वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.57.1
आप्लुत्य च महावेगः पक्षवानिव पर्वतः।
भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम् ॥ ५.५७.१ ॥
महावेगाने उडी घेऊन, पंख असलेल्या पर्वताप्रमाणे, नाग, यक्ष व गंधर्वांनी जागवलेली कमळे व नीलकमळे असलेल्या ठिकाणी तो झेपावला.
5.57.2
स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्।
तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवलशाद्वलम् ॥ ५.५७.२ ॥
चंद्र व कुमुदांनी रमणीय, सूर्य व कारंडव पक्ष्यांनी शुभ, तिष्य-श्रवण नक्षत्रे व कादंब पक्षी असलेल्या, मेघरूपी शेवाळ व हिरवळ असलेल्या आकाशात तो गेला.
5.57.3
पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्।
ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलासितम् ॥ ५.५७.३ ॥
पुनर्वसूचा महामीन, लोहितांग (मंगळ) महाग्रह, ऐरावत महाद्वीप आणि स्वाती-हंसांचा विलास असलेल्या आकाशात.
5.57.4
वातसंघातजालोर्मिचन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्।
हनूमानपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ॥ ५.५७.४ ॥
वाऱ्याच्या समूहांच्या जाळ्यासारख्या लाटा आणि चंद्रकिरणांनी थंड झालेले पाणी असलेला गगनसागर हनुमान थकल्याशिवाय पार करत गेला.
5.57.5
ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन्।
हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ॥ ५.५७.५ ॥
आकाश गिळंकृत करत असल्यासारखा, ताराधिपती चंद्राला स्पर्श करत असल्यासारखा, नक्षत्रांसह आणि सूर्यमंडलासह गगन हरण करत असल्यासारखा.
5.57.6
अपारमपरिश्रान्तश्चाम्बुधिं समगाहत।
हनूमान् मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ॥ ५.५७.६ ॥
अपार अशा समुद्रात थकलेला नसलेला हनुमान शिरून पार झाला; मेघांची जाळी ओढून बाजूला सारत असल्यासारखा तो गेला.
5.57.7
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च।
हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५.५७.७ ॥
पांढऱ्या-लाल, निळ्या-मंजिष्ठी आणि हिरव्या-लाल रंगांचे मोठे ढग चमकू लागले.
5.57.8
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चन्द्रमा इव दृश्यते ॥ ५.५७.८ ॥
ढगांच्या जाळ्यात शिरत आणि पुन्हा पुन्हा बाहेर येत, कधी दिसत कधी लपत, तो चंद्रासारखा दिसत होता.
5.57.9
विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः।
दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तथा चन्द्रायतेऽम्बरे ॥ ५.५७.९ ॥
विविध दाट ढगांमध्ये संचार करणारा, शुभ्र वस्त्र धारण केलेला तो वीर, दिसणारा आणि अदृश्य होणारा, आकाशात चंद्राप्रमाणे चमकत होता.
5.57.10
तार्क्ष््यायमाणो गगने स बभौ वायुनन्दनः।
दारयन् मेघवृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ॥ ५.५७.१० ॥
गरुडासारखा आकाशात वायुपुत्र शोभला; ढगांचे समूह फाडत आणि पुन्हा पुन्हा त्यातून झेप घेत.
5.57.11
नदन् नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः।
प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ॥ ५.५७.११ ॥
मेघगर्जनेसारख्या महानादाने गर्जना करत, श्रेष्ठ राक्षसांचा वध करून आणि आपले नाव जाहीर करून.
5.57.12
आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम्।
अर्दयित्वा महावीरान् वैदेहीमभिवाद्य च ॥ ५.५७.१२ ॥
नगरी व्याकुळ करून, रावणाला भयभीत करून, महावीरांना पीडून आणि वैदेहीला वंदन करून.
5.57.13
आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम्।
पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ॥ ५.५७.१३ ॥
महातेजस्वी आणि वीर्यवान हनुमान पुन्हा समुद्राच्या मध्यातून आले आणि पर्वतराज सुनाभाला स्पर्श करून पुढे गेले.
