વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.101.1
शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा।
लक्ष्मणं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतम् ॥ ६.१०१.१ ॥
રાવણના બળવાન શક્તિ-પ્રહારથી પડેલા અને લોહીના પ્રવાહમાં ડૂબેલા શૂર લક્ષ્મણને યુદ્ધમાં જોઈને
6.101.2
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः।
विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥ ६.१०१.२ ॥
દુરાત્મા રાવણ સાથે ઘોર યુદ્ધ કરીને, બાણોનો પ્રવાહ છોડતાં તેમણે સુષેણને આ કહ્યું
6.101.3
एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितो भुवि।
सर्पवच्चेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ ६.१०१.३ ॥
રાવણના બળથી આ લક્ષ્મણ ભૂમિ પર પડ્યા છે; સાપની જેમ તરફડતા આ વીર મારા મનમાં શોક જગાવે છે
6.101.4
शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैः प्रियतरं मम।
पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ६.१०१.४ ॥
લોહીથી ભીંજાયેલો આ વીર મને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે; તેને જોતા, વ્યાકુળ મનવાળો હું યુદ્ધ કરવાની શી શક્તિ ધરાવું?
6.101.5
अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः।
यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥ ६.१०१.५ ॥
યુદ્ધમાં ગર્વ રાખનાર, શુભ લક્ષણોવાળો આ મારો ભાઈ જો મૃત્યુ પામ્યો, તો મારા પ્રાણથી શું સુખ?
6.101.6
लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः।
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ॥ ६.१०१.६ ॥
મારું પરાક્રમ જાણે શરમાઈ રહ્યું છે, હાથમાંથી ધનુષ્ય જાણે સરકી રહ્યું છે; બાણો શિથિલ થઈ રહ્યા છે, અને દૃષ્ટિ આંસુઓને વશ થઈ ગઈ છે
6.101.7
अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षापि च जायते ॥ ६.१०१.७ ॥
માણસો સ્વપ્નમાં ડૂબી જાય તેમ મારાં અંગો શિથિલ થઈ રહ્યાં છે. મારી તીવ્ર ચિંતા વધી રહી છે અને મરવાની ઇચ્છા પણ જાગી રહી છે.
6.101.8
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना।
विष्टनन्तं तु दुःखार्तं मर्मण्यभिहतं भृशम् ॥ ६.१०१.८ ॥
દુરાત્મા રાવણે મારેલા, દુઃખથી પીડિત થઈ તડફડતા ભાઈને, મર્મસ્થાને ભારે ઘા પામેલો મેં જોયો.
6.101.9
राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम्।
दुःखेन महताविष्टो ध्यानशोकपरायणः ॥ ६.१०१.९ ॥
રાઘવે પોતાના પ્રિય ભાઈને જોયો; તેના પ્રાણ જાણે શરીરની બહાર જઈ રહ્યા હતા. મહાન દુઃખથી ઘેરાયેલો રાઘવ ચિંતા અને શોકમાં ડૂબી ગયો.
6.101.10
परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥ ६.१०१.१० ॥
અત્યંત વિષાદમાં પડેલો, ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થયેલો રાઘવ, રણની ધૂળમાં મૃત્યુ પામેલા ભાઈ લક્ષ્મણને જોઈને વિલાપ કરવા લાગ્યો.
6.101.11
विजयोऽपि हि मे शूर न प्रियायोपकल्पते।
अचक्षुर्विषयश्चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति ॥ ६.१०१.११ ॥
હે વીર, પ્રિય વિના મને વિજય પણ યોગ્ય લાગતો નથી. આંખોથી ન દેખાતો ચંદ્ર કયો આનંદ આપશે?
6.101.12
किं मे युद्धेन किं प्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते।
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥ ६.१०१.१२ ॥
યુદ્ધથી મને શું, પ્રાણથી શું? રણમોરચે આ લક્ષ્મણ મૃત્યુ પામીને પડ્યો છે, ત્યાં યુદ્ધનો કોઈ હેતુ રહેતો નથી.
6.101.13
यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६.१०१.१३ ॥
હું વનમાં જતો હતો ત્યારે મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણ જેમ મારી પાછળ આવ્યા હતા, તેમ હું પણ તેમની પાછળ યમલોક સુધી જઈશ.
6.101.14
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः।
इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः ॥ ६.१०१.१४ ॥
હંમેશા મારા પ્રત્યે અનુરક્ત રહેલો આ પ્રિય બંધુ કપટી યોદ્ધા રાક્ષસો દ્વારા આ દશામાં લાવી દેવાયો છે.
6.101.15
देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः।
तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ॥ ६.१०१.१५ ॥
દરેક દેશમાં પત્નીઓ અને સગાં મળી રહે છે; પરંતુ જ્યાં સહોદર ભાઈ હોય એવો દેશ મને દેખાતો નથી.
