বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.10.1
ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः।
राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः ॥ ६.१०.१ ॥
তারপর ভোর হলে, ধর্ম ও অর্থ স্থির করে নেওয়া, ভীষণকর্মা বিভীষণ রাক্ষসাধিপতির ভবনে গমন করলেন।
6.10.2
शैलाग्रचयसंकाशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम् ॥ ६.१०.२ ॥
সেটি পর্বতশৃঙ্গের স্তূপের মতো, পর্বতচূড়ার মতো উন্নত, সুবিভক্ত বৃহৎ কক্ষে সজ্জিত এবং বহু মানুষের আশ্রয়।
6.10.3
मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम्।
राक्षसैराप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम् ॥ ६.१०.३ ॥
সেটি বুদ্ধিমান ও অনুগত মহামাত্যদের দ্বারা অধিষ্ঠিত এবং বিশ্বস্ত ও পর্যাপ্ত রাক্ষসদের দ্বারা চারদিক থেকে সুরক্ষিত ছিল।
6.10.4
मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम्।
शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम् ॥ ६.१०.४ ॥
মত্ত হাতিদের নিঃশ্বাসে বায়ু বিক্ষুব্ধ, শঙ্খের মহাধ্বনি ও বাদ্যের ঘন নিনাদে তা মুখরিত।
6.10.5
प्रमदाजनसम्बाधं प्रजल्पितमहापथम्।
तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ ६.१०.५ ॥
তা নারীদের ভিড়ে পূর্ণ, কথাবার্তায় মুখরিত বৃহৎ পথযুক্ত, গলিত সোনার জলনির্গম-নালীযুক্ত এবং উত্তম অলংকারে ভূষিত।
6.10.6
गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव।
रत्नसंचयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव ॥ ६.१०.६ ॥
তা গন্ধর্বদের আবাসের মতো, মরুৎদের আলয়ের মতো, রত্নরাশিতে পূর্ণ, নাগদের ভবনের মতো।
6.10.7
तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान्।
अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः ॥ ६.१०.७ ॥
মহামেঘে সূর্য প্রবেশ করার মতো, কিরণ বিস্তৃত তেজে সেই মহাদ্যুতি বীর তাঁর অগ্রজের আলয়ে প্রবেশ করলেন।
6.10.8
पुण्यान् पुण्याहघोषांश्च वेदविद्भिरुदाहृतान्।
शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान् ॥ ६.१०.८ ॥
বেদজ্ঞদের উচ্চারিত, ভ্রাতার জয়সম্পর্কিত, পুণ্য পুণ্যাহ ঘোষ সেই মহাতেজা শুনলেন।
6.10.9
पूजितान् दधिपात्रैश्च सर्पिभिः सुमनोक्षतैः।
मन्त्रवेदविदो विप्रान् ददर्श स महाबलः ॥ ६.१०.९ ॥
দধিপাত্র, ঘৃত, সুন্দর ফুল ও অক্ষতে পূজিত মন্ত্র-বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণদের সেই মহাবল দেখলেন।
6.10.10
स पूज्यमानो रक्षोभिर्दीप्यमानं स्वतेजसा।
आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम् ॥ ६.१०.१० ॥
রাক্ষসদের দ্বারা সম্মানিত হয়ে সেই মহাবাহু, নিজ তেজে দীপ্যমান, আসনে উপবিষ্ট ধনদের অনুজকে প্রণাম করলেন।
6.10.11
स राजदृष्टिसम्पन्नमासनं हेमभूषितम्।
जगाम समुदाचारं प्रयुज्याचारकोविदः ॥ ६.१०.११ ॥
রাজোচিত দৃষ্টিসম্পন্ন, সোনায় ভূষিত সেই আসনের কাছে তিনি গেলেন; আচারে পারদর্শী তিনি যথোচিত শিষ্টাচার পালন করলেন।
6.10.12
स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसंनिधौ।
उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम् ॥ ६.१०.१२ ॥
নির্জনে, মন্ত্রীদের উপস্থিতিতে সেই মহাত্মা রাবণকে তিনি অত্যন্ত হিতকর, যুক্তিতে সুনিশ্চিত বাক্য বললেন।
6.10.13
प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वेनोपस्थितक्रमः।
देशकालार्थसंवादि दृष्टलोकपरावरः ॥ ६.१०.१३ ॥
জ্যেষ্ঠ ভ্রাতাকে সান্ত্বনায় প্রসন্ন করে, যথাক্রমে উপস্থিত হয়ে, দেশ-কাল-প্রয়োজনের অনুকূল কথা বলেছিলেন, যিনি উচ্চ ও নিম্ন লোক দেখেছিলেন।
6.10.14
यदाप्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परंतप।
तदाप्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः ॥ ६.१०.१४ ॥
হে পরন্তপ, বৈদেহী এখানে আসার পর থেকেই আমরা অশুভ লক্ষণ দেখছি।
6.10.15
सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः।
मन्त्रसंधुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते ॥ ६.१०.१५ ॥
স্ফুলিঙ্গ, ধোঁয়া ও শিখাসহ, ধোঁয়ায় ঘোলাটে হয়ে উঠে, মন্ত্রে প্রজ্বলিত হলেও আগুন সম্যকভাবে বাড়ে না।
6.10.16
अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च।
सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः ॥ ६.१०.१६ ॥
