वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.54.1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥ ५.५४.१ ॥
नंतर लंकेकडे पाहत असलेल्या, ज्याचा मनोरथ पूर्ण झाला होता आणि ज्याचा उत्साह वाढत होता, त्या वानराने उरलेल्या कार्याचा विचार केला.
5.54.2
किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।
यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ॥ ५.५४.२ ॥
आता येथे माझे उरलेले कर्तव्य कोणते, जे या राक्षसांना पुन्हा संताप देणारे ठरेल?
5.54.3
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥ ५.५४.३ ॥
वन आतापर्यंत उद्ध्वस्त केले, प्रमुख राक्षस मारले गेले, सैन्याचा एक भाग नष्ट झाला; उरले आहे किल्ल्याचा नाश.
5.54.4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम्।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ॥ ५.५४.४ ॥
किल्ला नष्ट झाला तर हे कर्म सुखकर श्रम ठरेल; या कार्यात थोड्या प्रयत्नानेच माझे श्रम सफल होईल.
5.54.5
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ ५.५४.५ ॥
माझ्या शेपटीवर जो हा अग्नी पेटला आहे, त्याला या श्रेष्ठ घरांनी तृप्त करणे योग्य आहे.
5.54.6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ ५.५४.६ ॥
नंतर ज्याची शेपटी पेटलेली होती, तो महावानर विजेसह मेघाप्रमाणे लंकेच्या घरांच्या शिखरांवर संचार करू लागला.
5.54.7
गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।
वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ ५.५४.७ ॥
वानर घरोघरी जाऊन आणि राक्षसांच्या उद्यानांकडे पाहत, निर्भयपणे महालांमध्येही फिरला.
5.54.8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।
अग्निं तत्र विनिक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ ५.५४.८ ॥
महावेगवान त्या बलवान वानराने प्रहस्ताच्या निवासस्थानी उडी घेतली आणि वाऱ्यासमान वेगाने तेथे अग्नी लावला.
5.54.9
ततोऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ ५.५४.९ ॥
नंतर पराक्रमी हनुमानाने महापार्श्वाच्या दुसऱ्या निवासस्थानी उडी घेऊन कालाग्नीच्या ज्वालेसारखा अग्नी सोडला.
5.54.10
वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ॥ ५.५४.१० ॥
त्याच प्रकारे त्या महावानराने वज्रदंष्ट्राच्या, महातेजस्वी शुकाच्या आणि बुद्धिमान सारणाच्या निवासस्थानांवरही उडी घेतली.
5.54.11
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः।
जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ ५.५४.११ ॥
त्याच प्रकारे वानरयूथपतीने इंद्रजिताचे निवासस्थान जाळले; मग जंबुमाली आणि सुमालीची घरेही जाळली.
5.54.12
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ ५.५४.१२ ॥
रश्मिकेतूचे निवासस्थान, तसेच सूर्यशत्रूचे, आणि ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र व रोमश या राक्षसांची निवासस्थानेही.
5.54.13
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ ५.५४.१३ ॥
युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव नावाच्या राक्षसाचे; विद्युज्जिव्ह नावाच्या भयंकराचे; तसेच हस्तिमुखाचे (भवनही).
5.54.14
करालस्य विशालस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ ५.५४.१४ ॥
कराल, विशाल आणि शोणिताक्ष यांचे (भवन); कुंभकर्णाचे भवन; आणि मकराक्षाचे (भवनही).
5.54.15
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ॥ ५.५४.१५ ॥
नरांतक, कुंभ आणि दुरात्मा निकुंभ यांचे (भवन); यज्ञशत्रूचे भवन; आणि ब्रह्मशत्रूचे भवनही तसेच.
5.54.16
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ॥ ५.५४.१६ ॥
महातेजस्वी वानरश्रेष्ठाने विभीषणाचे घर सोडून, क्रमाक्रमाने पुढे जात (इतर भवने) जाळली.
5.54.17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह कपिकुञ्जरः ॥ ५.५४.१७ ॥
त्या त्या बहुमूल्य भवनांमध्ये महायशस्वी कपिकुंजराने समृद्धिमानांच्या घरांची समृद्धी जाळली.
5.54.18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ ५.५४.१८ ॥
सर्वांना ओलांडून, वीर्यवान आणि तेजस्वी (हनुमान) राक्षसराज रावणाच्या निवासस्थानी पोहोचला.
5.54.19
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।
मेरुमन्दरसंकाशे नानामङ्गलशोभिते ॥ ५.५४.१९ ॥
नंतर त्या प्रमुख भवनात, जे अनेक रत्नांनी सजलेले, मेरु आणि मंदर पर्वतांसारखे आणि अनेक मंगल वस्तूंनी शोभणारे होते—
5.54.20
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।
ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ ५.५४.२० ॥
शेपटीच्या टोकावर प्रज्वलित अग्नी सोडून वीर हनुमान युगांताच्या मेघासारखे गर्जले.
5.54.21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ ५.५४.२१ ॥
वाऱ्याच्या संयोगाने अतिवेगवान आणि महाबलवान तो अग्नी कालाग्नीसारखा पेटला आणि अधिक वाढला.
