वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.56.1
ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम्।
अभिवाद्याब्रवीद् दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥ ५.५६.१ ॥
तेव्हा शिंशपा वृक्षाच्या मुळाशी बसलेल्या जानकीला नमस्कार करून तो म्हणाला, 'सुदैवाने येथे तुम्हाला अक्षत पाहतो आहे.'
5.56.2
ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।
भर्तुः स्नेहान्विता वाक्यं हनूमन्तमभाषत ॥ ५.५६.२ ॥
तेव्हा निघालेल्या त्याला वारंवार पाहत, पतीच्या स्नेहाने भरलेली सीता हनुमानाला हे शब्द म्हणाली.
5.56.3
यदि त्वं मन्यसे तात वसैकाहमिहानघ।
क्वचित् सुसंवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५.५६.३ ॥
हे तात, हे निर्दोष, जर तुला योग्य वाटत असेल तर येथे एक दिवस रहा; कुठेतरी चांगल्या लपलेल्या जागी विश्रांती घेऊन उद्या जा.
5.56.4
मम चैवाल्पभाग्यायाः सांनिध्यात् तव वानर।
शोकस्यास्याप्रमेयस्य मुहूर्तं स्यादपि क्षयः ॥ ५.५६.४ ॥
हे वानरा, अल्पभाग्या अशा मला तुझ्या सान्निध्याने या अमाप शोकाचा क्षणभर तरी क्षय होईल.
5.56.5
गते हि हरिशार्दूल पुनः सम्प्राप्तये त्वयि।
प्राणेष्वपि न विश्वासो मम वानरपुङ्गव ॥ ५.५६.५ ॥
हे हरिशार्दूला, तू गेल्यावर पुन्हा तुला मिळण्याची खात्री मला नाही; हे वानरश्रेष्ठा, माझ्या प्राणांवरही मला विश्वास नाही.
5.56.6
अदर्शनं च ते वीर भूयो मां दारयिष्यति।
दुःखाद् दुःखतरं प्राप्तां दुर्मनःशोककर्शिताम् ॥ ५.५६.६ ॥
हे वीरा, तुझे अदर्शन मला पुन्हा फाडून टाकेल — दुःखातून अधिक दुःख पावलेल्या, खिन्न मन आणि शोकाने कृश झालेल्या मला.
5.56.7
अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः।
सुमहत्सु सहायेषु हर्यृक्षेषु महाबलः ॥ ५.५६.७ ॥
हे वीरा, माझ्यासमोर हा संदेह उभा असल्यासारखा आहे — या महान सहाय्यक वानर-अस्वलांमध्ये तो महाबली.
5.56.8
कथं नु खलु दुष्पारं संतरिष्यति सागरम्।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ५.५६.८ ॥
त्या दुस्तर सागराला तो कसा पार करील — ते वानर-अस्वलांचे सैन्य, की ते दोघे नरश्रेष्ठाचे पुत्र?
5.56.9
त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यापि लङ्घने।
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ ५.५६.९ ॥
तिन्ही लोकांतील प्राण्यांमध्ये सागर ओलांडण्याची शक्ती केवळ वैनतेय (गरुड) किंवा तुझी, किंवा मारुताची असेल.
5.56.10
तदत्र कार्यनिर्बन्धे समुत्पन्ने दुरासदे।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविशारदः ॥ ५.५६.१० ॥
म्हणून या कार्यबंधनाची दुरासद अवस्था उद्भवली असता तू कोणता उपाय पाहतोस? तू तर कार्यकुशल आहेस.
5.56.11
काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः ॥ ५.५६.११ ॥
हे कार्य साधण्यास तू एकटाच पुरेसा आहेस, हे शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या; तुला यश देणारे फल उदयास येईल.
5.56.12
बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः।
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५.५६.१२ ॥
शत्रुसैन्याला पीडा देणारा काकुत्स्थ (राम) सैन्यांनी लंका भरून मला घेऊन गेला, तर ते त्याला साजेसे होईल.
