वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.63.1
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५.६३.१ ॥
तेव्हा डोक्याने खाली पडलेल्या त्या वानराला पाहून वानरश्रेष्ठ (सुग्रीव) व्याकुळ मनाने हे वचन बोलला.
5.63.2
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम।
अभयं ते प्रदास्यामि सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ ५.६३.२ ॥
उठ, उठ! तू माझ्या पायांवर का पडलास? तुला अभय देईन; सत्यच सांग.
5.63.3
किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्नं ब्रूहि यद् वक्तुमर्हसि।
कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर ॥ ५.६३.३ ॥
घाबरून तुझे हित काय? जे सांगायचे ते सर्व सांग. हे वानरा, मधुवनात कुशल आहे ना? ऐकण्याची इच्छा आहे.
5.63.4
स समाश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
उत्थाय स महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ ५.६३.४ ॥
त्या महात्मा सुग्रीवाने धीर दिल्यावर महाप्रज्ञ दधिमुख उठून हे वचन बोलला.
5.63.5
नैवर्क्षरजसा राजन् न त्वया न च वालिना।
वनं निसृष्टपूर्वं ते नाशितं तत्तु वानरैः ॥ ५.६३.५ ॥
हे राजा! मधुवन ऋक्षांनी नष्ट केले नाही, तू नाही, वालीनेही नाही; पूर्वी तुला दिलेले ते वन वानरांनीच नष्ट केले आहे.
5.63.6
न्यवारयमहं सर्वान् सहैभिर्वनचारिभिः।
अचिन्तयित्वा मां हृष्टा भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५.६३.६ ॥
या वनचारी वानरांसह सर्वांना मी रोखले; पण माझी पर्वा न करता ते आनंदाने खात-पीत राहिले.
5.63.7
एभिः प्रधर्षणायां च वारितं वनपालकैः।
मामप्यचिन्तयन् देव भक्षयन्ति वनौकसः ॥ ५.६३.७ ॥
हे देवा, प्रधर्षणात वनपालकांनी अडवूनही, माझीही पर्वा न करता वनवासी खात राहिले.
5.63.8
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति हि ॥ ५.६३.८ ॥
काही येथे उरलेले फेकतात, इतर खातात; अडवले असता ते सर्व भुवया उंचावून दाखवतात.
5.63.9
इमे हि संरब्धतरास्तदा तैः सम्प्रधर्षिताः।
निवार्यन्ते वनात् तस्मात् क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ ५.६३.९ ॥
तेव्हा त्यांच्याकडून हल्ला झाल्याने हे अधिक संतापले; म्हणून संतप्त श्रेष्ठ वानरांकडून त्यांना वनातून अडवले जात आहे.
5.63.10
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः सम्प्रधर्षिताः ॥ ५.६३.१० ॥
तेव्हा क्रोधाने लालबुंद डोळ्यांच्या त्या अनेक वीर वानरांनी, वानरश्रेष्ठ क्रोधाने हरींवर हल्ला केला.
5.63.11
पाणिभिर्निहताः केचित् केचिज्जानुभिराहताः।
प्रकृष्टाश्च तदा कामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५.६३.११ ॥
कोणी हातांनी मारले गेले, कोणी गुडघ्यांनी आघात सोसले; मग इच्छेनुसार ओढले जाऊन त्यांना देवमार्ग दाखवला गेला.
5.63.12
एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैश्च भक्ष्यते ॥ ५.६३.१२ ॥
अशा प्रकारे हे शूर मारले गेले, तुम्ही स्वामी असतानाही; आणि त्यांच्याकडून संपूर्ण मधुवन मनसोक्त खाल्ले जात आहे.
5.63.13
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।
अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ५.६३.१३ ॥
अशा प्रकारे निवेदन केल्या जात असलेल्या वानरश्रेष्ठ सुग्रीवाला महाप्रज्ञ, शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या लक्ष्मणाने विचारले.
5.63.14
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।
किं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.६३.१४ ॥
हे राजा! हा वनपाल वानर समोर येऊन कोणत्या कारणाने व कोणता हेतू दर्शवून दुःखी होऊन ही वाक्ये बोलला?
5.63.15
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.६३.१५ ॥
महात्मा लक्ष्मणाने असे विचारल्यावर, वाक्यविशारद सुग्रीवाने लक्ष्मणाला हे वाक्य म्हटले.
5.63.16
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ ५.६३.१६ ॥
आर्य लक्ष्मणा! वीर दधिमुख वानराने सांगितले की अंगदप्रमुख वीर वानरांनी मध खाल्ले आहे.
5.63.17
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्याद् व्यतिक्रमः।
वनं यदभिपन्नास्ते साधितं कर्म तद् ध्रुवम् ॥ ५.६३.१७ ॥
ज्यांनी कार्य साधले नाही त्यांच्याकडून असे उल्लंघन घडत नाही. ते वनापर्यंत पोहोचले आहेत, म्हणून त्यांनी निश्चितच ते कार्य साधले आहे.
