वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.100
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.100.1
तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः।
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ॥ ६.१००.१ ॥
उस अस्त्र के निष्प्रभावी होने पर राक्षसराज रावण ने क्रोध को दुगुना कर दिया, और क्रोध से तत्काल एक और अस्त्र प्रयोग किया।
6.100.2
मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः।
उत्स्रष्टुं रावणो भीमं राघवाय प्रचक्रमे ॥ ६.१००.२ ॥
महाद्युति रावण मय द्वारा निर्मित एक दूसरे भयंकर अस्त्र को राघव पर छोड़ने के लिए उद्यत हुआ।
6.100.3
ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च।
कार्मुकाद् दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ॥ ६.१००.३ ॥
तब शूल, गदाएँ और मूसल चारों ओर से निकल पड़े; धनुषों से दीप्तिमान, वज्र के समान कठोर अस्त्र छूटने लगे।
6.100.4
मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा।
निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥ ६.१००.४ ॥
मुद्गर, कूट पाश और दीप्त वज्र भी, विविध प्रकार के तीखे अस्त्र, युगांत के झंझावात की भाँति छूटे।
6.100.5
तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः।
जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः ॥ ६.१००.५ ॥
उत्तम अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ, श्रीमान और महाद्युति राघव ने उस अस्त्र को गान्धर्व नामक परम अस्त्र से नष्ट कर दिया।
6.100.6
तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना।
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत् ॥ ६.१००.६ ॥
महात्मा राघव द्वारा उस अस्त्र के प्रतिहत होने पर क्रोध से लाल नेत्रों वाले रावण ने सौर अस्त्र का प्रयोग किया।
6.100.7
ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च।
कार्मुकाद् भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ॥ ६.१००.७ ॥
तब भीषण वेग वाले, बुद्धिमान दशग्रीव के धनुष से चमकते हुए बड़े-बड़े चक्र निकल पड़े।
6.100.8
तैरासीद् गगनं दीप्तं सम्पतद्भिः समन्ततः।
पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ॥ ६.१००.८ ॥
उन गिरते-उड़ते चक्रों से चारों ओर आकाश दीप्त हो उठा, और दिशाएँ ऐसी जगमगा उठीं मानो चंद्र और सूर्य के ग्रहण हों।
6.100.9
तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः।
आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥ ६.१००.९ ॥
राघव ने बाणों की बौछारों से उन चक्रों को काट डाला, और रावण की सेना के अग्रभाग में रावण के विचित्र शस्त्रों को भी।
6.100.10
तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः।
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥ ६.१००.१० ॥
अपने अस्त्र को नष्ट हुआ देखकर राक्षसराज रावण ने दस बाणों से राम को उनके सभी मर्मस्थानों पर घायल कर दिया।
6.100.11
स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः।
रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ॥ ६.१००.११ ॥
रावण के विशाल धनुष से छूटे दस बाणों से घायल होने पर भी महातेजस्वी राघव विचलित नहीं हुए।
6.100.12
ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः।
राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥ ६.१००.१२ ॥
तब युद्धविजयी राघव ने अत्यंत क्रुद्ध होकर रावण के सभी अंगों पर अनेक बाणों से प्रहार किया।
6.100.13
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली।
लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा ॥ ६.१००.१३ ॥
इसी बीच राघव का बलवान अनुज लक्ष्मण क्रुद्ध होकर शत्रु-वीरों का संहार करने वाला सात बाण हाथ में ले बैठा।
6.100.14
तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः।
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ॥ ६.१००.१४ ॥
उन महावेगी बाणों से महातेजस्वी लक्ष्मण ने रावण की ध्वजा को, जिस पर मनुष्य का सिर अंकित था, अनेक टुकड़ों में काट डाला।
6.100.15
सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम्।
जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैर्ऋतस्य महाबलः ॥ ६.१००.१५ ॥
और एक बाण से महाबली तेजस्वी लक्ष्मण ने राक्षस के सारथी का दीप्त कुंडलों वाला सिर काट दिया।
6.100.16
तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम्।
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैस्तदा ॥ ६.१००.१६ ॥