সেই অগ্নিশালায় ও ব্রহ্মস্থলীতে সরীসৃপ দেখা যায়, আর হব্যে পিঁপড়ে দেখা যায়।
6.10.17
गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः।
दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः ॥ ६.१०.१७ ॥
গরুর দুধ ঝরে গেছে; শ্রেষ্ঠ হাতিরা মদহীন হয়েছে; নতুন ঘাসে আনন্দিত ঘোড়ারা দীনভাবে হ্রেষা ডাকছে।
6.10.18
खरोष्ट्राश्वतरा राजन् भिन्नरोमाः स्रवन्ति च।
न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः ॥ ६.१०.१८ ॥
হে রাজন, গাধা, উট ও খচ্চর লোম খাড়া করে ক্ষরণ করছে; উপায় চিন্তা করেও তারা নিজ স্বভাবে স্থির থাকছে না।
6.10.19
वायसाः संघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः।
समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु संघशः ॥ ६.१०.१९ ॥
নিষ্ঠুর কাকেরা দলে দলে চারদিকে কর্কশ স্বরে ডাকছিল; প্রাসাদের চূড়ায় দলে দলে জমায়েত হয়ে থাকতে দেখা যাচ্ছিল।
6.10.20
गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः।
उपपन्नाश्च संध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः ॥ ६.१०.२० ॥
শকুনেরা নগরের উপরে দলবদ্ধ হয়ে নেমে বসছিল; দুই সন্ধ্যায় এসে শৃগালেরা অশুভ ডাক ডাকছিল।
6.10.21
क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु संघशः।
श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः ॥ ६.१०.२१ ॥
নগরদ্বারে মাংসাশী জন্তু ও মৃগেরা দলে দলে ভয়ংকর ঘোষ তুলছিল; গর্জন ও বজ্রনিনাদের মতো শব্দ শোনা যাচ্ছিল।
6.10.22
तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम्।
रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम् ॥ ६.१०.२२ ॥
এইভাবে বিষয়টি উপস্থাপিত হলে এটিই উপযুক্ত প্রায়শ্চিত্ত। হে বীর, আমি এটি অনুমোদন করি — বৈদেহীকে রাঘবের কাছে ফিরিয়ে দেওয়া হোক।
6.10.23
इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया।
तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि ॥ ६.१०.२३ ॥
আমি যদি মোহে বা লোভে এটি বলে থাকি, তবু হে মহারাজ, সেক্ষেত্রেও আমাকে দোষী করা আপনার উচিত নয়।
6.10.24
अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते।
रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च ॥ ६.१०.२४ ॥
এই দোষ এই নগরের সকল মানুষের মধ্যে দেখা যাচ্ছে — রাক্ষসদের মধ্যে, রাক্ষসীদের মধ্যে, নগরে ও অন্তঃপুরেও।
6.10.25
प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः।
अवश्यं च मया वाच्यं यद् दृष्टमथवा श्रुतम्।
सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति ॥ ६.१०.२५ ॥
এই মন্ত্রণা কার্যকর করার পর সকল মন্ত্রী ফিরে গেলেন। আমি যা দেখেছি বা শুনেছি, তা অবশ্যই বলা উচিত। তা ভালোভাবে বিবেচনা করে, ন্যায়মতো আপনার যা করা উচিত তাই করুন।
6.10.26
रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः ॥ ६.१०.२६ ॥
রাক্ষসশ্রেষ্ঠ রাবণকে বিভীষণ এই হিতকর কথা বললেন।
6.10.27
हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं
व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम्।
निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः
प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत् ॥ ६.१०.२७ ॥
হিতকর, মহার্থ, কোমল, যুক্তিসংগত এবং অতীত, ভবিষ্যৎ ও বর্তমান কালের উপযোগী সেই বাক্য শুনে, জ্বরের মতো ক্রোধ ওঠা রাবণ প্রসঙ্গানুসারে এইভাবে উত্তর দিলেন।
6.10.28
भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं
न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम्।
सुरैः सहेन्द्रैरपि संगरे कथं
ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः ॥ ६.१०.२८ ॥
আমি কোথাও থেকেই ভয় দেখছি না। রাঘব কখনও মৈথিলীকে পাবে না। ইন্দ্রসহ দেবতাদের সঙ্গে যুদ্ধে দাঁড়ালেও লক্ষ্মণের অগ্রজ কীভাবে আমার সামনে দাঁড়াবে?
6.10.29
इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो
महाबलः संयति चण्डविक्रमः।
दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं
विसर्जयामास तदा विभीषणम् ॥ ६.१०.२९ ॥
এইভাবে বলে, দেবসেনা-ধ্বংসকারী, মহাবলশালী ও যুদ্ধে প্রচণ্ড পরাক্রমী দশানন তখন সত্যবাদী ভ্রাতা বিভীষণকে বিদায় দিলেন।