5.57.14
ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागमत्।
स किंचिदारात् सम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ॥ ५.५७.१४ ॥
धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाप्रमाणे महावेगाने ते पुढे आले; दुरून त्या महापर्वताला पाहून तेथे पोहोचले.
5.57.15
महेन्द्रं मेघसंकाशं ननाद स महाकपिः।
स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः ॥ ५.५७.१५ ॥
मेघासारख्या त्या महेंद्र पर्वतावर त्या महाकपीने गर्जना केली; त्या वानराने दाही दिशा सर्व बाजूंनी भरून टाकल्या.
5.57.16
नदन् नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः।
स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्दर्शनलालसः ॥ ५.५७.१६ ॥
मेघगर्जनेसारख्या महान आवाजाने गर्जना करीत, मित्रांना पाहण्याच्या आतुरतेने ते त्या ठिकाणी पोहोचले.
5.57.17
ननाद सुमहानादं लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत्।
तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णाचरिते पथि ॥ ५.५७.१७ ॥
त्यांनी अत्यंत महान गर्जना केली आणि शेपटीही हलवली; गरुडांनी संचार केलेल्या त्या मार्गावर गर्जना करीत असताना,
5.57.18
फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम्।
ये तु तत्रोत्तरे कूले समुद्रस्य महाबलाः ॥ ५.५७.१८ ॥
त्यांच्या त्या गर्जनेने सूर्यमंडलासह आकाश जणू फाटत होते. आणि समुद्राच्या उत्तर किनाऱ्यावर जे महाबलवान होते—
5.57.19
पूर्वं संविष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः।
महतो वायुनुन्नस्य तोयदस्येव निःस्वनम्।
शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः ॥ ५.५७.१९ ॥
पूर्वीच बसलेले शूर वानर, वायुपुत्राला पाहण्याच्या इच्छेने, वाऱ्याने ढकललेल्या महामेघाच्या गर्जनेसारखा तो नाद तेव्हा ऐकत होते — हनुमानाच्या मांड्यांच्या वेगातून उठलेला तो घोष.
5.57.20
ते दीनमनसः सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः।
वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ ५.५७.२० ॥
खिन्न मनाचे ते सर्व वनवासी वानर वानरेंद्राचा, मेघगर्जनेसारखा तो निर्घोष ऐकत होते.
5.57.21
निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः।
बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५.५७.२१ ॥
गर्जणाऱ्याचा तो नाद ऐकून ते सर्व वानर चहूकडून उत्सुक झाले; आपल्या मित्रांना पाहण्याच्या इच्छेने भरले.
5.57.22
जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः।
उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५.५७.२२ ॥
वानरश्रेष्ठ जांबवान, प्रेम व हर्षाने मन भरून जाऊन, सर्व वानरांना संबोधून हे शब्द बोलला.
5.57.23
सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनूमान् नात्र संशयः।
न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ॥ ५.५७.२३ ॥
हनुमानाने सर्व प्रकारे कार्य पूर्ण केले आहे, यात संशय नाही; ज्याचे कार्य पूर्ण झाले नाही त्याचा नाद असा असू शकत नाही.
5.57.24
तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः।
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुर्यतस्ततः ॥ ५.५७.२४ ॥
त्या महात्म्याच्या बाहू व मांड्यांचा वेग आणि त्याचा नाद ऐकून आनंदित झालेले वानर इकडेतिकडे उसळून उठले.
5.57.25
ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च।
प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ॥ ५.५७.२५ ॥
ते आनंदित होऊन हनुमंताला पाहण्याच्या इच्छेने एका पर्वतशिखरावरून दुसऱ्या पर्वतशिखरावर, एका शिखरावरून दुसऱ्या शिखरावर गेले.
5.57.26
ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखामवस्थिताः।
वासांसि च प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः ॥ ५.५७.२६ ॥
आनंदित वानरांनी झाडांच्या टोकांवर फांद्या धरून उभे राहून तेजस्वी वस्त्रे हलवली.
