वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.10.1
ततः प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चयः।
राक्षसाधिपतेर्वेश्म भीमकर्मा विभीषणः ॥ ६.१०.१ ॥
तब प्रभात होने पर, धर्म और अर्थ का निश्चय कर चुके, भयंकर कर्मों वाले विभीषण राक्षसराज के भवन की ओर गए।
6.10.2
शैलाग्रचयसंकाशं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
सुविभक्तमहाकक्षं महाजनपरिग्रहम् ॥ ६.१०.२ ॥
वह भवन पर्वत-शिखरों के ढेर जैसा, पर्वत-शृंग के समान ऊँचा था, जिसके विशाल कक्ष भली प्रकार विभाजित थे और जिसमें बड़ी संख्या में लोग रहते थे।
6.10.3
मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम्।
राक्षसैराप्तपर्याप्तैः सर्वतः परिरक्षितम् ॥ ६.१०.३ ॥
वह बुद्धिमान, निष्ठावान महामंत्रियों से अधिष्ठित था और विश्वसनीय तथा पर्याप्त राक्षसों द्वारा चारों ओर से सुरक्षित था।
6.10.4
मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम्।
शङ्खघोषमहाघोषं तूर्यसम्बाधनादितम् ॥ ६.१०.४ ॥
वह मदमत्त हाथियों की साँसों से व्याकुल वायु वाला था, शंखों की महान ध्वनि और वाद्यों के घोष से गूँजता हुआ।
6.10.5
प्रमदाजनसम्बाधं प्रजल्पितमहापथम्।
तप्तकाञ्चननिर्यूहं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ ६.१०.५ ॥
वह भवन स्त्रियों की भीड़ से भरा था, जिसके विशाल मार्गों पर बातचीत की गूँज थी, तपे हुए सोने के जलनिकास थे और जो उत्तम आभूषणों से सुशोभित था।
6.10.6
गन्धर्वाणामिवावासमालयं मरुतामिव।
रत्नसंचयसम्बाधं भवनं भोगिनामिव ॥ ६.१०.६ ॥
वह गंधर्वों या मरुतों के निवास के समान था, रत्नों के ढेरों से भरा हुआ, नागों के भवन जैसा।
6.10.7
तं महाभ्रमिवादित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिवान्।
अग्रजस्यालयं वीरः प्रविवेश महाद्युतिः ॥ ६.१०.७ ॥
जैसे सूर्य महान मेघ में प्रवेश करता है, वैसे ही किरणों से फैले तेज वाला वह महान कांति वाला वीर अपने बड़े भाई के भवन में प्रविष्ट हुआ।
6.10.8
पुण्यान् पुण्याहघोषांश्च वेदविद्भिरुदाहृतान्।
शुश्राव सुमहातेजा भ्रातुर्विजयसंश्रितान् ॥ ६.१०.८ ॥
वेदज्ञों द्वारा उच्चारित, मंगलमय पुण्याह-घोषों को, जो भाई की विजय से संबंधित थे, उस अत्यंत तेजस्वी ने सुना।
6.10.9
पूजितान् दधिपात्रैश्च सर्पिभिः सुमनोक्षतैः।
मन्त्रवेदविदो विप्रान् ददर्श स महाबलः ॥ ६.१०.९ ॥
दही के पात्रों, घृत, सुंदर फूलों और अक्षत से पूजित मंत्र-वेद के ज्ञाता ब्राह्मणों को उस महाबली ने देखा।
6.10.10
स पूज्यमानो रक्षोभिर्दीप्यमानं स्वतेजसा।
आसनस्थं महाबाहुर्ववन्दे धनदानुजम् ॥ ६.१०.१० ॥
राक्षसों द्वारा सम्मानित होते हुए उस महाबाहु ने, अपने तेज से दीप्त, आसन पर बैठे धनद के अनुज को प्रणाम किया।
6.10.11
स राजदृष्टिसम्पन्नमासनं हेमभूषितम्।
जगाम समुदाचारं प्रयुज्याचारकोविदः ॥ ६.१०.११ ॥
राजोचित दृष्टि से संपन्न, स्वर्ण से अलंकृत उस आसन के निकट वह गया, उचित शिष्टाचार का पालन करते हुए, आचार में कुशल वह।
6.10.12
स रावणं महात्मानं विजने मन्त्रिसंनिधौ।
उवाच हितमत्यर्थं वचनं हेतुनिश्चितम् ॥ ६.१०.१२ ॥
उस महात्मा रावण से एकांत में, मंत्रियों की उपस्थिति में, उसने अत्यंत हितकारी, तर्क से निश्चित वचन कहे।
6.10.13
प्रसाद्य भ्रातरं ज्येष्ठं सान्त्वेनोपस्थितक्रमः।
देशकालार्थसंवादि दृष्टलोकपरावरः ॥ ६.१०.१३ ॥
बड़े भाई को सान्त्वना से प्रसन्न करके, जिन्होंने क्रम से उपस्थित होकर देश, काल और प्रयोजन के अनुकूल बात कही, और जो लोकों के उच्च-निम्न स्वरूप को देख चुके थे।
6.10.14
यदाप्रभृति वैदेही सम्प्राप्तेह परंतप।
तदाप्रभृति दृश्यन्ते निमित्तान्यशुभानि नः ॥ ६.१०.१४ ॥
हे परंतप, जब से वैदेही यहाँ आई हैं, तभी से हमें अशुभ शकुन दिखाई दे रहे हैं।
6.10.15
सस्फुलिङ्गः सधूमार्चिः सधूमकलुषोदयः।
मन्त्रसंधुक्षितोऽप्यग्निर्न सम्यगभिवर्धते ॥ ६.१०.१५ ॥
चिंगारियों और धुएँ-लपटों के साथ, धुएँ से मैला उठता हुआ, मंत्रों से प्रज्वलित होने पर भी अग्नि ठीक से नहीं बढ़ती।
6.10.16
अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च।
सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः ॥ ६.१०.१६ ॥
उन अग्निशालाओं में और यज्ञ-वेदियों पर भी अग्नि में रेंगने वाले जीव दिखाई देते हैं, और हव्य-पदार्थों में चींटियाँ।
6.10.17
गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः।
दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः ॥ ६.१०.१७ ॥
गायों का दूध बह गया है; श्रेष्ठ हाथी मद-रहित हो गए हैं; घोड़े, जो नई घास से प्रसन्न होते थे, दीन होकर हिनहिना रहे हैं।
6.10.18
खरोष्ट्राश्वतरा राजन् भिन्नरोमाः स्रवन्ति च।
न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः ॥ ६.१०.१८ ॥
हे राजन्, गधे, ऊँट और खच्चर रोंगटे खड़े किए हुए रस टपका रहे हैं; उपायों से विचारे जाने पर भी वे अपने स्वभाव में नहीं ठहरते।
6.10.19
वायसाः संघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः।
समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु संघशः ॥ ६.१०.१९ ॥
कौए झुंड बनाकर चारों ओर भयानक स्वर में कर्कश ध्वनि कर रहे थे, और भवनों के शिखरों पर झुंड के झुंड एकत्र दिखाई दे रहे थे।
6.10.20
गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः।
उपपन्नाश्च संध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः ॥ ६.१०.२० ॥
गिद्ध नगरी के ऊपर झुंड बनाकर मँडराकर बैठ रहे थे, और दोनों संध्याओं में आकर सियारिनें अशुभ स्वर में चिल्ला रही थीं।
6.10.21
क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु संघशः।
श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः ॥ ६.१०.२१ ॥
नगर के द्वारों पर मांसभक्षी पशुओं और मृगों के झुंड के झुंड भयानक घोष कर रहे थे, जिनकी गर्जना और गड़गड़ाहट सुनाई दे रही थी।
6.10.22
तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम्।
रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम् ॥ ६.१०.२२ ॥
तो इस प्रकार कार्य प्रस्तुत होने पर यही प्रायश्चित्त उचित है। हे वीर, मैं इसे उचित मानता हूँ — वैदेही को राघव को लौटा दिया जाए।
6.10.23
इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया।
तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि ॥ ६.१०.२३ ॥
और यदि मैंने यह बात मोह से या लोभ से कही है, तो हे महाराज, उसमें भी मुझे दोषी ठहराना आपके लिए उचित नहीं।
6.10.24
अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते।
रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च ॥ ६.१०.२४ ॥
यह दोष इस नगर के सब लोगों में दिखाई दे रहा है — राक्षसों में, राक्षसियों में, नगर में और अंतःपुर में भी।
6.10.25
प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः।
अवश्यं च मया वाच्यं यद् दृष्टमथवा श्रुतम्।
सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति ॥ ६.१०.२५ ॥
इस मंत्रणा के पूर्ण होने पर सभी मंत्री लौट गए। और मुझे अवश्य वही कहना है जो मैंने देखा या सुना है। उसे भली-भाँति विचार कर, न्यायपूर्वक, आप वही करें जो उचित हो।
6.10.26
रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः ॥ ६.१०.२६ ॥
राक्षसों में श्रेष्ठ रावण से विभीषण ने यह हितकर बात कही।
6.10.27
हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं
व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम्।
निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः
प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत् ॥ ६.१०.२७ ॥
यह हितकारी, अत्यंत अर्थपूर्ण, कोमल, कारणों से युक्त तथा भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालों में उचित वाणी सुनकर, क्रोध से तप्त हुए रावण ने प्रसंगानुसार यह उत्तर दिया।
6.10.28
भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं
न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम्।
सुरैः सहेन्द्रैरपि संगरे कथं
ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः ॥ ६.१०.२८ ॥
मुझे कहीं से भी भय नहीं दिखता। राघव कभी मैथिली को नहीं पा सकेगा। इंद्र सहित देवताओं के साथ भी युद्ध में वह लक्ष्मण का बड़ा भाई मेरे सामने कैसे खड़ा हो सकेगा?
6.10.29
इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो
महाबलः संयति चण्डविक्रमः।
दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं
विसर्जयामास तदा विभीषणम् ॥ ६.१०.२९ ॥
ऐसा कहकर, देवसेना का नाश करने वाले, महाबली और युद्ध में प्रचंड पराक्रमी दशानन ने तब अपने सत्यवादी भाई विभीषण को विदा कर दिया।