Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.63

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.63.1

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५.६३.१ ॥

तब सुग्रीव ने सिर से गिरे हुए उस वानर को देखा, और उनका हृदय व्याकुल हो उठा; वे यह वचन बोले।

5.63.2

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम।
अभयं ते प्रदास्यामि सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ ५.६३.२ ॥

उठो, उठो! तुम मेरे चरणों में क्यों गिरे हो? मैं तुम्हें अभय दूँगा; सच-सच कहो।

5.63.3

किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्नं ब्रूहि यद् वक्तुमर्हसि।
कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर ॥ ५.६३.३ ॥

घबराहट से तुम्हारा कल्याण क्या है? जो कहना चाहते हो, पूरा बताओ। हे वानर, मधुवन में सब कुशल तो है? मैं सुनना चाहता हूँ।

5.63.4

स समाश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
उत्थाय स महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ ५.६३.४ ॥

उस महात्मा सुग्रीव से आश्वासन पाकर वह महाबुद्धिमान दधिमुख उठा और यह वचन बोला।

5.63.5

नैवर्क्षरजसा राजन् न त्वया न च वालिना।
वनं निसृष्टपूर्वं ते नाशितं तत्तु वानरैः ॥ ५.६३.५ ॥

हे राजन्! मधुवन का नाश न ऋक्षराज (जाम्बवान) ने किया, न आपने, न वाली ने; वह वन, जो पहले आपको दिया गया था, वानरों ने ही नष्ट कर दिया है।

5.63.6

न्यवारयमहं सर्वान् सहैभिर्वनचारिभिः।
अचिन्तयित्वा मां हृष्टा भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५.६३.६ ॥

मैंने इन वनचारी वानरों सहित सबको रोका था; परंतु मुझ पर ध्यान न देकर वे हर्षित होकर खाते और पीते रहे।

5.63.7

एभिः प्रधर्षणायां च वारितं वनपालकैः।
मामप्यचिन्तयन् देव भक्षयन्ति वनौकसः ॥ ५.६३.७ ॥

इन्होंने प्रधर्षण में वनपालकों द्वारा मना किए जाने पर भी, हे देव, मेरी परवाह न करके वनवासी (वानर) भक्षण करते रहे।

5.63.8

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति हि ॥ ५.६३.८ ॥

कुछ लोग यहाँ बचा हुआ फेंक देते हैं, दूसरे भी खाते रहते हैं; रोके जाने पर वे सब भौंहें चढ़ाकर (क्रोध) दिखाते हैं।

5.63.9

इमे हि संरब्धतरास्तदा तैः सम्प्रधर्षिताः।
निवार्यन्ते वनात् तस्मात् क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ ५.६३.९ ॥

ये लोग तब उन (वनपालों) से आक्रमित होकर और अधिक क्रोधित हुए; इसलिए वन से क्रुद्ध श्रेष्ठ वानरों द्वारा रोके जाते हैं।

5.63.10

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः सम्प्रधर्षिताः ॥ ५.६३.१० ॥

तब उन बहुत से वीर वानरों द्वारा, जिनकी आँखें क्रोध से लाल थीं, वानर-श्रेष्ठ (वीर) क्रोध से हरियों (वानरों) पर आक्रमण कर बैठे।

5.63.11

पाणिभिर्निहताः केचित् केचिज्जानुभिराहताः।
प्रकृष्टाश्च तदा कामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५.६३.११ ॥

कुछ हाथों से मारे गए, कुछ घुटनों से आहत हुए; तब उन्हें इच्छानुसार खींचा गया और देवमार्ग (मृत्यु का मार्ग) दिखाया गया।

5.63.12

एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैश्च भक्ष्यते ॥ ५.६३.१२ ॥

इस प्रकार ये शूर मारे गए, जबकि आप, हे स्वामी, विद्यमान हैं; और उनके द्वारा संपूर्ण मधुवन इच्छानुसार भक्षित हो रहा है।

5.63.13

एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।
अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ५.६३.१३ ॥

इस प्रकार सूचित किए जा रहे वानरश्रेष्ठ सुग्रीव से महाप्राज्ञ, शत्रुवीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण ने पूछा।

5.63.14

किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।
किं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.६३.१४ ॥

हे राजन्! यह वनपाल वानर सामने आकर किस कारण से और किस प्रयोजन को बताते हुए दुःखी होकर ये वचन बोला?

5.63.15

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.६३.१५ ॥

महात्मा लक्ष्मण के इस प्रकार पूछने पर वचन-विशारद सुग्रीव ने लक्ष्मण से ये वचन कहे।

5.63.16

आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ ५.६३.१६ ॥

हे आर्य लक्ष्मण! वीर वानर दधिमुख ने कहा कि अंगद के नेतृत्व वाले वीर वानरों ने मधु का भक्षण कर लिया है।

5.63.17

नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्याद् व्यतिक्रमः।
वनं यदभिपन्नास्ते साधितं कर्म तद् ध्रुवम् ॥ ५.६३.१७ ॥

जिन्होंने कार्य सिद्ध नहीं किया, उनका ऐसा उल्लंघन नहीं होता। वे वन में पहुँचे हैं, अतः निश्चय ही उन्होंने वह कार्य सिद्ध कर लिया है।

