વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.63.1
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५.६३.१ ॥
ત્યારે માથાના બળે પડેલા તે વાનરને જોઈને વાનરશ્રેષ્ઠ (સુગ્રીવ) વ્યાકુળ હૃદયે આ વચન બોલ્યા.
5.63.2
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम।
अभयं ते प्रदास्यामि सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ ५.६३.२ ॥
ઊભો થા, ઊભો થા! તું મારા પગમાં શા માટે પડ્યો છે? તને અભય આપીશ; સત્ય જ કહે.
5.63.3
किं सम्भ्रमाद्धितं कृत्स्नं ब्रूहि यद् वक्तुमर्हसि।
कच्चिन्मधुवने स्वस्ति श्रोतुमिच्छामि वानर ॥ ५.६३.३ ॥
ગભરાટથી તારું કલ્યાણ શું? જે કહેવું હોય તે બધું કહે. હે વાનર, મધુવનમાં કુશળ છે ને? સાંભળવા ઇચ્છું છું.
5.63.4
स समाश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
उत्थाय स महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ ५.६३.४ ॥
તે મહાત્મા સુગ્રીવ દ્વારા આશ્વાસન પામીને મહાપ્રાજ્ઞ દધિમુખ ઊભો થઈને આ વચન બોલ્યો.
5.63.5
नैवर्क्षरजसा राजन् न त्वया न च वालिना।
वनं निसृष्टपूर्वं ते नाशितं तत्तु वानरैः ॥ ५.६३.५ ॥
હે રાજન! મધુવનનો નાશ રીંછોએ નથી કર્યો, તમે નથી કર્યો, કે વાલીએ પણ નથી કર્યો; પહેલાં તમને અપાયેલું તે વન વાનરોએ જ નષ્ટ કર્યું છે.
5.63.6
न्यवारयमहं सर्वान् सहैभिर्वनचारिभिः।
अचिन्तयित्वा मां हृष्टा भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५.६३.६ ॥
આ વનચારી વાનરો સહિત સૌને મેં રોક્યા હતા; પણ મને ગણકાર્યા વિના તેઓ હર્ષથી ખાતા-પીતા રહ્યા.
5.63.7
एभिः प्रधर्षणायां च वारितं वनपालकैः।
मामप्यचिन्तयन् देव भक्षयन्ति वनौकसः ॥ ५.६३.७ ॥
હે દેવ, પ્રધર્ષણમાં વનપાલકોએ રોક્યા છતાં, મારી પણ પરવા ન કરીને વનવાસીઓ ખાતા રહ્યા.
5.63.8
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुकुटिं दर्शयन्ति हि ॥ ५.६३.८ ॥
કેટલાક અહીં બાકી રહેલું ફેંકે છે, બીજા ખાય છે; રોકાતાં તેઓ બધા ભ્રમર ચડાવીને બતાવે છે.
5.63.9
इमे हि संरब्धतरास्तदा तैः सम्प्रधर्षिताः।
निवार्यन्ते वनात् तस्मात् क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ ५.६३.९ ॥
ત્યારે તેમના દ્વારા હુમલો થવાથી આ વધુ ક્રોધિત થયા; તેથી ક્રુદ્ધ શ્રેષ્ઠ વાનરો દ્વારા તેમને વનમાંથી રોકવામાં આવે છે.
5.63.10
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः सम्प्रधर्षिताः ॥ ५.६३.१० ॥
ત્યારે ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા તે અનેક વીર વાનરો દ્વારા, વાનરશ્રેષ્ઠો ક્રોધથી હરિઓ પર હુમલો કરાયા.
5.63.11
पाणिभिर्निहताः केचित् केचिज्जानुभिराहताः।
प्रकृष्टाश्च तदा कामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५.६३.११ ॥
કેટલાક હાથોથી માર્યા ગયા, કેટલાક ઘૂંટણોથી આહત થયા; પછી ઇચ્છા મુજબ ખેંચાઈને તેમને દેવમાર્ગ બતાવાયો.
5.63.12
एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैश्च भक्ष्यते ॥ ५.६३.१२ ॥
આ રીતે આ શૂરવીરો માર્યા ગયા, તમે સ્વામી હોવા છતાં; અને તેમના દ્વારા સમગ્ર મધુવન મનફાવે તેમ ખવાઈ રહ્યું છે.
5.63.13
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।
अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ५.६३.१३ ॥
આ રીતે જણાવવામાં આવી રહેલા વાનરશ્રેષ્ઠ સુગ્રીવને મહાપ્રાજ્ઞ, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર લક્ષ્મણે પૂછ્યું.
5.63.14
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।
किं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.६३.१४ ॥
હે રાજન્! આ વનપાલ વાનર સામે આવીને કયા કારણે અને કયો હેતુ દર્શાવીને દુઃખી થઈ આ વચનો બોલ્યો?
5.63.15
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५.६३.१५ ॥
મહાત્મા લક્ષ્મણે આ રીતે કહ્યા પછી, વાક્યવિશારદ સુગ્રીવે લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું.
5.63.16
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ ५.६३.१६ ॥
આર્ય લક્ષ્મણ! વીર દધિમુખ વાનરે કહ્યું કે અંગદની આગેવાની હેઠળના વીર વાનરોએ મધ ખાઈ લીધું છે.
5.63.17
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्याद् व्यतिक्रमः।
वनं यदभिपन्नास्ते साधितं कर्म तद् ध्रुवम् ॥ ५.६३.१७ ॥
જેમણે કાર્ય સાધ્યું નથી તેમનાથી આવો ભંગ થતો નથી. તેઓ વન સુધી પહોંચ્યા છે, તેથી ચોક્કસ તેમણે તે કાર્ય સાધ્યું છે.