6.101.16
किं नु राज्येन दुर्धर्षलक्ष्मणेन विना मम।
कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बां सुमित्रां पुत्रवत्सलाम् ॥ ६.१०१.१६ ॥
દુર્ધર્ષ લક્ષ્મણ વિના મારે આ રાજ્યનું શું કામ? પુત્રવત્સલ માતા સુમિત્રાને હું કેવી રીતે કહીશ?
6.101.17
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं दत्तं सुमित्रया।
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ॥ ६.१०१.१७ ॥
સુમિત્રાએ મને સોંપેલા લક્ષ્મણ માટેનો ઠપકો હું સહન કરી શકીશ નહીં. માતા કૌસલ્યાને શું કહીશ, અને માતા કૈકેયીને શું?
6.101.18
भरतं किं नु वक्ष्यामि शत्रुघ्नं च महाबलम्।
सह तेन वनं यातो विना तेनागतः कथम् ॥ ६.१०१.१८ ॥
ભરતને હું શું કહીશ? મહાબલી શત્રુઘ્નને શું કહીશ? જે તેમની સાથે વનમાં ગયો હતો, તેના વિના હું કેવી રીતે પાછો આવ્યો?
6.101.19
इहैव मरणं श्रेयो न तु बन्धुविगर्हणम्।
किं मया दुष्कृतं कर्म कृतमन्यत्र जन्मनि ॥ ६.१०१.१९ ॥
અહીં જ મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ છે, બંધુઓની નિંદા નહીં. બીજા જન્મમાં મેં કયું દુષ્કર્મ કર્યું હતું?
6.101.20
येन मे धार्मिको भ्राता निहतश्चाग्रतः स्थितः।
हा भ्रातर्मनुजश्रेष्ठ शूराणां प्रवर प्रभो ॥ ६.१०१.२० ॥
મારી સામે ઊભેલા મારા ધાર્મિક ભાઈને જેણે માર્યો! અરે ભાઈ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, શૂરવીરોમાં અગ્રણી, પ્રભુ!
6.101.21
एकाकी किं नु मां त्यक्त्वा परलोकाय गच्छसि।
विलपन्तं च मां भ्रातः किमर्थं नावभाषसे ॥ ६.१०१.२१ ॥
મને એકલો મૂકીને તું પરલોક જાય છે? ભાઈ, વિલાપ કરતા મારી સાથે તું કેમ બોલતો નથી?
6.101.22
उत्तिष्ठ पश्य किं शेषे दीनं मां पश्य चक्षुषा।
शोकार्तस्य प्रमत्तस्य पर्वतेषु वनेषु च ॥ ६.१०१.२२ ॥
ઊઠ, જો, કેમ સૂતો છે? શોકથી પીડિત, પર્વતો અને વનોમાં ઉન્મત્તની જેમ ભટકતા દીન મને તારી આંખોથી જો!
6.101.23
विषण्णस्य महाबाहो समाश्वासयिता मम।
राममेवं ब्रुवाणं तु शोकव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ ६.१०१.२३ ॥
હે વિષણ્ણ, મહાબાહુ, મને આશ્વાસન આપનાર! આ પ્રમાણે બોલતા રામની ઇન્દ્રિયો શોકથી વ્યાકુળ હતી.
6.101.24
आश्वासयन्नुवाचेदं सुषेणः परमं वचः।
त्यजेमां नरशार्दूल बुद्धिं वैक्लव्यकारिणीम् ॥ ६.१०१.२४ ॥
સુષેણ રામને આશ્વાસન આપતાં આ પરમ વચન બોલ્યો: હે નરશાર્દૂલ, આ વિહ્વળ કરનારી બુદ્ધિ ત્યજી દે.
6.101.25
शोकसंजननीं चिन्तां तुल्यां बाणैश्चमूमुखे।
नैव पञ्चत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ ६.१०१.२५ ॥
સૈન્યના મોખરે બાણોથી ઉત્પન્ન થયેલી, શોક જગાડનારી ચિંતાની જેમ, લક્ષ્મીવર્ધન લક્ષ્મણ મૃત્યુ પામ્યા નથી.
6.101.26
नह्यस्य विकृतं वक्त्रं न च श्यामत्वमागतम्।
सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्य निरीक्ष्यताम् ॥ ६.१०१.२६ ॥
એનું મુખ વિકૃત થયું નથી, કે કાળું પડ્યું નથી; એનું મુખ તેજસ્વી અને પ્રસન્ન છે, તે જુઓ.
6.101.27
पद्मपत्रतलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने।
नेदृशं दृश्यते रूपं गतासूनां विशां पते ॥ ६.१०१.२७ ॥
હાથ કમળના પાનના તળિયા જેવા છે, આંખો અત્યંત પ્રસન્ન છે; હે મનુષ્યોના સ્વામી, મૃતકોનું રૂપ આવું દેખાતું નથી.