5.63.18

वारयन्तो भृशं प्राप्ताः पाला जानुभिराहताः।
तथा न गणितश्चायं कपिर्दधिमुखो बली ॥ ५.६३.१८ ॥

वनपाल, उन्हें रोकने का भरसक प्रयत्न करते हुए, पहुँचे और घुटनों से मारे गए। तथा यह बलवान वानर दधिमुख भी (उनके द्वारा) गिना नहीं गया।

5.63.19

पतिर्मम वनस्यायमस्माभिः स्थापितः स्वयम्।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ॥ ५.६३.१९ ॥

यह वन का स्वामी है, जिसे हमने स्वयं नियुक्त किया था। निस्संदेह देवी को हनुमान ने ही देखा है, किसी और ने नहीं।

5.63.20

न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।
कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुङ्गवे ॥ ५.६३.२० ॥

इस कर्म की सिद्धि का कोई दूसरा कारण नहीं है। कार्य की सफलता हनुमान में ही है, और श्रेष्ठ वानर पर ही निर्णय टिका है।

5.63.21

व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ ५.६३.२१ ॥

जहाँ जाम्बवान् नेता हों और महाबली अङ्गद हों, वहाँ संकल्प, पराक्रम और विद्या भी स्थिर रहते हैं।

5.63.22

हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ ५.६३.२२ ॥

हनुमान ही वहाँ अधिष्ठाता हैं; अन्यथा वहाँ कोई और उपाय नहीं। अङ्गद आदि वीरों ने निश्चय ही मधुवन का विनाश किया है।

5.63.23

विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
आगतैश्चाप्रधृष्यं तद्धतं मधुवनं हि तैः ॥ ५.६३.२३ ॥

दक्षिण दिशा में खोज कर लौटे श्रेष्ठ वानरों ने, लौटने पर, उस अजेय मधुवन को निश्चय ही नष्ट कर दिया।

5.63.24

धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं तु वानरैः।
पातिता वनपालास्ते तदा जानुभिराहताः ॥ ५.६३.२४ ॥

वानरों ने पूरे वन पर धावा बोलकर उसका उपभोग किया। उस समय वनपालों को घुटनों से प्रहार करके गिरा दिया गया।

5.63.25

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ ५.६३.२५ ॥

इसी उद्देश्य से यह मधुर वाणी वाला यहाँ आया है। इसका नाम दधिमुख है, यह वानर प्रसिद्ध पराक्रमी है।

5.63.26

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ ५.६३.२६ ॥

हे महाबाहु सौमित्रि, वास्तव में देखो, सीता देख ली गई है। जैसे सब वानर आकर मधु पीते हैं (वैसे ही वे मधुवन में जा पहुँचे हैं)।

5.63.27

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ ५.६३.२७ ॥

हे पुरुषश्रेष्ठ, विदेहनंदिनी को देखे बिना वे विख्यात वनवासी वानर, जिन्हें दिव्य वर प्राप्त है, इस दिव्य वन को कभी नहीं उजाड़ते।

5.63.28

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ ५.६३.२८ ॥

तब धर्मात्मा लक्ष्मण राघव (राम) के साथ प्रसन्न हो गए, सुग्रीव के मुख से निकली कानों को सुखद लगने वाली वाणी सुनकर।

5.63.29

प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैवं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च ॥ ५.६३.२९ ॥

महायशस्वी राम और लक्ष्मण अत्यंत प्रसन्न हुए। दधिमुख की ऐसी बात सुनकर सुग्रीव भी प्रसन्न हो गए।

5.63.30

वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ॥ ५.६३.३० ॥

सुग्रीव ने वनपाल से फिर यह वचन कहा: "मैं प्रसन्न हूँ कि उन कर्मकर्ताओं ने इस वन का उपभोग किया।"

5.63.31

धर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।
गच्छ शीघ्रं मधुवनं संरक्षस्व त्वमेव हि।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान् हनूमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ५.६३.३१ ॥

उनके द्वारा किया गया अपमान और उनकी करतूत क्षमा करने योग्य है। जाओ, शीघ्र मधुवन की रक्षा करो, और तुम ही शीघ्र उन सब वानरों को, जिनमें हनुमान् प्रमुख हैं, भेज दो।

5.63.32

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्-
शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।
प्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां
श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ ५.६३.३२ ॥

मैं चाहता हूँ कि शीघ्र हनुमान् जिनमें प्रमुख हैं, सिंह के समान गर्वीले उन शाखामृगों से पूछूँ, और कार्य सिद्ध करके दोनों राघवों के साथ, सीता की प्राप्ति के लिए किए गए प्रयत्न को सुनूँ।

5.63.33

प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ
दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।
अङ्गैः प्रहृष्टैः कार्यसिद्धिं विदित्वा
बाह्वोरासन्नामतिमात्रं ननन्द ॥ ५.६३.३३ ॥

प्रेम से विस्फारित नेत्रों वाले, अत्यंत प्रसन्न दोनों कुमारों को, और वानरों के राजा (सुग्रीव) ने उन्हें कार्य सिद्ध किए हुए देखकर, हर्षित अंगों से कार्यसिद्धि जानकर, अत्यंत हर्षपूर्वक अपनी भुजाओं के समीप आए (कुमारों) से आनन्दित हुए।