वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.55.1
संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम्।
अवेक्ष्य हनुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ ५.५५.१ ॥
आगीत जळणारी, भयभीत झालेली, राक्षसगणांनी त्रस्त असलेली ती लंकानगरी पाहून वानर हनुमान विचार करू लागला.
5.55.2
तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ॥ ५.५५.२ ॥
त्या नगरीबद्दल मला मोठी भीती वाटली; लंकेला जाळणाऱ्या मी हे काय कर्म केले, असा आत्मधिक्कारही माझ्या मनात निर्माण झाला.
5.55.3
धन्याः खलु महात्मानो ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम्।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ ५.५५.३ ॥
बुद्धीने उठलेल्या क्रोधाला जे महात्मे रोखतात ते खरोखर धन्य; जसे जळत्या अग्नीला पाण्याने विझवतात.
5.55.4
क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि।
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत् ॥ ५.५५.४ ॥
क्रोधित झालेला माणूस कोणते पाप करणार नाही? क्रोधी माणूस गुरूंनाही मारू शकतो; कठोर वाणीने साधूंचाही अपमान करतो.
5.55.5
वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित्।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ॥ ५.५५.५ ॥
अत्यंत क्रोधित झालेला माणसाला काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे कधीच कळत नाही. क्रोधी माणसासाठी न करण्याजोगे काही नाही आणि न बोलण्याजोगे काही नाही.
5.55.6
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ ५.५५.६ ॥
उठलेल्या क्रोधाला जो क्षमेनेच दूर करतो, जसा साप जुनी कात टाकतो, तोच खरा पुरुष म्हटला जातो.
5.55.7
धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम्।
अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम् ॥ ५.५५.७ ॥
दुर्बुद्धी, निर्लज्ज आणि महापापी अशा मला धिक्कार असो; सीतेचा विचार न करता आग लावून मी माझ्या स्वामीचाच घात केला.
5.55.8
यदि दग्धा त्वियं सर्वा नूनमार्यापि जानकी।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥ ५.५५.८ ॥
हे सर्व जळाले असेल तर निश्चितच आर्या जानकीही जळाली असेल; नकळत केलेल्या माझ्या त्या कृत्याने स्वामीचेच कार्य नष्ट झाले.
5.55.9
यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम्।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ ५.५५.९ ॥
ज्या उद्देशाने हा प्रयत्न सुरू झाला, तेच कार्य बिघडले; लंका जाळताना मी सीतेचे रक्षण केले नाही.
5.55.10
ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ ५.५५.१० ॥
हे कार्य थोडेसेच झाले होते यात संशय नाही; पण क्रोधाने व्यापलेल्या मी त्याचे मूळच नष्ट केले.
5.55.11
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ५.५५.११ ॥
जानकी निश्चितच नष्ट झाली असावी; लंकेचा कोणताही भाग न जळलेला दिसत नाही, सारी नगरी भस्म झाली आहे.
5.55.12
यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात्।
इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ॥ ५.५५.१२ ॥
माझ्या बुद्धिभ्रमामुळे ते कार्य बिघडले असेल, तर आज येथेच प्राणत्याग करणे मला योग्य वाटते.
5.55.13
किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद् वडवामुखे।
शरीरमिह सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ ५.५५.१३ ॥
आज मी अग्नीत पडू की वडवामुखात पडू? येथेच माझे शरीर समुद्रात राहणाऱ्या प्राण्यांना देतो.
5.55.14
कथं नु जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ ५.५५.१४ ॥
कार्याचे सर्वस्व नष्ट करणारा मी जिवंत असताना वानरेश्वराला किंवा त्या दोन पुरुषव्याघ्रांना कसे पाहू शकेन?
5.55.15
मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम्।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम् ॥ ५.५५.१५ ॥
खरोखर मी क्रोधाच्या दोषामुळे हेच दाखवले; तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेला अस्थिर वानरस्वभावच हा.
5.55.16
धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम्।
ईश्वरेणापि यद् रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ ५.५५.१६ ॥
राजस, अनियंत्रित, अस्थिर अशा या स्वभावाचा धिक्कार असो; समर्थ असूनही आसक्तीने मी सीतेचे रक्षण केले नाही.
5.55.17
विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ ५.५५.१७ ॥
सीता नष्ट झाली तर ते दोघेही नष्ट होतील; त्या दोघांच्या नाशात सुग्रीव बांधवांसह नष्ट होईल.
5.55.18
एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ ५.५५.१८ ॥
हे शब्द ऐकून बंधुप्रेमी धर्मात्मा भरत शत्रुघ्नासह कसे जिवंत राहतील?
5.55.19
इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम्।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः ॥ ५.५५.१९ ॥
इक्ष्वाकु वंशातील धर्मिष्ठ (राजा) नष्ट झाल्यास, यात शंका नाही; सर्व प्रजा शोक आणि संतापाने पीडित होतील.