5.57.27
गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः।
एवं जगर्ज बलवान् हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ५.५७.२७ ॥
पर्वताच्या गुहेत लपलेला वारा जसा गर्जतो, तसा बलवान वायुपुत्र हनुमान गर्जला.
5.57.28
तमभ्रघनसंकाशमापतन्तं महाकपिम्।
दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ५.५७.२८ ॥
दाट ढगासारखा खाली उतरणाऱ्या त्या महाकपीला पाहून सर्व वानर तेव्हा हात जोडून उभे राहिले.
5.57.29
ततस्तु वेगवान् वीरो गिरेर्गिरिनिभः कपिः।
निपपात गिरेस्तस्य शिखरे पादपाकुले ॥ ५.५७.२९ ॥
मग वेगवान वीर कपी, पर्वतासारखा तो, वृक्षांनी भरलेल्या त्या पर्वतशिखरावर उतरला.
5.57.30
हर्षेणापूर्यमाणोऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे।
छिन्नपक्ष इवाकाशात् पपात धरणीधरः ॥ ५.५७.३० ॥
आनंदाने भरलेला तो, सुंदर पर्वतझऱ्याजवळ, छाटलेल्या पंखांच्या पर्वतासारखा आकाशातून कोसळला.
5.57.31
ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः।
हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ५.५७.३१ ॥
तेव्हा आनंदित मनाने सर्व श्रेष्ठ वानरांनी महात्मा हनुमानाला वेढून त्याच्याजवळ उभे राहिले.
5.57.32
परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः।
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमागतमुपागमन् ॥ ५.५७.३२ ॥
सर्वांनी त्याला वेढून परम आनंद मिळवला; आनंदी चेहऱ्यांनी सर्व परत आलेल्या त्याच्याजवळ गेले.
5.57.33
उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च।
प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥ ५.५७.३३ ॥
कंदमुळे व फळे उपहार म्हणून घेऊन वानरांनी वानरश्रेष्ठ, वायुपुत्र हनुमानाचा सत्कार केला.
5.57.34
विनेदुर्मुदिताः केचित् केचित् किलकिलां तथा।
हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर्वानरर्षभाः ॥ ५.५७.३४ ॥
कोणी आनंदाने गर्जले, कोणी किलकिलाट केला; हर्षित झालेल्या श्रेष्ठ वानरांनी वृक्षांच्या फांद्या आणल्या.
5.57.35
हनूमांस्तु गुरून् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा।
कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः ॥ ५.५७.३५ ॥
तेव्हा महाकपी हनुमानाने जांबवानादी वृद्ध गुरुजनांना आणि कुमार अंगदाला वंदन केले.
5.57.36
स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः।
दृष्टा देवीति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ॥ ५.५७.३६ ॥
त्या दोघांनी सन्मानित केलेल्या आणि वानरांनी प्रसन्न केलेल्या पूज्य, पराक्रमी हनुमानाने 'देवीचे दर्शन झाले' असे थोडक्यात सांगितले.
5.57.37
निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम्।
रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ॥ ५.५७.३७ ॥
तेव्हा वालीच्या पुत्राचा हात धरून ते महेंद्र पर्वताच्या रमणीय वनप्रदेशात बसले.
5.57.38
हनूमानब्रवीत् पृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान्।
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ॥ ५.५७.३८ ॥
विचारले असता हनुमान त्या वानरश्रेष्ठांना म्हणाला: अशोकवनिकेत राहणारी जनकाची कन्या दिसली.
5.57.39
रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा ॥ ५.५७.३९ ॥
निर्दोष ती अत्यंत भयंकर राक्षसींनी रक्षिलेली आहे; एकच वेणी धारण करून, रामदर्शनाच्या लालसेने ती आहे.
5.57.40
उपवासपरिश्रान्ता मलिना जटिला कृशा।
ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् ॥ ५.५७.४० ॥
उपवासाने थकलेली, मलीन, जटाधारी, कृश अशी; 'दिसली' हे महान अर्थाचे, अमृतासारखे वचन—
5.57.41
निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानराभवन्।
क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः ॥ ५.५७.४१ ॥
मारुतीचे बोलणे ऐकून सर्व वानर आनंदित झाले; कोणी गर्जना केली, कोणी ओरडले, महाबलवान कोणी गर्जले.
