বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.63.1
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५.६३.१ ॥
তখন মাথা দিয়ে পড়ে থাকা সেই বানরকে দেখে বানরশ্রেষ্ঠ (সুগ্রীব) উদ্বিগ্ন হৃদয়ে এই কথা বললেন।
5.63.2
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम।
अभयं ते प्रदास्यामि सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ ५.६३.२ ॥
ওঠো, ওঠো! কেন তুমি আমার পায়ে পড়লে? তোমাকে অভয় দিচ্ছি; সত্যই বলো।
5.63.3
किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्नं ब्रूहि यद् वक्तुमर्हसि।
कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर ॥ ५.६३.३ ॥
উদ্বেগে তোমার মঙ্গল কী? যা বলার সব বলো। হে বানর, মধুবনে কুশল তো? শুনতে ইচ্ছা করি।
5.63.4
स समाश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
उत्थाय स महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ ५.६३.४ ॥
সেই মহাত্মা সুগ্রীবের দ্বারা আশ্বস্ত হয়ে মহাপ্রাজ্ঞ দধিমুখ উঠে এই কথা বললেন।
5.63.5
नैवर्क्षरजसा राजन् न त्वया न च वालिना।
वनं निसृष्टपूर्वं ते नाशितं तत्तु वानरैः ॥ ५.६३.५ ॥
হে রাজন! মধুবন ঋক্ষেরা নষ্ট করেনি, তুমিও করোনি, বালীও না; পূর্বে তোমাকে দেওয়া সেই বন বানরেরাই নষ্ট করেছে।
5.63.6
न्यवारयमहं सर्वान् सहैभिर्वनचारिभिः।
अचिन्तयित्वा मां हृष्टा भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५.६३.६ ॥
এই বনচারী বানরদের সকলকে আমি নিষেধ করেছিলাম; কিন্তু আমাকে গ্রাহ্য না করে তারা হর্ষভরে খেয়ে ও পান করে চলেছে।
5.63.7
एभिः प्रधर्षणायां च वारितं वनपालकैः।
मामप्यचिन्तयन् देव भक्षयन्ति वनौकसः ॥ ५.६३.७ ॥
হে দেব, প্রধর্ষণে বনপালকেরা নিষেধ করলেও, আমাকেও গ্রাহ্য না করে বনবাসীরা ভক্ষণ করছিল।
5.63.8
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति हि ॥ ५.६३.८ ॥
কেউ এখানে অবশিষ্ট ফেলে দেয়, অন্যরা খায়; নিষেধ করলে তারা সবাই ভ্রূকুটি দেখায়।
5.63.9
इमे हि संरब्धतरास्तदा तैः सम्प्रधर्षिताः।
निवार्यन्ते वनात् तस्मात् क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ ५.६३.९ ॥
তখন তাদের দ্বারা আক্রান্ত হয়ে এরা আরও ক্রুদ্ধ হয়ে ওঠে; তাই ক্রুদ্ধ শ্রেষ্ঠ বানরদের দ্বারা বন থেকে তাদের নিবারণ করা হচ্ছে।
5.63.10
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः सम्प्रधर्षिताः ॥ ५.६३.१० ॥
তখন রক্তবর্ণ চোখের সেই বহু বীর বানরের দ্বারা, বানরশ্রেষ্ঠেরা ক্রোধে হরিদের আক্রান্ত হলেন।
5.63.11
पाणिभिर्निहताः केचित् केचिज्जानुभिराहताः।
प्रकृष्टाश्च तदा कामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५.६३.११ ॥
কেউ হাতের আঘাতে নিহত হল, কেউ হাঁটুর আঘাতে আহত হল; তারপর ইচ্ছামতো টেনে নিয়ে তাদের দেবমার্গ দেখানো হল।
5.63.12
एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैश्च भक्ष्यते ॥ ५.६३.१२ ॥
এইভাবে এই বীরেরা নিহত হল, আপনি প্রভু থাকা সত্ত্বেও; আর তাদের দ্বারা সমগ্র মধুবন ইচ্ছামতো ভক্ষিত হচ্ছে।
5.63.13
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।
अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ५.६३.१३ ॥
এইভাবে নিবেদিত হতে থাকা বানরশ্রেষ্ঠ সুগ্রীবকে মহাপ্রাজ্ঞ, শত্রুবীরঘাতী লক্ষ্মণ জিজ্ঞাসা করলেন।
5.63.14
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।
किं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.६३.१४ ॥
হে রাজন! এই বনপাল বানর সামনে এসে কী কারণে ও কোন উদ্দেশ্য নির্দেশ করে দুঃখিত হয়ে এই কথা বলল?