6.101.28
विषादं मा कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम।
आख्याति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ॥ ६.१०१.२८ ॥
હે વીર, વિષાદ ન કરો; હે શત્રુદમન, આ જીવિત છે. જમીન પર અંગો ઢીલાં કરીને સૂતેલા માણસ જેવો તે દેખાય છે.
6.101.29
सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः।
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणो राघवं वचः ॥ ६.१०१.२९ ॥
હે વીર, તેનું હૃદય શ્વાસ સાથે વારંવાર ધ્રુજી રહ્યું છે; આમ કહીને મહાપ્રાજ્ઞ સુષેણે રાઘવને આ વચન કહ્યાં.
6.101.30
समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तं महाकपिम्।
सौम्य शीघ्रमितो गत्वा पर्वतं हि महोदयम् ॥ ६.१०१.३० ॥
પાસે ઊભેલા મહાકપિ હનુમાનને તેણે આ કહ્યું: હે સૌમ્ય, અહીંથી ઝડપથી જઈને તે મહોદય પર્વત પર...
6.101.31
पूर्वं तु कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता तव।
दक्षिणे शिखरे जातां महौषधिमिहानय ॥ ६.१०१.३१ ॥
હે વીર! પહેલાં જાંબવાને તને જે મહૌષધિ વર્ણવી હતી, જે દક્ષિણ શિખર પર ઊગે છે, તેને અહીં લાવ.
6.101.32
विशल्यकरणीं नाम्ना सावर्ण्यकरणीं तथा।
संजीवकरणीं वीर संधानीं च महौषधीम् ॥ ६.१०१.३२ ॥
હે વીર! વિશલ્યકરણી, સાવર્ણ્યકરણી, સંજીવકરણી અને સંધાની નામની તે મહૌષધિ.
6.101.33
संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य त्वमानय।
इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम्।
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥ ६.१०१.३३ ॥
લક્ષ્મણને જીવિત કરવા માટે તું તે લાવ, એમ કહેવાયેલા શ્રીમાન હનુમાન ઔષધિપર્વત પર જઈને તે મહૌષધિઓ ન ઓળખતાં ચિંતામાં પડ્યા.
6.101.34
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः।
इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥ ६.१०१.३४ ॥
અમિત તેજસ્વી મારુતિના મનમાં વિચાર આવ્યો કે હું આ પર્વતનું શિખર જ લઈ જઈશ.
6.101.35
अस्मिंस्तु शिखरे जातामोषधीं तां सुखावहाम्।
प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ह्येवमब्रवीत् ॥ ६.१०१.३५ ॥
આ શિખર પર ઊગેલી તે સુખ આપનારી ઔષધિને હું તર્કથી ઓળખું છું; સુષેણે પણ એમ જ કહ્યું હતું.
6.101.36
अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम्।
कालात्ययेन दोषः स्याद् वैक्लव्यं च महद्भवेत् ॥ ६.१०१.३६ ॥
વિશલ્યકરણીને લીધા વિના હું જાઉં તો સમય વીતવાથી દોષ લાગશે અને મોટી વ્યાકુળતા થશે.
6.101.37
आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः ॥ ६.१०१.३७ ॥
શ્રેષ્ઠ પર્વત પાસે પહોંચીને તેણે પર્વતનું શિખર ત્રણ વાર હલાવ્યું.
6.101.38
फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ॥ ६.१०१.३८ ॥
ખીલેલા અનેક વૃક્ષોના સમૂહને ઉખેડીને, તે મહાબળવાન હરિશાર્દૂલે બંને હાથે પકડીને તેનું વજન સરખું કર્યું.
6.101.39
स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्तलात्।
उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमान् शिखरं गिरेः ॥ ६.१०१.३९ ॥
પાણીથી ભરેલા નીલ મેઘની જેમ તે આકાશમાં ઊછળ્યો; પર્વતનું શિખર પકડીને હનુમાન ઉપર ઊડ્યા.
6.101.40
समागम्य महावेगः संन्यस्य शिखरं गिरेः।
विश्रम्य किंचिद्धनुमान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥ ६.१०१.४० ॥
મહાન વેગથી આવીને, પર્વતનું શિખર નીચે મૂકીને, થોડો વિશ્રામ લઈને હનુમાને સુષેણને આ કહ્યું.
6.101.41
औषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव।
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥ ६.१०१.४१ ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, તે ઔષધિઓ મને ઓળખાતી નથી; તેથી તે પર્વતનું આખું શિખર જ હું લઈ આવ્યો છું.
6.101.42
एवं कथयमानं तु प्रशस्य पवनात्मजम्।
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥ ६.१०१.४२ ॥
આ રીતે બોલતા પવનપુત્ર હનુમાનની પ્રશંસા કરીને, વાનરશ્રેષ્ઠ સુષેણે ઔષધિઓ ઉખેડીને લીધી.