5.54.22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयन्।
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ॥ ५.५४.२२ ॥
वाऱ्याने तो प्रज्वलित अग्नी त्या भवनांमध्ये पसरवला; तेथे सोन्याच्या जाळ्या आणि मोती-मण्यांची सजावट होती.
5.54.23
भवनानि व्यशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।
तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ॥ ५.५४.२३ ॥
रत्नांनी भरलेली ती मोठी भवने कोसळू लागली; तुटलेली विमाने पृथ्वीवर पडली.
5.54.24
भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये।
संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ॥ ५.५४.२४ ॥
पुण्य क्षीण झाल्यावर सिद्धांची भवने आकाशातून कोसळावीत तसा धावणाऱ्या राक्षसांचा भयंकर कोलाहल उठला.
5.54.25
स्वे स्वे गृहपरित्राणे भग्नोत्साहोज्झितश्रियाम्।
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ॥ ५.५४.२५ ॥
आपापल्या घराच्या रक्षणात उत्साह मोडून, शोभा गमावलेले (म्हणाले): "अरेरे! निश्चितच हा अग्नी वानररूपाने आला आहे!"
5.54.26
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनंधयधराः स्त्रियः।
काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः ॥ ५.५४.२६ ॥
रडत, स्तनपान करणारी अर्भके कडेवर घेतलेल्या स्त्रिया अचानक पडल्या; काही, ज्यांचे अंग अग्नीने वेढलेले होते, महालांवरून केस मोकळे सोडून पडल्या.
5.54.27
पतन्त्योरेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामन्य इवाम्बरात्।
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान् ॥ ५.५४.२७ ॥
पडणारे ते ढगांमधून आकाशात पडणाऱ्या विजेसारखे चमकले — हिरे, प्रवाळ, वैडूर्य, मोती आणि चांदीचे ढिगारे.
5.54.28
विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः।
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ॥ ५.५४.२८ ॥
त्याने महालांमधून वितळून वाहणारे विचित्र धातू पाहिले; अग्नी जसा लाकडे आणि गवताने तृप्त होत नाही, तसाच तोही तृप्त होत नव्हता.
5.54.29
हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति।
न हनूमद्विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा ॥ ५.५४.२९ ॥
हनुमान राक्षसराजांच्या वधाने जराही तृप्त होत नाही; हनुमानाने मारलेल्या राक्षसांनी पृथ्वीही तृप्त होत नाही.
5.54.30
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद् रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ ५.५४.३० ॥
वेगवान वानर महात्मा हनुमानाने लंकापुरी जाळली — रुद्राने त्रिपुर जाळले तसे.
5.54.31
ततः स लङ्कापुरपर्वताग्रे
समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो
हनूमता वेगवतोपसृष्टः ॥ ५.५४.३१ ॥
तेव्हा वेगवान हनुमानाने सोडलेला भयंकर पराक्रमी तो अग्नी लंकापुरीच्या पर्वतशिखरावर उसळला आणि आपले ज्वालामय मुकुटवलय पसरून प्रज्वलित झाला.
5.54.32
युगान्तकालानलतुल्यरूपः
समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक्।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो
रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः ॥ ५.५४.३२ ॥
युगान्ताच्या कालाग्नीसारखे रूप धारण केलेला तो अग्नी वाऱ्यासह वाढला आणि आकाशाला स्पर्शू लागला; धूरविरहित किरणांनिशी तो घरांना बिलगून राहिला; राक्षसांच्या देहरूपी तुपाने त्याची ज्वाला पोषली गेली.
5.54.33
आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा
लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै-
र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ ५.५४.३३ ॥
कोटी सूर्यांसारखा अतितेजस्वी तो महाग्नी संपूर्ण लंकेला वेढून उभा राहिला; वज्रासारख्या अनेक भयंकर गर्जनांनी जणू ब्रह्मांडाचे अंडच फोडत तो प्रकाशला.
5.54.34
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो
रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च
नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ ५.५४.३४ ॥
तेथे आकाशातून अतिशय वाढलेला तो अग्नी रूक्ष प्रभेचा होता, पळसाच्या फुलांसारखा शिखरमुकुट असलेला; विझत्या अग्नीच्या धुराच्या रांगांनी व्यापलेले नीलकमळासारखे मेघही चमकले.
5.54.35
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा
साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा।
रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो
न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ ५.५४.३५ ॥
हा वज्रधारी महेंद्र आहे की देवांचा स्वामी? की साक्षात यम, वरुण वा वायू? की भयंकर रुद्र, अग्नी, सूर्य, कुबेर वा चंद्र? हा वानर नाही; हा स्वतः काळच आहे.
5.54.36
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य
लोकस्य धातुश्चतुराननस्य।
इहागतो वानररूपधारी
रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ ५.५४.३६ ॥
सर्वांचे पितामह, लोकांचे निर्माते चतुर्मुख ब्रह्मदेव काय, जे वानराचे रूप धारण करून येथे आले असून राक्षसांचा संहार करणारा क्रोध प्रकट करत आहेत?