तब लक्ष्मण ने पाँच तीखे बाणों से राक्षसराज का हाथी की सूँड़ के समान धनुष काट डाला।
6.100.17
नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान्।
जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ॥ ६.१००.१७ ॥
और विभीषण ने कूदकर गदा से रावण के उन नीले मेघों जैसे, पर्वतों के समान विशाल श्रेष्ठ घोड़ों को मार डाला।
6.100.18
हताश्वात् तु तदा वेगादवप्लुत्य महारथात्।
कोपमाहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ ६.१००.१८ ॥
घोड़ों के मारे जाने पर रावण तुरंत वेग से महारथ से कूद पड़ा और अपने भाई पर तीव्र क्रोध प्रकट किया।
6.100.19
ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्तामशनीमिव।
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६.१००.१९ ॥
तब महाशक्तिशाली, प्रतापी राक्षसराज ने वज्र के समान दहकती हुई शक्ति विभीषण पर फेंकी।
6.100.20
अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः।
अथोदतिष्ठत् संनादो वानराणां महारणे ॥ ६.१००.२० ॥
लक्ष्मण ने शक्ति के पहुँचने से पहले ही तीन बाणों से उसे काट डाला। तब उस महायुद्ध में वानरों का भीषण गर्जन उठा।
6.100.21
सम्पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥ ६.१००.२१ ॥
स्वर्णमालाओं से सजी वह शक्ति तीन टुकड़ों में कटकर गिर पड़ी, चिंगारियाँ बरसाती हुई, आकाश से टूटी महोल्का के समान जलती हुई।
6.100.22
ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम्।
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ ६.१००.२२ ॥
तब काल के लिए भी दुर्धर्ष, अत्यंत सम्मानित उस विशाल शक्ति को उसने पकड़ लिया, जो अपने ही तेज से दीप्त हो रही थी।
6.100.23
सा वेगिता बलवता रावणेन दुरात्मना।
जज्वाल सुमहातेजा दीप्ताशनिसमप्रभा ॥ ६.१००.२३ ॥
दुरात्मा और बलवान रावण द्वारा वेग से चलाई गई वह अत्यंत तेजस्वी शक्ति जल उठी, जिसकी प्रभा दहकते वज्र के समान थी।
6.100.24
एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम्।
प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत ॥ ६.१००.२४ ॥
इसी बीच वीर लक्ष्मण प्राणसंकट में पड़े उस विभीषण के पास शीघ्र ही पहुँच गए।
6.100.25
तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः।
रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६.१००.२५ ॥
उस (विभीषण) को छुड़ाने के लिए वीर लक्ष्मण ने धनुष खींचा और हाथ में शक्ति लिए हुए रावण को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
6.100.26
कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना।
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ ६.१००.२६ ॥
महात्मा (लक्ष्मण) के छोड़े बाणों के समूह से ढका हुआ, पराक्रम से विमुख होकर वह (रावण) प्रहार करने का विचार न कर सका।
6.100.27
मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः।
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.१००.२७ ॥
लक्ष्मण द्वारा भाई (विभीषण) को छुड़ाया गया देखकर वह रावण लक्ष्मण के सामने खड़ा होकर यह वचन बोला।
6.100.28
मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः।
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ॥ ६.१००.२८ ॥
हे बल के दंभी! चूँकि तुमने विभीषण राक्षस को इस प्रकार छुड़ा दिया, इसलिए यह शक्ति तुम पर चलाई जा रही है।
6.100.29
एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा।
मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ॥ ६.१००.२९ ॥
मेरी भुजा रूपी परिघ से छोड़ी गई यह रक्त-चिह्नित शक्ति तुम्हारा हृदय भेदकर तुम्हारे प्राण हरकर चली जाएगी।
6.100.30
इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम्।
मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम् ॥ ६.१००.३० ॥
यह कहकर उसने माया से रचित, आठ घंटियों वाली, महानाद करने वाली, अमोघ और शत्रुनाशिनी उस शक्ति को (छोड़ दिया)।
6.100.31
लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा।
रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ॥ ६.१००.३१ ॥
रावण ने अत्यंत क्रुद्ध होकर लक्ष्मण को लक्ष्य करके, तेज से जलती हुई-सी उस शक्ति को फेंका और गर्जना की।
6.100.32
सा क्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना।
शक्तिरभ्यपतद् वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥ ६.१००.३२ ॥
भयंकर वेग से फेंकी गई, वज्र और अशनि के समान गर्जन करती वह शक्ति वेग से युद्ध के मोर्चे पर लक्ष्मण पर जा गिरी।
