये।
संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ॥ ५.५४.२४ ॥
পুণ্য ক্ষয় হলে সিদ্ধদের ভবন যেমন আকাশ থেকে পড়ে, তেমনই দৌড়ানো রাক্ষসদের ভয়ংকর কোলাহল উঠল।
5.54.25
स्वे स्वे गृहपरित्राणे भग्नोत्साहोज्झितश्रियाम्।
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ॥ ५.५४.२५ ॥
নিজ নিজ গৃহ রক্ষায় উৎসাহ ভেঙে, শ্রীহীন হয়ে (তারা বলল): "হায়! নিশ্চয়ই এই অগ্নি বানররূপে এসেছে!"
5.54.26
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनंधयधराः स्त्रियः।
काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः ॥ ५.५४.२६ ॥
কাঁদতে কাঁদতে, স্তনে শিশু ধারণ করা নারীরা হঠাৎ পড়ে গেল; কেউ কেউ আগুনে ঘেরা দেহে, প্রাসাদ থেকে চুল খুলে পড়ল।
5.54.27
पतन्त्योरेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामन्य इवाम्बरात्।
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान् ॥ ५.५४.२७ ॥
পতনশীল সেগুলি মেঘ থেকে আকাশে পড়া বিদ্যুতের মতো ঝলকাল — হীরা, প্রবাল, বৈদূর্য, মুক্তা ও রৌপ্যের স্তূপ।
5.54.28
विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः।
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ॥ ५.५४.२८ ॥
তিনি প্রাসাদ থেকে গলে প্রবাহিত বিচিত্র ধাতু দেখলেন; আগুন যেমন কাঠ ও ঘাসে তৃপ্ত হয় না, তেমনি তাতেও তৃপ্ত হলো না।
5.54.29
हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति।
न हनूमद्विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा ॥ ५.५४.२९ ॥
হনুমান রাক্ষসরাজদের বধে কিছুমাত্র তৃপ্ত হন না; হনুমানের হাতে নিহত রাক্ষসদের দ্বারা পৃথিবীও তৃপ্ত হয় না।
5.54.30
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद् रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ ५.५४.३० ॥
বেগবান বানর মহাত্মা হনুমানের দ্বারা লঙ্কাপুরী দগ্ধ হলো — রুদ্র যেমন ত্রিপুর দগ্ধ করেছিলেন।
5.54.31
ततः स लङ्कापुरपर्वताग्रे
समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो
हनूमता वेगवतोपसृष्टः ॥ ५.५४.३१ ॥
তখন বেগবান হনুমানের নিক্ষিপ্ত ভীষণ পরাক্রমী সেই অগ্নি লঙ্কাপুরীর পর্বতশিখরে উঠে দাঁড়াল, তার শিখাবলয় বিস্তার করে প্রজ্বলিত হলো।
5.54.32
युगान्तकालानलतुल्यरूपः
समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक्।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो
रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः ॥ ५.५४.३२ ॥
যুগান্তের কালাগ্নির সমান রূপ ধারণ করে সেই আগুন বায়ুর সঙ্গে বেড়ে উঠল, আকাশ স্পর্শ করল; ধোঁয়াহীন রশ্মি নিয়ে গৃহগুলিতে লেগে রইল; রাক্ষসদের দেহরূপ ঘিয়ে তার শিখা পুষ্ট হলো।
5.54.33
आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा
लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै-
र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ ५.५४.३३ ॥
কোটি সূর্যের সমান অতি তেজস্বী সেই মহাগ্নি সমগ্র লঙ্কাকে ঘিরে দাঁড়িয়ে রইল; বজ্রের মতো নানা ভীষণ গর্জনে যেন ব্রহ্মাণ্ড-ডিম্ব ভেঙে ফেলতে ফেলতে সে দীপ্ত হয়ে উঠল।
5.54.34
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो
रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च
नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ ५.५४.३४ ॥
সেখানে আকাশ থেকে অতি বৃদ্ধি পাওয়া সেই আগুন রুক্ষ আভাযুক্ত, কিংশুক ফুলের মতো চূড়াবিশিষ্ট ছিল; নিভে যাওয়া আগুনের ধোঁয়ার সারিতে ব্যাপ্ত নীলপদ্মের মতো মেঘ ঝলমল করে উঠল।
5.54.35
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा
साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा।
रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो
न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ ५.५४.३५ ॥
এ কি বজ্রধারী মহেন্দ্র, না দেবরাজ? অথবা সাক্ষাৎ যম, বরুণ, বা বায়ু? নাকি ভীষণ রুদ্র, অগ্নি, সূর্য, কুবের বা চন্দ্র? এ বানর নয়; এ নিজেই কাল।
5.54.36
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य
लोकस्य धातुश्चतुराननस्य।
इहागतो वानररूपधारी
रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ ५.५४.३६ ॥
সকলের পিতামহ, লোকের স্রষ্টা চতুর্মুখ ব্রহ্মা কি বানররূপ ধরে এখানে এসেছেন, রাক্ষসদের বিনাশের জন্য এই ক্রোধ প্রকাশ করছেন?
5.54.37
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य
रक्षोविनाशाय परं सुतेजः।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं
स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥ ५.५४.३७ ॥
অথবা এ কি বৈষ্ণব তেজে, রাক্ষসদের বিনাশের জন্য বানররূপ ধারণ করে আসা পরম তেজস্বী বিষ্ণু? অচিন্ত্য, অব্যক্ত, অনন্ত ও একক সেই তিনি কি নিজ মায়ায় এখন এখানে এসেছেন?