5.56.13
तद् यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ५.५६.१३ ॥
त्या महात्म्याचा, युद्धात शूर असलेल्याचा, पराक्रमाला साजेसे जे असेल, तसेच तू ते साध.
5.56.14
तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्।
निशम्य हनुमान् वीरो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.५६.१४ ॥
त्या अर्थाने युक्त, विनम्र, कारणांनी युक्त वचन ऐकून वीर हनुमान उत्तरादाखल म्हणाला.
5.56.15
देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ५.५६.१५ ॥
हे देवी, वानर आणि ऋक्ष सेनांचा स्वामी, उड्डाण करणाऱ्यांत श्रेष्ठ, सत्त्वसंपन्न सुग्रीव तुझ्यासाठी दृढ निश्चय करून बसला आहे.
5.56.16
स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ ५.५६.१६ ॥
हजारो वानरांच्या कोटींनी वेढलेला तो, हे वैदेही, लवकरच येईल — वानरांचा अधिपती सुग्रीव.
5.56.17
तौ च वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ ५.५६.१७ ॥
ते दोन वीर, नरश्रेष्ठ राम आणि लक्ष्मण, एकत्र येऊन लंका नगरी बाणांनी नष्ट करतील.
5.56.18
सगणं राक्षसं हत्वा नचिराद् रघुनन्दनः।
त्वामादाय वरारोहे स्वां पुरीं प्रति यास्यति ॥ ५.५६.१८ ॥
हे सुंदर कमरेची, रघुनंदन राम लवकरच सैन्यासह राक्षसाचा वध करून तुला घेऊन आपल्या नगरीकडे जाईल.
5.56.19
समाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि रामेण निहतं रावणं रणे ॥ ५.५६.१९ ॥
धीर धर, तुझे कल्याण होवो. काळाची प्रतीक्षा कर; लवकरच युद्धात रामाच्या हातून मारला गेलेला रावण तू पाहशील.
5.56.20
निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ५.५६.२० ॥
राक्षसराज पुत्र, अमात्य आणि बांधवांसह मारला गेल्यावर, चंद्रासह रोहिणी मिळते तसे तू रामाशी मिळशील.
5.56.21
क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्युतः।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्छोकं व्यपनयिष्यति ॥ ५.५६.२१ ॥
लवकरच काकुत्स्थ राम वानर-ऋक्ष श्रेष्ठ वीरांसह येईल; युद्धात शत्रूंना जिंकून तुझे दुःख दूर करील.
5.56.22
एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥ ५.५६.२२ ॥
अशा प्रकारे वैदेहीचे सांत्वन करून, वायुपुत्र हनुमान जाण्याचा निश्चय करून वैदेहीला वंदन करता झाला.
5.56.23
राक्षसान् प्रवरान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।
समाश्वास्य च वैदेहीं दर्शयित्वा परं बलम् ॥ ५.५६.२३ ॥
श्रेष्ठ राक्षसांना मारून, माझे नाव जाहीर करून, वैदेहीचे सांत्वन करून आणि माझे परम बल दाखवून (मी जाईन).
5.56.24
नगरीमाकुलां कृत्वा वञ्चयित्वा च रावणम्।
दर्शयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च ॥ ५.५६.२४ ॥
नगरीला क्षुब्ध करून, रावणाला फसवून, भयंकर बल दाखवून आणि वैदेहीला वंदन करून (मी जाईन).
5.56.25
प्रतिगन्तुं मनश्चक्रे पुनर्मध्येन सागरम्।
ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः ॥ ५.५६.२५ ॥
त्याने पुन्हा समुद्राच्या मधून परत जाण्याचा निश्चय केला. तेव्हा तो कपिश्रेष्ठ आपल्या स्वामीला पुन्हा पाहण्यासाठी उत्सुक झाला.
5.56.26
आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः।
तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः ॥ ५.५६.२६ ॥
शत्रूचा मर्दन करणारा तो उंच कमळासारख्या वृक्षांनी व्यापलेल्या, निळ्या वनरांगांनी युक्त अशा पर्वतश्रेष्ठ अरिष्टावर चढला.