5.57.42
चक्रुः किलकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे।
केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः ॥ ५.५७.४२ ॥
कोणी किलकिलाट केला, कोणी प्रत्युत्तरादाखल गर्जले; काही कपिकुंजर शेपटी उंचावून आनंदित झाले.
5.57.43
आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः।
अपरे तु हनूमन्तं श्रीमन्तं वानरोत्तमम् ॥ ५.५७.४३ ॥
काहींनी लांब, वक्र व पसरलेल्या शेपट्या जोराने हलवल्या; इतरांनी तेजस्वी वानरश्रेष्ठ हनुमानाकडे पाहिले.
5.57.44
आप्लुत्य गिरिशृङ्गेषु संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः।
उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तु तदाब्रवीत् ॥ ५.५७.४४ ॥
आनंदाने पर्वतशिखरांवर उड्या घेऊन त्यांनी हनुमानाला स्पर्श केला; तेव्हा पूर्वी बोललेला अंगद हनुमानाला म्हणाला.
5.57.45
सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम्।
सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते ॥ ५.५७.४५ ॥
सर्व वीर वानरांमध्ये तुझे हे बोलणे अनुपम आहे; हे वानरा, धैर्य आणि पराक्रमात तुझ्यासारखा कोणीही नाही.
5.57.46
यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः।
जीवितस्य प्रदाता नस्त्वमेको वानरोत्तम ॥ ५.५७.४६ ॥
विशाल समुद्र ओलांडून तू परत आलास; हे वानरश्रेष्ठा, आम्हाला जीवन देणारा एकटाच तू आहेस.
5.57.47
त्वत्प्रसादात् समेष्यामः सिद्धार्था राघवेण ह।
अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः ॥ ५.५७.४७ ॥
तुझ्या कृपेने आम्ही कार्यसिद्धी घेऊन रघुनंदनाला भेटू. अहो, स्वामींवरील तुझी भक्ती! अहो, तुझा पराक्रम! अहो, तुझा धीर!
5.57.48
दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी।
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीतावियोगजम् ॥ ५.५७.४८ ॥
सुदैवाने तू रामपत्नी, यशस्विनी देवीला पाहिलेस; सुदैवाने काकुत्स्थ सीतावियोगाने उत्पन्न झालेला शोक सोडतील.
5.57.49
ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः।
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ॥ ५.५७.४९ ॥
नंतर अंगद, हनुमान आणि जांबवान यांना वेढून आनंदित झालेले वानर विशाल शिलांचा आश्रय घेते झाले.
5.57.50
उपविष्टा गिरेस्तस्य शिलासु विपुलासु ते।
श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः ॥ ५.५७.५० ॥
त्या पर्वताच्या विशाल शिलांवर बसलेले ते श्रेष्ठ वानर समुद्रलंघनाची कथा ऐकण्याची इच्छा करीत होते.
5.57.51
दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः ॥ ५.५७.५१ ॥
लंका, सीता आणि रावण यांच्या दर्शनाची वार्ता ऐकण्यासाठी सर्व वानर हात जोडून हनुमानाच्या मुखाकडे पाहत उभे राहिले.
5.57.52
तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः।
उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ॥ ५.५७.५२ ॥
तेथे अनेक वानरांनी वेढलेला श्रीमान अंगद उभा होता; स्वर्गात देवांनी सेवा केलेल्या देवेंद्राप्रमाणे.
5.57.53
हनूमता कीर्तिमता यशस्विना
तथाङ्गदेनाङ्गदनद्धबाहुना।
मुदा तदाध्यासितमुन्नतं मह-
न्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥ ५.५७.५३ ॥
कीर्तिमान यशस्वी हनुमानाने आणि बाहुभूषणे धारण केलेल्या बाहूंच्या अंगदाने आनंदाने अधिष्ठित झालेले ते उंच महान पर्वतशिखर तेजाने झगमगू लागले.