5.63.18
वारयन्तो भृशं प्राप्ताः पाला जानुभिराहताः।
तथा न गणितश्चायं कपिर्दधिमुखो बली ॥ ५.६३.१८ ॥
તેમને રોકવાનો પૂરો પ્રયત્ન કરતા વનપાલો આવ્યા અને ઘૂંટણોથી માર ખાધો. અને આ બળવાન વાનર દધિમુખને પણ તેમણે ગણકાર્યો નહીં.
5.63.19
पतिर्मम वनस्यायमस्माभिः स्थापितः स्वयम्।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ॥ ५.६३.१९ ॥
આ વનનો સ્વામી અમે પોતે નિયુક્ત કર્યો હતો. દેવીને હનુમાને જ જોયા છે, એમાં શંકા નથી, બીજા કોઈએ નહીં.
5.63.20
न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।
कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुङ्गवे ॥ ५.६३.२० ॥
આ કાર્યસિદ્ધિનું બીજું કોઈ કારણ નથી. કાર્યની સફળતા હનુમાનમાં છે, અને શ્રેષ્ઠ વાનર પર જ નિર્ણય ટકે છે.
5.63.21
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ ५.६३.२१ ॥
જાંબવાન નેતા હોય અને મહાબલી અંગદ હોય ત્યાં સંકલ્પ, પરાક્રમ અને વિદ્યા પણ સ્થિર રહે છે.
5.63.22
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ ५.६३.२२ ॥
ત્યાં હનુમાન જ અધિષ્ઠાતા છે; બીજો માર્ગ નથી. અંગદ વગેરે વીરોએ મધુવન ખરેખર નષ્ટ કર્યું.
5.63.23
विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
आगतैश्चाप्रधृष्यं तद्धतं मधुवनं हि तैः ॥ ५.६३.२३ ॥
દક્ષિણ દિશામાં શોધ કરી પાછા ફરેલા શ્રેષ્ઠ વાનરોએ એ અજેય મધુવનનો નાશ કર્યો.
5.63.24
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं तु वानरैः।
पातिता वनपालास्ते तदा जानुभिराहताः ॥ ५.६३.२४ ॥
વાનરોએ આખા વન પર હુમલો કરીને તેનો ઉપયોગ કર્યો; ત્યારે વનપાલકો ઘૂંટણના પ્રહારથી પાડી દેવાયા.
5.63.25
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ ५.६३.२५ ॥
આ હેતુથી મધુર વાણીવાળો આ અહીં આવ્યો છે. તેનું નામ દધિમુખ છે, તે પ્રખ્યાત પરાક્રમી વાનર છે.
5.63.26
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ ५.६३.२६ ॥
હે મહાબાહુ સૌમિત્રિ, ખરેખર જુઓ, સીતા જોવાઈ છે. જેમ સર્વ વાનરો જઈને મધ પીએ તેમ તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા છે.
5.63.27
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ ५.६३.२७ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, વૈદેહીને જોયા વિના, વરદાન પામેલા પ્રખ્યાત વનવાસી વાનરો આ દિવ્ય વનનો કદી વિનાશ ન કરે.
5.63.28
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ ५.६३.२८ ॥
ત્યારે ધર્માત્મા લક્ષ્મણ રાઘવ સાથે, સુગ્રીવના મુખેથી નીકળેલી કાનને સુખદ વાણી સાંભળી અત્યંત હર્ષિત થયા.
5.63.29
प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैवं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च ॥ ५.६३.२९ ॥
મહાયશસ્વી રામ અને લક્ષ્મણ અત્યંત હર્ષિત થયા. દધિમુખના એવા વચન સાંભળી સુગ્રીવ પણ હર્ષિત થયો.
5.63.30
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ॥ ५.६३.३० ॥
સુગ્રીવે વનપાલને ફરી આ વચન કહ્યું: "આ વન ભોગવનારા એ કર્મ કરનારાઓથી હું પ્રસન્ન છું."
5.63.31
धर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।
गच्छ शीघ्रं मधुवनं संरक्षस्व त्वमेव हि।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तान् हनूमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ५.६३.३१ ॥
તેમણે કરેલું અપમાન અને તેમનું કૃત્ય ક્ષમા યોગ્ય છે. જા, ઝડપથી મધુવનનું રક્ષણ કર; હનુમાન જેમના મુખ્ય છે તે બધા વાનરોને તરત મોકલ.
5.63.32
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्-
शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।
प्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां
श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ ५.६३.३२ ॥
હનુમાન જેમના મુખ્ય છે, સિંહ જેવા ગર્વિષ્ઠ એવા તે શાખામૃગોને હું જલ્દી પૂછવા ઇચ્છું છું; કાર્ય સિદ્ધ કરેલા તેમની પાસેથી, બે રાઘવો સાથે, સીતાની શોધ માટેનો પ્રયત્ન સાંભળવા ઇચ્છું છું.
5.63.33
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ
दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।
अङ्गैः प्रहृष्टैः कार्यसिद्धिं विदित्वा
बाह्वोरासन्नामतिमात्रं ननन्द ॥ ५.६३.३३ ॥
પ્રેમથી પહોળી આંખોવાળા, અત્યંત હર્ષિત બંને કુમારોને કાર્ય સિદ્ધ થયેલા જોઈને, વાનરરાજા હર્ષિત અંગોથી કાર્યસિદ્ધિ જાણીને, પોતાના બાહુઓ પાસે આવેલા તેમને જોઈ અતિશય આનંદ પામ્યો.