વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.55.1
संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम्।
अवेक्ष्य हनुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ ५.५५.१ ॥
આગમાં બળતી, ભયભીત અને રાક્ષસસમૂહોથી ત્રસ્ત એવી તે લંકાપુરીને જોઈને વાનર હનુમાન વિચારવા લાગ્યા.
5.55.2
तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ॥ ५.५५.२ ॥
તે નગર પ્રત્યે મને મોટો ભય થયો અને લંકાને બાળનાર મેં આ શું કર્મ કર્યું, એવી આત્મનિંદા મારા મનમાં જાગી.
5.55.3
धन्याः खलु महात्मानो ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम्।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ ५.५५.३ ॥
બુદ્ધિથી ઊઠેલા ક્રોધને જે મહાત્માઓ રોકી લે છે તેઓ ખરેખર ધન્ય છે, જેમ પાણી વડે બળતી આગ બુઝાવાય છે.
5.55.4
क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि।
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत् ॥ ५.५५.४ ॥
ક્રોધે ભરાયેલો માણસ કયું પાપ નથી કરતો? ક્રોધી ગુરુજનોને પણ મારી નાખે છે; કઠોર વાણીથી સાધુજનોનું પણ અપમાન કરે છે.
5.55.5
वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित्।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ॥ ५.५५.५ ॥
અત્યંત ક્રોધિત માણસ શું બોલવું અને શું ન બોલવું તે ક્યારેય જાણતો નથી. ક્રોધીને માટે કોઈ કાર્ય અકાર્ય નથી અને કોઈ વચન અવાચ્ય નથી.
5.55.6
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ ५.५५.६ ॥
ઊઠેલા ક્રોધને જે ક્ષમાથી જ દૂર કરે છે, જેમ સાપ જૂની કાંચળી ઉતારી નાખે, તેને જ ખરો પુરુષ કહેવાય છે.
5.55.7
धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम्।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम् ॥ ५.५५.७ ॥
દુર્બુદ્ધિ, નિર્લજ્જ અને મહાપાપી એવા મને ધિક્કાર; સીતાનો વિચાર કર્યા વિના આગ ચાંપીને મેં મારા સ્વામીનો જ ઘાત કર્યો.
5.55.8
यदि दग्धा त्वियं सर्वा नूनमार्यापि जानकी।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥ ५.५५.८ ॥
જો આ બધું બળી ગયું હોય તો આર્યા જાનકી પણ ચોક્કસ બળી ગઈ હશે; અજાણતાં મેં કરેલા તે કાર્યથી સ્વામીનું જ કાર્ય નષ્ટ થયું.
5.55.9
यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम्।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ ५.५५.९ ॥
જે હેતુ માટે આ પ્રયાસ આરંભાયો હતો, તે જ કાર્ય બગડ્યું; લંકા બાળતાં મેં સીતાનું રક્ષણ ન કર્યું.
5.55.10
ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ ५.५५.१० ॥
આ કાર્ય થોડુંક જ થયું હતું એમાં શંકા નથી; પણ ક્રોધથી ઘેરાયેલા મેં તેનું મૂળ જ નષ્ટ કર્યું.
5.55.11
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ५.५५.११ ॥
જાનકી ચોક્કસ નષ્ટ થઈ હશે; લંકાનો કોઈ ભાગ અણબળ્યો દેખાતો નથી, આખું નગર ભસ્મ થઈ ગયું છે.
5.55.12
यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात्।
इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ॥ ५.५५.१२ ॥
મારી બુદ્ધિની ભૂલથી જો એ કાર્ય બગડ્યું હોય, તો આજે અહીં જ પ્રાણત્યાગ કરવો મને ગમે છે.
5.55.13
किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद् वडवामुखे।
शरीरमिह सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ ५.५५.१३ ॥
શું આજે હું અગ્નિમાં પડું, કે વડવામુખમાં? અહીં જ મારું શરીર સમુદ્રમાં વસતા જીવોને આપી દઉં.
5.55.14
कथं नु जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ ५.५५.१४ ॥
કાર્યનું સર્વસ્વ નષ્ટ કરનાર હું જીવતો રહીને વાનરેશ્વરને, કે તે બે પુરુષવ્યાઘ્રોને કેવી રીતે જોઈ શકું?
5.55.15
मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम्।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम् ॥ ५.५५.१५ ॥
ખરેખર મેં ક્રોધના દોષથી આ જ બતાવ્યું; ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ, અસ્થિર વાનરપણું આ જ છે.
5.55.16
धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम्।
ईश्वरेणापि यद् रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ ५.५५.१६ ॥
રાજસિક, અનિયંત્રિત, અસ્થિર આ સ્વભાવને ધિક્કાર; સમર્થ હોવા છતાં આસક્તિથી મેં સીતાનું રક્ષણ ન કર્યું.
5.55.17
विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ ५.५५.१७ ॥
સીતા નષ્ટ થશે તો તે બંને પણ નષ્ટ થશે; તે બંનેના નાશમાં સુગ્રીવ પોતાના બંધુઓ સહિત નષ્ટ થશે.
5.55.18
एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ ५.५५.१८ ॥
આ વચન સાંભળીને ભ્રાતૃવત્સલ ધર્માત્મા ભરત શત્રુઘ્ન સાથે કેવી રીતે જીવી શકશે?