6.100.33
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः।
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥ ६.१००.३३ ॥
उस झपटती हुई शक्ति को राघव (राम) ने सम्बोधित किया: "लक्ष्मण का कल्याण हो! हे शक्ति, तू व्यर्थ हो जा, तेरा प्रयास निष्फल हो।"
6.100.34
रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा।
मुक्ताऽऽशूरस्य भीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा ॥ ६.१००.३४ ॥
क्रुद्ध रावण द्वारा रण में छोड़ी गई वह शक्ति, विषैले सर्प के समान, वीर किन्तु (उस क्षण) भयभीत-से लक्ष्मण में जा धँसी।
6.100.35
न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि।
जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ॥ ६.१००.३५ ॥
वह महावेगवती शक्ति लक्ष्मण की विशाल छाती पर जा गिरी, नागराज की जिह्वा के समान चमकती, महान प्रकाश से दीप्त।
6.100.36
ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया।
शक्त्या विभिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥ ६.१००.३६ ॥
तब रावण के वेग से अत्यंत गहराई तक घुसी उस शक्ति से हृदय विदीर्ण होकर लक्ष्मण भूमि पर गिर पड़े।
6.100.37
तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः।
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत् ॥ ६.१००.३७ ॥
लक्ष्मण को उस दशा में देखकर समीप खड़े महातेजस्वी राघव भाई के स्नेह से विषादग्रस्त हृदय वाले हो गए।
6.100.38
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥ ६.१००.३८ ॥
वे क्षणभर मानो ध्यान में डूबे रहे, आँखें आँसुओं से भरी थीं; फिर युगान्त की अग्नि के समान और अधिक क्रोधित हो उठे।
6.100.39
न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः।
चक्रे सुतुमलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः।
सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च ॥ ६.१००.३९ ॥
यह शोक का समय नहीं है, ऐसा सोचकर राघव ने रावण के वध के लिए दृढ़ निश्चय कर अत्यंत भीषण युद्ध किया, और पूरे प्रयत्न से लक्ष्मण की ओर देखा।
6.100.40
स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे।
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम् ॥ ६.१००.४० ॥
तब राम ने महायुद्ध में शक्ति से बिंधे, रक्त से लथपथ लक्ष्मण को देखा, मानो सर्प-सहित पर्वत हो।
6.100.41
तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा।
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ॥ ६.१००.४१ ॥
बलवान रावण द्वारा फेंकी गई उस शक्ति को भी श्रेष्ठ वानर प्रयत्न करके भी कुचल न सके।
6.100.42
अर्दिताश्चैव बाणौघैस्ते प्रवेकेण रक्षसाम्।
सौमित्रेः सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् ॥ ६.१००.४२ ॥
राक्षसों की दक्षता से बाणों की वर्षा से पीड़ित होकर भी वह शक्ति लक्ष्मण को भेदकर धरती के भीतर प्रवेश कर गई।
6.100.43
तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम्।
बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान् विचकर्ष च ॥ ६.१००.४३ ॥
राम ने क्रोध में भरकर, उस भयंकर शक्ति को दोनों हाथों से पकड़कर युद्ध में तोड़ डाला और बलपूर्वक उसे खींच निकाला।
6.100.44
तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा।
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥ ६.१००.४४ ॥
उस शक्ति को बलवान रावण ने खींचते समय उसके शरीर के सभी अंगों पर मर्मभेदी बाण छोड़े गए।
6.100.45
अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम्।
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं च महाकपिम् ॥ ६.१००.४५ ॥
उन बाणों की परवाह न करके उन्होंने लक्ष्मण को गले लगाया और हनुमान तथा महाकपि सुग्रीव से कहा।
6.100.46
लक्ष्मणं परिवार्यैवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः।
पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः ॥ ६.१००.४६ ॥
हे श्रेष्ठ वानरों, इस प्रकार लक्ष्मण को घेरकर खड़े रहो। मेरे पराक्रम का वह समय आ गया है जिसकी मैं बहुत देर से प्रतीक्षा कर रहा था।
6.100.47
पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः।
कांक्षितं चातकस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥ ६.१००.४७ ॥
यह पापात्मा, पापी निश्चय वाला दशग्रीव अब मारा जाए। जैसे ग्रीष्म के अंत में चातक को मेघ के दर्शन की कामना होती है, वैसे ही यह वध मुझे प्रिय है।
6.100.48
अस्मिन् मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः।
अरावणमरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ६.१००.४८ ॥
इसी क्षण, शीघ्र ही, मैं तुम लोगों से सच्चा वचन देता हूँ। हे वानरों, तुम संसार को या तो रावण-रहित देखोगे, या राम-रहित देखोगे।
6.100.49
राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम्।
वैदेह्याश्च परामर्शो रक्षोभिश्च समागमम् ॥ ६.१००.४९ ॥
राज्य का नाश, वन में वास, दण्डक वन में भटकना, वैदेही का हरण और राक्षसों से सामना।
6.100.50
प्राप्तं दुःखं महाघोरं क्लेशश्च निरयोपमः।
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे ॥ ६.१००.५० ॥
जो घोर दुःख और नरक समान क्लेश मैंने सहे, आज रण में रावण को मारकर मैं वह सब समाप्त कर दूँगा।
6.100.51
यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया।
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे।
यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे ॥ ६.१००.५१ ॥
जिसके लिए मैंने यह वानर सेना एकत्र की, सुग्रीव को राज्य पर बैठाया, युद्ध में वाली को मारा, और जिसके लिए समुद्र पार किया तथा समुद्र पर सेतु बाँधा गया।
6.100.52
सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः।
चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति ॥ ६.१००.५२ ॥
वही पापी आज रण में मेरी दृष्टि के सामने आ गया है। मेरी दृष्टि में आकर यह जीवित रहने योग्य नहीं है।
6.100.53
दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः।
यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजंगमः ॥ ६.१००.५३ ॥
जैसे विषदृष्टि सर्प मेरी दृष्टि में आ गया हो, या जैसे वैनतेय (गरुड़) की दृष्टि में सर्प आ गया हो, वैसे ही रावण मेरी दृष्टि में आ गया है।
6.100.54
सुखं पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः।
आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ॥ ६.१००.५४ ॥
हे दुर्धर्ष वानर-श्रेष्ठो! पर्वत-शिखरों पर बैठकर सुख से इस युद्ध को देखो, जो मेरा और रावण का है।
6.100.55
अद्य पश्यन्तु रामस्य रामत्वं मम संयुगे।
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ ६.१००.५५ ॥
आज तीनों लोक, गंधर्वों, देवताओं, ऋषियों और चारणों सहित, युद्ध में मेरा रामत्व देखें।
6.100.56
अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः।
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति।
समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम् ॥ ६.१००.५६ ॥
आज मैं ऐसा कर्म करूँगा जिसे सभी चराचर लोक और देवता तब तक कहते रहेंगे जब तक पृथ्वी टिकी रहेगी, कि संसार में युद्ध कैसे लड़ा गया।
6.100.57
एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः।
आजघान रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥ ६.१००.५७ ॥
ऐसा कहकर, तपे हुए स्वर्णभूषणों वाले तीखे बाणों से, एकाग्र राम ने युद्ध में दशग्रीव को मारा।
6.100.58
तथा प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः।
अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिरिव तोयदः ॥ ६.१००.५८ ॥
वैसे ही, प्रज्वलित नाराचों और मूसलों से भी रावण ने तब राम पर वर्षा की, जैसे मेघ धाराओं से बरसता है।
6.100.59
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्।
वराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥ ६.१००.५९ ॥
राम और रावण द्वारा छोड़े गए, एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए उत्तम बाणों का तुमुल शब्द उठा।
6.100.60
विच्छिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः।
अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.१००.६० ॥
राम और रावण के बाण टूटकर बिखरे, और जलते अग्रभागों वाले वे आकाश से धरती पर गिर पड़े।
6.100.61
तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान्।
त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६.१००.६१ ॥
उन दोनों, राम और रावण, की धनुष-डोरियों की महान गर्जना सभी प्राणियों को भयभीत करती हुई अद्भुत-सी प्रतीत हुई।
6.100.62
स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभि-
र्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः।
भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो
यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ ६.१००.६२ ॥
महात्मा राम के दीप्त धनुष से छोड़ी गई बाणों की जालवृष्टि से पीड़ित होकर रावण भय से भाग निकला, जैसे वायु से आहत मेघ बिखर जाता है।