5.56.27
सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृङ्गान्तरविलम्बिभिः।
बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैः शुभैः ॥ ५.५६.२७ ॥
शिखरांमध्ये लोंबणाऱ्या मेघांनी जणू उत्तरीय परिधान केलेले, आणि सूर्याच्या शुभ किरणांनी जणू प्रेमाने जागवले जात असलेले.
5.56.28
उन्मिषन्तमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः।
तोयौघनिःस्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम् ॥ ५.५६.२८ ॥
उसळत्या धातुरेषांनी जणू डोळे उघडणारा, आणि जलप्रवाहांच्या गंभीर गर्जनेने जणू वेदपठण करणारा तो पर्वत.
5.56.29
प्रगीतमिव विस्पष्टं नानाप्रस्रवणस्वनैः।
देवदारुभिरुद्धूतैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम् ॥ ५.५६.२९ ॥
अनेक झऱ्यांच्या नादाने जणू स्पष्ट गाणे गाणारा, आणि डोलणाऱ्या देवदारूंनी जणू वर उचललेल्या बाहूंनी उभा राहिलेला.
5.56.30
प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः।
वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैः शरद्वनैः ॥ ५.५६.३० ॥
कोसळणाऱ्या पाण्याच्या घोषाने सर्वत्र जणू आक्रोश करणारा, आणि थरथरणाऱ्या श्यामल शरद् वनांनी जणू कंपित होणारा.
5.56.31
वेणुभिर्मारुतोद्धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः।
निःश्वसन्तमिवामर्षाद् घोरैराशीविषोत्तमैः ॥ ५.५६.३१ ॥
वाऱ्याने हलणाऱ्या बांबूंनी आणि पोकळ बांबूंनी जणू गर्जत असलेला, रागाने जणू उसासे टाकणारा, भयंकर उत्तम सर्पांनी भरलेला असा.
5.56.32
नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः।
मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः ॥ ५.५६.३२ ॥
धुक्याने खोल झालेल्या गुहांनी जणू ध्यान करणारा, मेघांच्या पायथ्यासारख्या उतारांनी सर्वत्र पसरलेला असा.
5.56.33
जृम्भमाणमिवाकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः।
कूटैश्च बहुधा कीर्णं शोभितं बहुकन्दरैः ॥ ५.५६.३३ ॥
आकाशात जांभई देत असल्यासारखा, मेघमाळांनी युक्त शिखरांनी, विविध कूटांनी विखुरलेला आणि अनेक गुहांनी शोभणारा.
5.56.34
सालतालैश्च कर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम्।
लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलंकृतम् ॥ ५.५६.३४ ॥
साल, ताड, कर्ण वृक्ष आणि अनेक बांबूंनी वेढलेला, फुललेल्या पसरलेल्या वेलींच्या मंडपांनी सजवलेला.
5.56.35
नानामृगगणैः कीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम्।
बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम् ॥ ५.५६.३५ ॥
नाना प्रकारच्या मृगांच्या कळपांनी भरलेला, धातूंच्या प्रवाहांनी शोभणारा, अनेक झऱ्यांनी युक्त, शिलांच्या ढिगाऱ्यांनी दुर्गम.
5.56.36
महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम्।
लतापादपसम्बाधं सिंहाधिष्ठितकन्दरम् ॥ ५.५६.३६ ॥
महर्षी, यक्ष, गंधर्व, किन्नर आणि नागांनी सेवित, लता आणि वृक्षांनी गजबजलेला, ज्याच्या गुहांमध्ये सिंह वास्तव्य करतात असा.
5.56.37
व्याघ्रादिभिः समाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम्।
आरुरोहानिलसुतः पर्वतं प्लवगोत्तमः ॥ ५.५६.३७ ॥
वाघ इत्यादी प्राण्यांनी भरलेल्या, गोड मुळे व फळे देणाऱ्या वृक्षांनी युक्त त्या पर्वतावर वायुपुत्र, वानरश्रेष्ठ चढले.