5.54.38
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा
रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां
दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ ५.५४.३८ ॥
এইভাবে সেখানে সমবেত বহু বিশিষ্ট রাক্ষসগণ সকলে বলল, যখন তারা সহসা সেই নগরীকে দেখল, যা প্রাণীর দল, গৃহ ও বৃক্ষসহ দগ্ধ হয়ে গেছে।
5.54.39
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा
सराक्षसा साश्वरथा सनागा।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा
रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ ५.५४.३९ ॥
তখন সহসা সম্পূর্ণ দগ্ধ লঙ্কা, রাক্ষস, অশ্ব, রথ, হস্তী, পাখির ঝাঁক, মৃগ ও বৃক্ষসহ দীন হয়ে তুমুল শব্দে কাঁদতে লাগল।
5.54.40
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र
हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम्।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः
शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ॥ ५.५४.४० ॥
"হায় পিতা! হায় পুত্র! হায় প্রিয়! হায় বন্ধু! হায় আমার জীবনের প্রভু! হায়, সুপুণ্য (নগরী) বিনষ্ট হলো!" এভাবে বহুভাবে বিলাপ করতে করতে রাক্ষসরা অত্যন্ত ঘোর ও ভয়ংকর শব্দ করল।
5.54.41
हुताशनज्वालसमावृता सा
हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा।
हनूमतः क्रोधबलाभिभूता
बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ ५.५४.४१ ॥
আগুনের শিখায় ঘেরা সেই লঙ্কা, তার বীরেরা নিহত, যোদ্ধারা পিছু ফিরে পালিয়ে গেল; হনুমানের ক্রোধ ও বলে অভিভূত হয়ে সে যেন অভিশাপে আহত হলো।
5.54.42
ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां
समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्।
ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः
स्वयंभुरोषोपहतामिवावनिम् ॥ ५.५४.४२ ॥
ভীত ও বিষণ্ণ রাক্ষসদের মধ্যে, উজ্জ্বল শিখাময় আগুনে চিহ্নিত লঙ্কাকে মহামনা হনুমান দেখলেন; স্বয়ম্ভুর ক্রোধে আহত পৃথিবীর মতো সেটি ছিল।
5.54.43
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं
हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं
तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः ॥ ५.५४.४३ ॥
শ্রেষ্ঠ বৃক্ষে পরিপূর্ণ বন ভেঙে, যুদ্ধে বহু মহাবল রাক্ষসকে বধ করে, রত্নগৃহের মালাসদৃশ সেই পুরী দগ্ধ করে বায়ুপুত্র বানর হনুমান দাঁড়ালেন।
5.54.44
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा
वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं
जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ ५.५४.४४ ॥
সেই বহু রাক্ষসকে বধ করে, বহু বৃক্ষসমেত সেই বন ভেঙে, রাক্ষস-গৃহে আগুন ছেড়ে, মহাত্মা হনুমান মনে মনে রামের কাছে গমন করলেন।
5.54.45
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं
महाबलं मारुततुल्यवेगम्।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं
प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ ५.५४.४५ ॥
তখন বানরবীরদের শ্রেষ্ঠ, মহাবল, বায়ুর মতো বেগবান, মহামতি, বায়ুপুত্র শ্রেষ্ঠ সেই হনুমানকে সকল দেবগণ প্রশংসা করলেন।
5.54.46
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च
गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र
जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ ५.५४.४६ ॥
সেখানে সকল দেবতা, শ্রেষ্ঠ মুনিগণ, গন্ধর্ব, বিদ্যাধর ও নাগগণ এবং সকল মহান প্রাণী অতুলনীয় পরম আনন্দ লাভ করলেন।
5.54.47
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं भीमां रराज स महाकपिः ॥ ५.५४.४७ ॥
বন ভেঙে, যুদ্ধে রাক্ষসদের বধ করে, ভয়ংকর লঙ্কাপুরী দগ্ধ করে সেই মহাতেজা মহাকপি শোভা পেলেন।
5.54.48
गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले विचित्रे
प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
व्यराजतादित्य इवार्चिमाली ॥ ५.५४.४८ ॥
বিচিত্র উঁচু গৃহশিখরের অগ্রভাগে অবস্থিত সেই বানররাজ-সিংহ, জ্বলন্ত লেজে অগ্নিমালা ধারণ করে সূর্যের মতো শোভা পেলেন।
5.54.49
लङ्कां समस्तां सम्पीड्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिपुङ्गवः ॥ ५.५४.४९ ॥
সমগ্র লঙ্কাকে পীড়িত করে সেই মহাকপি, শ্রেষ্ঠ বানর, তখন তাঁর লেজের আগুন সমুদ্রে নিভিয়ে দিলেন।
5.54.50
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ ५.५४.५० ॥
তখন দেবতা, গন্ধর্ব, সিদ্ধ ও পরম ঋষিগণ দগ্ধ সেই লঙ্কা দেখে পরম বিস্ময় লাভ করলেন।
5.54.51
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं महाकपिम्।
कालाग्निरिति संचिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ ५.५४.५१ ॥
সেই শ্রেষ্ঠ বানর, মহাকপি হনুমানকে দেখে, "ইনি কালাগ্নি" এই ভেবে সকল প্রাণী সেখানে ভীত হলো।