5.54.37
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य
रक्षोविनाशाय परं सुतेजः।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं
स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥ ५.५४.३७ ॥
किंवा हा वैष्णव तेजाने, राक्षसांच्या नाशासाठी वानराचे रूप घेऊन आलेला परम तेजस्वी विष्णू आहे काय? अचिंत्य, अव्यक्त, अनंत आणि एक असलेला तो आपल्या मायेने आता येथे आला आहे काय?
5.54.38
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा
रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां
दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ ५.५४.३८ ॥
असे तेथे जमलेले अनेक श्रेष्ठ राक्षसगण सर्व म्हणाले; प्राणिसमूह, घरे व वृक्षांसह जळून गेलेली ती नगरी त्यांनी अचानक पाहिली तेव्हा.
5.54.39
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा
सराक्षसा साश्वरथा सनागा।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा
रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ ५.५४.३९ ॥
तेव्हा अचानक पूर्ण जळालेली लंका, राक्षस, घोडे, रथ, हत्ती, पक्ष्यांचे थवे, मृग आणि वृक्षांसह दीन होऊन तुमुल शब्दाने रडू लागली.
5.54.40
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र
हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम्।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः
शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ॥ ५.५४.४० ॥
"अरेरे बाबा! अरेरे पुत्रा! अरेरे प्रिया! अरेरे मित्रा! अरेरे माझ्या जीवनाच्या स्वामिन्! अरेरे, सुपुण्य (नगरी) नष्ट झाली!" अशा अनेक प्रकारे विलाप करणाऱ्या राक्षसांनी अत्यंत घोर व भयानक शब्द केला.
5.54.41
हुताशनज्वालसमावृता सा
हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा।
हनूमतः क्रोधबलाभिभूता
बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ ५.५४.४१ ॥
अग्नीच्या ज्वालांनी वेढलेली ती लंका, तिचे वीर मारले गेले आणि योद्धे पाठ फिरवून पळाले; हनुमानाच्या क्रोधबलाने अभिभूत होऊन ती जणू शापाने आघात झालेली झाली.
5.54.42
ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां
समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्।
ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः
स्वयंभुरोषोपहतामिवावनिम् ॥ ५.५४.४२ ॥
घाबरलेल्या आणि खिन्न राक्षसांसह, प्रज्वलित ज्वालांनी चिन्हांकित झालेली लंका महामनस्वी हनुमानाने पाहिली; स्वयंभूच्या क्रोधाने आघात झालेल्या पृथ्वीसारखी ती होती.
5.54.43
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं
हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं
तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः ॥ ५.५४.४३ ॥
उत्तम वृक्षांनी भरलेले वन मोडून, युद्धात महान राक्षसांना मारून, रत्नमय गृहमाला असलेली ती नगरी जाळून, वायुपुत्र वानर हनुमान उभा राहिला.
5.54.44
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा
वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं
जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ ५.५४.४४ ॥
त्या अनेक राक्षसांना मारून, बहुवृक्षयुक्त ते वन मोडून, राक्षसांच्या भवनांमध्ये अग्नी सोडून, महात्मा हनुमान मनाने रामाकडे गेला.
5.54.45
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं
महाबलं मारुततुल्यवेगम्।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं
प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ ५.५४.४५ ॥
तेव्हा वानरवीरांमध्ये अग्रणी, महाबली, वायूसारख्या वेगाचा, महामती, वायुपुत्र श्रेष्ठ अशा त्या हनुमानाची सर्व देवगणांनी स्तुती केली.
5.54.46
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च
गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र
जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ ५.५४.४६ ॥
तेथे सर्व देव, श्रेष्ठ मुनी, गंधर्व, विद्याधर, नाग आणि सर्व महान प्राणी अतुलनीय परम आनंदाला प्राप्त झाले.
5.54.47
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं भीमां रराज स महाकपिः ॥ ५.५४.४७ ॥
वन उद्ध्वस्त करून, युद्धात राक्षसांचा वध करून, भयंकर लंकानगरी जाळून तो महातेजस्वी महाकपी शोभला.
5.54.48
गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले विचित्रे
प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली
व्यराजतादित्य इवार्चिमाली ॥ ५.५४.४८ ॥
विचित्र उंच घराच्या शिखराग्रावर उभा असलेला तो वानरराज-सिंह, ज्वलंत शेपटीने ज्वालामाला धारण करून सूर्याप्रमाणे शोभला.
5.54.49
लङ्कां समस्तां सम्पीड्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिपुङ्गवः ॥ ५.५४.४९ ॥
संपूर्ण लंकेला तापवून त्या महाकपीने, श्रेष्ठ वानराने, आपल्या शेपटीचा अग्नी समुद्रात विझवला.
5.54.50
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ ५.५४.५० ॥
तेव्हा देव, गंधर्व, सिद्ध आणि परम ऋषी जळालेली ती लंका पाहून अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
5.54.51
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं महाकपिम्।
कालाग्निरिति संचिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ ५.५४.५१ ॥
त्या श्रेष्ठ वानर, महाकपी हनुमानाला पाहून, "हा कालाग्नी आहे" असे मनात आणून सर्व प्राणी तेथे भयभीत झाले.