5.56.38
रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः।
तेन पादतलक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु ॥ ५.५६.३८ ॥
रामदर्शनाच्या त्वरेने व आनंदाने प्रेरित होऊन त्याने पायाच्या तळव्यांनी रमणीय पर्वतशिखरांवर पाय दिला.
5.56.39
सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः।
स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः ॥ ५.५६.३९ ॥
गर्जनेसह खडक चुरडा होऊन कोसळले. मग त्या पर्वतराजावर चढून तो महाकपी वाढला.
5.56.40
दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयँल्लवणाम्भसः।
अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः ॥ ५.५६.४० ॥
लवणसागराच्या दक्षिणेकडून उत्तर तीरावर जाण्याची इच्छा धरून त्या वीर वायुपुत्राने पर्वतावर चढाई केली.
5.56.41
ददर्श सागरं भीमं भीमोरगनिषेवितम्।
स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः ॥ ५.५६.४१ ॥
भयंकर सागर त्याने पाहिला; तो भयानक सर्पांनी भरलेला होता. वायूपासून जन्मलेला तो वायुपुत्र, वारा आकाशातून जातो तसा (जाण्यास सिद्ध झाला).
5.56.42
प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम्।
स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ ५.५६.४२ ॥
वानरांमधील सिंहासारखा तो हरी दक्षिणेकडून उत्तर दिशेकडे निघाला. तेव्हा त्या वानराने पीडिलेला तो श्रेष्ठ पर्वत...
5.56.43
ररास विविधैर्भूतैः प्राविशद् वसुधातलम्।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ॥ ५.५६.४३ ॥
विविध प्राणी ओरडले; थरथरणाऱ्या शिखरांसह आणि कोसळणाऱ्या वृक्षांसह तो पर्वत पृथ्वीत शिरला.
5.56.44
तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः।
निपेतुर्भूतले भग्नाः शक्रायुधहता इव ॥ ५.५६.४४ ॥
त्याच्या प्रचंड वेगाने उन्मळलेले फुलांनी बहरलेले वृक्ष मोडून इंद्रवज्राने आहत झाल्याप्रमाणे भूमीवर कोसळले.
5.56.45
कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम्।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् हि शुश्रुवे ॥ ५.५६.४५ ॥
गुहा आणि दऱ्यांमध्ये राहणाऱ्या, पीडित झालेल्या महापराक्रमी सिंहांची भयंकर गर्जना आकाश फोडत ऐकू आली.
5.56.46
त्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणाः।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥ ५.५६.४६ ॥
भीतीने वस्त्रे विस्कटलेल्या आणि अलंकार अस्ताव्यस्त झालेल्या विद्याधरी अचानक त्या पर्वतावरून वर उडाल्या.
5.56.47
अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥ ५.५६.४७ ॥
अतिविशाल, बलवान, प्रज्वलित जिभा आणि महाविषारी मोठे नाग, डोकी व माने चिरडलेले, त्या पर्वताला वेढून बसले.
5.56.48
किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ॥ ५.५६.४८ ॥
किन्नर, उरग, गंधर्व, यक्ष आणि विद्याधर हेही त्या पीडित श्रेष्ठ पर्वताला सोडून आकाशात जाऊन उभे राहिले.
5.56.49
स च भूमिधरः श्रीमान् बलिना तेन पीडितः।
सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम् ॥ ५.५६.४९ ॥
ते श्रीमान पर्वत त्या बलवान वानराच्या दाबाने पीडित होऊन, वृक्ष आणि शिखरांसह उंच असूनही, रसातळात शिरला.
5.56.50
दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥ ५.५६.५० ॥
दहा योजने रुंद आणि तीस योजने उंच असलेला तो पर्वत पृथ्वीशी समतल झाला; तो धराधर झाला.
5.56.51
स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम्।
कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः ॥ ५.५६.५१ ॥
भयंकर खाऱ्या समुद्राला सहज लांघण्याची इच्छा धरून तो, लाटा आदळणाऱ्या किनाऱ्यापर्यंत येऊन, वानर हरी आकाशात झेपावला.