5.63.18
वारयन्तो भृशं प्राप्ताः पाला जानुभिराहताः।
तथा न गणितश्चायं कपिर्दधिमुखो बली ॥ ५.६३.१८ ॥
त्यांना अडवण्याचा खूप प्रयत्न करणारे वनपाल आले आणि गुडघ्यांनी मारले गेले. आणि या बलवान दधिमुख वानरालाही त्यांनी मोजले नाही.
5.63.19
पतिर्मम वनस्यायमस्माभिः स्थापितः स्वयम्।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ॥ ५.६३.१९ ॥
या वनाचा स्वामी आम्ही स्वतः नेमला होता. देवीला हनुमानानेच पाहिले आहे, यात संशय नाही, दुसऱ्या कोणी नव्हे.
5.63.20
न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।
कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुङ्गवे ॥ ५.६३.२० ॥
या कार्यसिद्धीला दुसरे कारण नाही. कार्यसिद्धी हनुमानातच आहे, आणि श्रेष्ठ वानरावरच निर्णय अवलंबून आहे.
5.63.21
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ ५.६३.२१ ॥
जांबवान नेता आणि महाबली अंगद जिथे आहेत, तिथे निश्चय, पराक्रम आणि विद्याही स्थिर राहतात.
5.63.22
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ ५.६३.२२ ॥
तिथे हनुमानच अधिष्ठाता आहे; दुसरा मार्ग नाही. अंगदप्रमुख वीरांनी मधुवन खरोखर उद्ध्वस्त केले.
5.63.23
विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
आगतैश्चाप्रधृष्यं तद्धतं मधुवनं हि तैः ॥ ५.६३.२३ ॥
दक्षिण दिशेत शोध घेऊन परतलेल्या श्रेष्ठ वानरांनी त्या अजेय मधुवनाचा नाश केला.
5.63.24
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं तु वानरैः।
पातिता वनपालास्ते तदा जानुभिराहताः ॥ ५.६३.२४ ॥
वानरांनी संपूर्ण वनावर हल्ला करून त्याचा उपभोग घेतला; तेव्हा वनरक्षक गुडघ्यांच्या प्रहाराने पाडले गेले.
5.63.25
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ ५.६३.२५ ॥
याच हेतूने मधुर वाणीचा हा येथे आला आहे. याचे नाव दधिमुख असून तो प्रसिद्ध पराक्रमी वानर आहे.
5.63.26
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ ५.६३.२६ ॥
हे महाबाहो सौमित्री, खरोखर पाहा, सीता दिसली आहे. सर्व वानर जाऊन जसे मध प्राशन करतात, तसे ते तेथे पोहोचले आहेत.
5.63.27
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ ५.६३.२७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, वैदेहीला पाहिल्याशिवाय वर प्राप्त झालेले प्रसिद्ध वनवासी वानर हे दिव्य वन कधीही उद्ध्वस्त करणार नाहीत.
5.63.28
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ ५.६३.२८ ॥
तेव्हा धर्मात्मा लक्ष्मण राघवासह, सुग्रीवाच्या मुखातून निघालेली कानांना सुखद वाणी ऐकून अत्यंत प्रसन्न झाला.
5.63.29
प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैवं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च ॥ ५.६३.२९ ॥
महायशस्वी राम व लक्ष्मण अत्यंत प्रसन्न झाले. दधिमुखाचे असे बोलणे ऐकून सुग्रीवही प्रसन्न झाला.
5.63.30
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ॥ ५.६३.३० ॥
सुग्रीव वनपालाला पुन्हा हे वचन म्हणाला: "हे वन ज्यांनी उपभोगले त्या कर्म करणाऱ्यांमुळे मी प्रसन्न आहे."
5.63.31
धर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।
गच्छ शीघ्रं मधुवनं संरक्षस्व त्वमेव हि।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान् हनूमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ५.६३.३१ ॥
त्यांनी केलेला अपमान आणि त्यांचे कृत्य क्षमा करण्यासारखे आहे. जा, लवकर मधुवनाचे रक्षण कर; हनुमानाच्या नेतृत्वाखालील त्या सर्व वानरांना लगेच पाठव.
5.63.32
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्-
शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।
प्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां
श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ ५.६३.३२ ॥
हनुमान ज्यांत प्रमुख आहे, सिंहासारखे अभिमानी त्या शाखामृगांना मी लवकर विचारू इच्छितो; कार्य सिद्ध करून परत आलेल्यांकडून, दोन राघवांसह, सीतेच्या शोधासाठी केलेला प्रयत्न ऐकू इच्छितो.
5.63.33
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ
दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।
अङ्गैः प्रहृष्टैः कार्यसिद्धिं विदित्वा
बाह्वोरासन्नामतिमात्रं ननन्द ॥ ५.६३.३३ ॥
प्रेमाने विस्फारलेल्या डोळ्यांच्या, अत्यंत हर्षित झालेल्या दोन कुमारांना कार्यसिद्ध झालेले पाहून, वानरराजाने हर्षित अंगांनी कार्यसिद्धी जाणून, आपल्या बाहूंजवळ आलेल्या त्यांना पाहून अत्यंत आनंद केला.