5.55.20
तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥ ५.५५.२० ॥
म्हणून मी भाग्यहीन, धर्म आणि अर्थसंचय गमावलेला, रोषदोषाने मन व्यापलेला आहे; उघडपणे जगाचा नाश करणारा आहे.
5.55.21
पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात् पुनरचिन्तयत् ॥ ५.५५.२१ ॥
पूर्वी प्रत्यक्ष दिसलेल्या चिन्हांचा त्याने पुन्हा विचार केला.
5.55.22
अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ ५.५५.२२ ॥
किंवा, सुंदर अवयवांची कल्याणी स्वतःच्या तेजानेच रक्षिली गेली आहे; ती नष्ट होणार नाही; अग्नीत अग्नी उत्पन्न होत नाही.
5.55.23
नहि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः।
स्वचरित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ ५.५५.२३ ॥
खरोखर, धर्मात्मा आणि अमिततेजस्वी (रामाच्या) पत्नीला, जी स्वतःच्या आचरणानेच रक्षित आहे, अग्नीसुद्धा स्पर्श करण्यास समर्थ नाही.
5.55.24
नूनं रामप्रभावेण वैदेह्याः सुकृतेन च।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ ५.५५.२४ ॥
खरोखर रामाच्या प्रभावामुळे आणि वैदेहीच्या पुण्यामुळे, दहन करणाऱ्या या हव्यवाहन अग्नीने मला जाळले नाही.
5.55.25
त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ ५.५५.२५ ॥
भरत आदी तिन्ही बंधूंची आणि रामाच्या मनाला प्रिय असलेली जी देवता, ती कशी नष्ट होईल?
5.55.26
यद् वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ ५.५५.२६ ॥
किंवा सर्वत्र प्रभु, अव्यय असा हा दहनकर्मा अग्नी माझे शेपूट जाळत नाही; मग तो त्या आर्येला कसा जाळेल?
5.55.27
पुनश्चाचिन्तयत् तत्र हनूमान् विस्मितस्तदा।
हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम् ॥ ५.५५.२७ ॥
तेव्हा तेथे विस्मित झालेला हनुमान पुन्हा विचार करू लागला — हिरण्यनाभ पर्वत पाण्याच्या मध्यभागी प्रकट झाला होता, ते.
5.55.28
तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि।
असौ विनिर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ ५.५५.२८ ॥
तपाच्या बळाने, सत्यवचनाने आणि पतीप्रती अनन्य भक्तीने — ती अग्नीलाही जाळू शकते; अग्नी तिला जाळणार नाही.
5.55.29
स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम्।
शुश्राव हनुमांस्तत्र चारणानां महात्मनाम् ॥ ५.५५.२९ ॥
तो तेथे देवीच्या धर्मनिष्ठेचा असा विचार करत असताना, हनुमानाने तेथेच महात्मा चारणांचे बोलणे ऐकले.
5.55.30
अहो खलु कृतं कर्म दुर्विगाहं हनूमता।
अग्निं विसृजता तीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ ५.५५.३० ॥
अहो! हनुमानाने खरोखर किती दुष्कर कर्म केले! राक्षसांच्या वाड्यात तीक्ष्ण आणि भयंकर अग्नी सोडला!
5.55.31
प्रपलायितरक्षःस्त्रीबालवृद्धसमाकुला।
जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरैः ॥ ५.५५.३१ ॥
पळून जाणाऱ्या राक्षसस्त्रिया, बालके व वृद्धांनी भरलेली, लोकांच्या कोलाहलाने फुगलेली, जणू पर्वतगुहांमधून रडत असल्यासारखी.
5.55.32
दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥ ५.५५.३२ ॥
ही लंका नगरी, तिच्या माड्या, तटबंदी व तोरणांसह जळून गेली; परंतु जानकी जळाली नाही — हेच आमच्यासाठी अद्भुत आश्चर्य आहे.
5.55.33
बभूव चास्य मनसो हर्षस्तत्कालसम्भवः ॥ ५.५५.३३ ॥
त्याच क्षणी त्याच्या मनात हर्ष निर्माण झाला.
5.55.34
स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत् प्रीतमानसः ॥ ५.५५.३४ ॥
त्या शुभ शकुनांनी, डोळ्यांसमोर सिद्ध झालेल्या हेतूंनी, महान गुणांच्या कारणांनी आणि ऋषिवचनांनी हनुमानाचे मन प्रसन्न झाले.
5.55.35
ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थ-
स्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा।
प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा
प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ ५.५५.३५ ॥
मग कपी (हनुमान), ज्याचा मनोरथ व हेतू सिद्ध झाला होता, राजकन्या अक्षत आहे हे जाणून आणि तिला पुन्हा प्रत्यक्ष पाहून, परत जाण्याचा निश्चय केला.