5.55.19
इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम्।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः ॥ ५.५५.१९ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશના ધર્મિષ્ઠ (રાજા)નો નાશ થશે તો, સંશય નથી; સર્વ પ્રજા શોક અને સંતાપથી પીડાશે.
5.55.20
तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥ ५.५५.२० ॥
તેથી હું ભાગ્યહીન છું, ધર્મ અને અર્થના સંચયથી વંચિત છું, ક્રોધદોષથી મન ઘેરાયેલું છે; સ્પષ્ટ રીતે હું જગતનો વિનાશક છું.
5.55.21
पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात् पुनरचिन्तयत् ॥ ५.५५.२१ ॥
પહેલાં પ્રત્યક્ષ જોયેલાં ચિહ્નો વિશે તેણે ફરી વિચાર કર્યો.
5.55.22
अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ ५.५५.२२ ॥
અથવા, સુંદર અંગોવાળી કલ્યાણી પોતાના તેજથી રક્ષિત છે; તે નાશ પામશે નહિ; અગ્નિમાં અગ્નિ પ્રગટતો નથી.
5.55.23
नहि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः।
स्वचरित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ ५.५५.२३ ॥
ખરેખર, ધર્માત્મા અને અમિત તેજવાળા (રામ)ની પત્નીને, જે પોતાના આચરણથી જ સુરક્ષિત છે, અગ્નિ પણ સ્પર્શ કરવા સમર્થ નથી.
5.55.24
नूनं रामप्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ ५.५५.२४ ॥
ખરેખર રામના પ્રભાવથી અને વૈદેહીના પુણ્યથી, દહનકર્મ કરનાર આ હવ્યવાહન અગ્નિએ મને બાળ્યો નહિ.
5.55.25
त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ ५.५५.२५ ॥
ભરત વગેરે ત્રણેય ભાઈઓની અને રામના મનની પ્રિય જે દેવતા છે, તે કેવી રીતે નાશ પામશે?
5.55.26
यद् वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ ५.५५.२६ ॥
અથવા સર્વત્ર પ્રભુ, અવ્યય એવો આ દહનકર્મી અગ્નિ મારી પૂંછડીને બાળતો નથી, તો તે આર્યાને કેવી રીતે બાળશે?
5.55.27
पुनश्चाचिन्तयत् तत्र हनूमान् विस्मितस्तदा।
हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम् ॥ ५.५५.२७ ॥
ત્યારે ત્યાં વિસ્મિત થયેલા હનુમાને ફરી વિચાર્યું — હિરણ્યનાભ પર્વતનું જળની વચ્ચે પ્રગટ થવું.
5.55.28
तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि।
असौ विनिर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ ५.५५.२८ ॥
તપના બળથી, સત્યવચનથી અને પતિ પ્રત્યેની અનન્ય ભક્તિથી — તે અગ્નિને પણ બાળી શકે; અગ્નિ તેને બાળશે નહીં.
5.55.29
स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम्।
शुश्राव हनुमांस्तत्र चारणानां महात्मनाम् ॥ ५.५५.२९ ॥
તે ત્યાં દેવીના ધર્મપાલનનો આ રીતે વિચાર કરતો હતો ત્યારે, હનુમાને ત્યાં જ મહાત્મા ચારણોની વાણી સાંભળી.
5.55.30
अहो खलु कृतं कर्म दुर्विगाहं हनूमता।
अग्निं विसृजता तीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ ५.५५.३० ॥
અહો! હનુમાને ખરેખર કેવું દુષ્કર કર્મ કર્યું! રાક્ષસોના ભવનમાં તીક્ષ્ણ અને ભયંકર અગ્નિ છોડ્યો!
5.55.31
प्रपलायितरक्षःस्त्रीबालवृद्धसमाकुला।
जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरैः ॥ ५.५५.३१ ॥
નાસતી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોથી ભરેલી, લોકોના કોલાહલથી ગૂંજતી, જાણે પર્વતની ગુફાઓમાંથી રડતી હોય તેવી.
5.55.32
दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥ ५.५५.३२ ॥
આ લંકા નગરી, તેની અટારીઓ, કોટ અને તોરણો સહિત બળી ગઈ; પરંતુ જાનકી ન બળી — એ જ અમને અદ્ભુત વિસ્મય છે.
5.55.33
बभूव चास्य मनसो हर्षस्तत्कालसम्भवः ॥ ५.५५.३३ ॥
તે જ ક્ષણે તેમના મનમાં હર્ષ ઊપજ્યો.
5.55.34
स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत् प्रीतमानसः ॥ ५.५५.३४ ॥
તે શુભ શકુનો, આંખ સામે સિદ્ધ થયેલા હેતુઓ, મહાન ગુણોવાળા કારણો અને ઋષિવચનોથી હનુમાનનું મન પ્રસન્ન થયું.
5.55.35
ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थ-
स्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा।
प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा
प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ ५.५५.३५ ॥
પછી કપિ (હનુમાન), જેમનો મનોરથ અને હેતુ સિદ્ધ થયો હતો, રાજપુત્રીને અક્ષત જાણીને અને તેમને ફરી પ્રત્યક્ષ જોઈને, પાછા ફરવાનો નિશ્ચય કર્યો.