5.63.15
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.६३.१५ ॥
মহাত্মা লক্ষ্মণ এভাবে বললে বাক্বিশারদ সুগ্রীব লক্ষ্মণকে এই কথা বললেন।
5.63.16
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ ५.६३.१६ ॥
আর্য লক্ষ্মণ! বীর দধিমুখ নামক বানর বললেন—অঙ্গদপ্রমুখ বীর বানরেরা মধু ভক্ষণ করেছে।
5.63.17
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्याद् व्यतिक्रमः।
वनं यदभिपन्नास्ते साधितं कर्म तद् ध्रुवम् ॥ ५.६३.१७ ॥
যারা কাজ সম্পন্ন করেনি তাদের এমন লঙ্ঘন হতে পারত না। তারা বনে পৌঁছেছে; অতএব নিশ্চয়ই তারা সেই কাজ সম্পন্ন করেছে।
5.63.18
वारयन्तो भृशं प्राप्ताः पाला जानुभिराहताः।
तथा न गणितश्चायं कपिर्दधिमुखो बली ॥ ५.६३.१८ ॥
তাদের বাধা দিতে প্রবলভাবে চেষ্টা করতে করতে বনপালেরা এল এবং হাঁটু দিয়ে আহত হল। আর এই বলশালী বানর দধিমুখকেও তারা গণ্য করেনি।
5.63.19
पतिर्मम वनस्यायमस्माभिः स्थापितः स्वयम्।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ॥ ५.६३.१९ ॥
এই বনের প্রভু আমরাই নিযুক্ত করেছিলাম। দেবীকে হনুমান দেখেছে, নিঃসন্দেহে, অন্য কেউ নয়।
5.63.20
न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।
कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुङ्गवे ॥ ५.६३.२० ॥
এই কর্মসাধনের অন্য কোনো কারণ নেই। কার্যসিদ্ধি হনুমানের মধ্যেই, আর শ্রেষ্ঠ বানরের উপরই সিদ্ধান্ত নির্ভর করে।
5.63.21
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ ५.६३.२१ ॥
জাম্ববান নেতা এবং মহাবলী অঙ্গদ যেখানে আছেন, সেখানে সংকল্প, বীর্য ও শাস্ত্রজ্ঞান সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে।
5.63.22
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ ५.६३.२२ ॥
হনুমানই সেখানে অধিষ্ঠাতা; অন্য কোনো পথ নেই। অঙ্গদপ্রমুখ বীরেরা সত্যিই মধুবন ধ্বংস করেছে।
5.63.23
विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
आगतैश्चाप्रधृष्यं तद्धतं मधुवनं हि तैः ॥ ५.६३.२३ ॥
দক্ষিণ দিকে অনুসন্ধান করে ফিরে আসা শ্রেষ্ঠ বানরেরা সেই অজেয় মধুবন ধ্বংস করল।
5.63.24
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं तु वानरैः।
पातिता वनपालास्ते तदा जानुभिराहताः ॥ ५.६३.२४ ॥
বানরেরা সমস্ত বনে আক্রমণ চালিয়ে তা উপভোগ করল; তখন বনরক্ষীরা হাঁটুর আঘাতে ভূপাতিত হল।
5.63.25
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ ५.६३.२५ ॥
এই উদ্দেশ্যেই মধুরভাষী এই বানর এখানে এসেছে। এর নাম দধিমুখ, সুপরিচিত বিক্রমের অধিকারী।
5.63.26
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ ५.६३.२६ ॥
হে মহাবাহু সৌমিত্রি, সত্যিই দেখো, সীতাকে দেখা গেছে। সব বানর যেভাবে গিয়ে মধু পান করে, তারাও সেভাবেই সেখানে পৌঁছেছে।
5.63.27
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ ५.६३.२७ ॥
হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, বৈদেহীকে না দেখে, বরপ্রাপ্ত খ্যাত সেই বনবাসী বানরেরা এই দিব্য বন কখনো ধ্বংস করত না।
5.63.28
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ ५.६३.२८ ॥
তখন ধর্মাত্মা লক্ষ্মণ রাঘবের সঙ্গে সুগ্রীবের মুখ থেকে নির্গত কানে সুখকর বাণী শুনে অত্যন্ত আনন্দিত হলেন।
5.63.29
प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैवं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च ॥ ५.६३.२९ ॥
মহাযশা রাম ও লক্ষ্মণ অত্যন্ত আনন্দিত হলেন। দধিমুখের এমন কথা শুনে সুগ্রীবও আনন্দিত হলেন।
5.63.30
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ॥ ५.६३.३० ॥
সুগ্রীব বনপালকে আবার এই কথা বললেন: "এই বন যারা উপভোগ করেছে, সেই কর্মসম্পাদনকারীদের জন্য আমি সন্তুষ্ট।"
5.63.31
धर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।
गच्छ शीघ्रं मधुवनं संरक्षस्व त्वमेव हि।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान् हनूमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ५.६३.३१ ॥
তাদের কৃত অপমান ও কর্ম ক্ষমার যোগ্য। শীঘ্র যাও, মধুবন রক্ষা কর; হনুমানের নেতৃত্বে সেই বানরদের সবাইকে দ্রুত পাঠিয়ে দাও।
5.63.32
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्-
शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।
प्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां
श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ ५.६३.३२ ॥
হনুমান যাদের প্রধান, সিংহের মতো গর্বিত সেই শাখামৃগদের শীঘ্র জিজ্ঞাসা করতে চাই; কার্যসিদ্ধ তাদের কাছে দুই রাঘবের সঙ্গে সীতার সন্ধানে কৃত প্রচেষ্টার কথা শুনতে চাই।
5.63.33
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ
दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।
अङ्गैः प्रहृष्टैः कार्यसिद्धिं विदित्वा
बाह्वोरासन्नामतिमात्रं ननन्द ॥ ५.६३.३३ ॥
প্রীতিতে বিস্ফারিত নয়নে অত্যন্ত আনন্দিত দুই কুমারকে কার্যসিদ্ধ দেখে, বানররাজ আনন্দিত অঙ্গে কার্যসিদ্ধি বুঝে, বাহুর কাছে আসা তাঁদের দেখে অত্যন্ত আনন্দিত হলেন।