6.101.43
विस्मितास्तु बभूवुस्ते सर्वे वानरपुङ्गवाः।
दृष्ट्वा तु हनुमत्कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ॥ ६.१०१.४३ ॥
દેવો માટે પણ અતિ દુષ્કર એવું હનુમાનનું તે કર્મ જોઈને તે સર્વ શ્રેષ્ઠ વાનરો વિસ્મિત થયા.
6.101.44
ततः संक्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः।
लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥ ६.१०१.४४ ॥
પછી તે ઔષધિને સારી રીતે વાટીને, અતિ તેજસ્વી શ્રેષ્ઠ વાનર સુષેણે લક્ષ્મણના નાકમાં તે મૂકી.
6.101.45
सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा।
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥ ६.१०१.४५ ॥
બાણ ખૂંચેલું હતું ત્યારે જ તે ઔષધિ સૂંઘીને શત્રુવીરોનો સંહારક લક્ષ્મણ બાણરહિત અને પીડારહિત થઈ તરત ભૂમિ પરથી ઊભો થયો.
6.101.46
तमुत्थितं तु हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम्।
साधुसाध्विति सुप्रीता लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन् ॥ ६.१०१.४६ ॥
ભૂમિ પરથી ઊઠેલા લક્ષ્મણને જોઈને વાનરો અત્યંત પ્રસન્ન થઈ 'સાધુ, સાધુ' કહી લક્ષ્મણનો સત્કાર કરવા લાગ્યા.
6.101.47
एह्येहीत्यब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा।
सस्वजे गाढमालिङ्गय बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ ६.१०१.४७ ॥
'આવ, આવ' કહીને શત્રુવીરોનો સંહારક રામ લક્ષ્મણને ગાઢ આલિંગન આપ્યું; તેમની આંખો આંસુથી ભરેલી હતી.
6.101.48
अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा।
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम् ॥ ६.१०१.४८ ॥
ત્યારે રાઘવે સૌમિત્રિને આલિંગન આપી કહ્યું: 'હે વીર, સદભાગ્યે મૃત્યુમાંથી પાછા આવેલા તને હું જોઈ રહ્યો છું.'
6.101.49
नहि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा।
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ६.१०१.४९ ॥
જો તું મૃત્યુ પામે, તો મારા જીવનનો, સીતાનો કે વિજયનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
6.101.50
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य राघवस्य महात्मनः।
खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.१०१.५० ॥
મહાત્મા રાઘવ આ પ્રમાણે બોલતા હતા ત્યારે, ખિન્ન થયેલા લક્ષ્મણે શિથિલ વાણીમાં કહ્યું.
6.101.51
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम।
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ६.१०१.५१ ॥
હે સત્યપરાક્રમી, પહેલાં તેં કરેલી પ્રતિજ્ઞાને યાદ કર. કોઈ તુચ્છ અને નિર્બળ માણસની જેમ તારે આમ બોલવું ઘટતું નથી.
6.101.52
नहि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां सत्यवादिनः।
लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥ ६.१०१.५२ ॥
સત્યવાદી લોકો ખોટી પ્રતિજ્ઞા કરતા નથી. પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરવું એ મહાનતાનું લક્ષણ છે.
6.101.53
नैराश्यमुपगन्तुं च नालं ते मत्कृतेऽनघ।
वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ६.१०१.५३ ॥
હે નિષ્પાપ, મારા કારણે તારે નિરાશ થવું યોગ્ય નથી. આજે રાવણનો વધ કરીને તારી પ્રતિજ્ઞા પાળ.
6.101.54
न जीवन् यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥ ६.१०१.५४ ॥
તારા બાણના માર્ગે આવેલો શત્રુ જીવતો નહિ જાય, જેમ તીક્ષ્ણ દાઢોવાળા ગર્જતા સિંહ સામે મહાગજ.
6.101.55
अहं तु वधमच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः।
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥ ६.१०१.५५ ॥
આ દુરાત્માનો વધ હું તરત ઇચ્છું છું, જ્યાં સુધી આ કૃતકર્મા સૂર્ય અસ્ત ન થાય.
6.101.56
यदि वधमिच्छसि रावणस्य संख्ये
यदि च कृतां हि तवेच्छसि प्रतिज्ञाम्।
यदि तव राजसुताभिलाष आर्य
कुरु च वचो मम शीघ्रमद्य वीर ॥ ६.१०१.५६ ॥
જો તું યુદ્ધમાં રાવણનો વધ ઇચ્છે છે, જો તું કરેલી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા ઇચ્છે છે, જો રાજકુમારીને મેળવવાની તારી અભિલાષા છે, તો હે આર્ય વીર, આજે જ મારી વાત શીઘ્ર માન.