वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.101.1
शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा।
लक्ष्मणं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतम् ॥ ६.१०१.१ ॥
रावणाच्या बलवान शक्तीने पाडल्या गेलेल्या, रक्तप्रवाहात बुडालेल्या शूर लक्ष्मणाला युद्धात पाहून
6.101.2
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः।
विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥ ६.१०१.२ ॥
दुरात्मा रावणाशी घोर युद्ध करून, बाणांचा प्रवाह सोडत असताना त्याने सुषेणाला हे सांगितले
6.101.3
एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितो भुवि।
सर्पवच्चेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ ६.१०१.३ ॥
रावणाच्या पराक्रमाने हा लक्ष्मण जमिनीवर पडला आहे; सापासारखा तडफडणारा हा वीर माझ्या मनात शोक जागवत आहे
6.101.4
शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैः प्रियतरं मम।
पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ६.१०१.४ ॥
रक्ताने भिजलेला हा वीर मला प्राणांपेक्षाही प्रिय आहे; याला पाहणाऱ्या, व्याकुल मनाच्या मला युद्ध करण्याची काय शक्ती आहे?
6.101.5
अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः।
यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥ ६.१०१.५ ॥
युद्धात अभिमान बाळगणारा, शुभ लक्षणांचा हा माझा भाऊ जर मरण पावला, तर माझ्या प्राणांनी काय सुख?
6.101.6
लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः।
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ॥ ६.१०१.६ ॥
माझा पराक्रम जणू लाजत आहे, हातातून धनुष्य जणू निसटत आहे; बाण शिथिल होत आहेत, आणि दृष्टी अश्रूंच्या अधीन झाली आहे
6.101.7
अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षापि च जायते ॥ ६.१०१.७ ॥
माणसे स्वप्नात बुडाल्याप्रमाणे माझे अवयव शिथिल होत आहेत. माझी तीव्र चिंता वाढत आहे आणि मरण्याची इच्छाही निर्माण होत आहे.
6.101.8
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना।
विष्टनन्तं तु दुःखार्तं मर्मण्यभिहतं भृशम् ॥ ६.१०१.८ ॥
दुरात्मा रावणाने मारलेला, दुःखाने व्याकूळ होऊन तडफडणारा भाऊ मर्मस्थानी जबर घाव बसलेला मी पाहिला.
6.101.9
राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम्।
दुःखेन महताविष्टो ध्यानशोकपरायणः ॥ ६.१०१.९ ॥
राघवाने आपल्या प्रिय भावाला पाहिले; त्याचे प्राण जणू शरीराबाहेर जात होते. मोठ्या दुःखाने वेढलेला राघव चिंतेत आणि शोकात बुडाला.
6.101.10
परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥ ६.१०१.१० ॥
अत्यंत विषादात सापडलेला, इंद्रिये व्याकूळ झालेला राघव, रणधुळीत मारून पडलेल्या लक्ष्मणाला पाहून विलाप करू लागला.
6.101.11
विजयोऽपि हि मे शूर न प्रियायोपकल्पते।
अचक्षुर्विषयश्चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति ॥ ६.१०१.११ ॥
हे वीरा, प्रियाशिवाय मला विजयही शोभत नाही. डोळ्यांना न दिसणारा चंद्र कोणता आनंद देईल?
6.101.12
किं मे युद्धेन किं प्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते।
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥ ६.१०१.१२ ॥
युद्धाने मला काय, प्राणांनी काय? रणमुखावर हा लक्ष्मण मारून पडला आहे, तिथे युद्धाचा हेतूच उरत नाही.
6.101.13
यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६.१०१.१३ ॥
मी वनात जात असताना महातेजस्वी लक्ष्मण जसा माझ्या मागे आला, तसाच मीही याच्या मागे यमलोकापर्यंत जाईन.
6.101.14
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः।
इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः ॥ ६.१०१.१४ ॥
सदैव माझ्याशी अनुरक्त असलेला हा प्रिय बांधव कपटी युद्ध करणाऱ्या राक्षसांनी या अवस्थेला आणला गेला आहे.
6.101.15
देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः।
तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ॥ ६.१०१.१५ ॥
प्रत्येक देशात पत्नी आणि नातेवाईक मिळतात; पण जिथे सख्खा भाऊ असेल असा देश मला दिसत नाही.
6.101.16
किं नु राज्येन दुर्धर्षलक्ष्मणेन विना मम।
कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बां सुमित्रां पुत्रवत्सलाम् ॥ ६.१०१.१६ ॥
दुर्धर्ष लक्ष्मणाविना या राज्याचा मला काय उपयोग? पुत्रवत्सल माता सुमित्रेला मी कसे सांगू?
6.101.17
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं दत्तं सुमित्रया।
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ॥ ६.१०१.१७ ॥
सुमित्रेने माझ्या हाती सोपवलेल्या लक्ष्मणासाठी येणारे दोषारोप मी सहन करू शकणार नाही. माता कौसल्येला मी काय सांगू, आणि माता कैकेयीला काय?
6.101.18
भरतं किं नु वक्ष्यामि शत्रुघ्नं च महाबलम्।
सह तेन वनं यातो विना तेनागतः कथम् ॥ ६.१०१.१८ ॥
भरताला मी काय सांगू, आणि महाबलवान शत्रुघ्नाला काय? ज्याच्याबरोबर वनात गेलो होतो, त्याच्याविना मी परत कसा आलो?
6.101.19
इहैव मरणं श्रेयो न तु बन्धुविगर्हणम्।
किं मया दुष्कृतं कर्म कृतमन्यत्र जन्मनि ॥ ६.१०१.१९ ॥
येथेच मरण श्रेयस्कर आहे, बंधूंची निंदा नव्हे. दुसऱ्या जन्मात मी कोणते दुष्कर्म केले होते?
6.101.20
येन मे धार्मिको भ्राता निहतश्चाग्रतः स्थितः।
हा भ्रातर्मनुजश्रेष्ठ शूराणां प्रवर प्रभो ॥ ६.१०१.२० ॥
माझ्यासमोर उभ्या असलेल्या माझ्या धार्मिक बंधूला ज्याने ठार केले! अरे बंधो, नरश्रेष्ठा, शूरांमध्ये श्रेष्ठा, प्रभो!
6.101.21
एकाकी किं नु मां त्यक्त्वा परलोकाय गच्छसि।
विलपन्तं च मां भ्रातः किमर्थं नावभाषसे ॥ ६.१०१.२१ ॥
मला एकट्याला सोडून तू परलोकाला जातोस का? बंधो, विलाप करणाऱ्या माझ्याशी तू का बोलत नाहीस?
6.101.22
उत्तिष्ठ पश्य किं शेषे दीनं मां पश्य चक्षुषा।
शोकार्तस्य प्रमत्तस्य पर्वतेषु वनेषु च ॥ ६.१०१.२२ ॥
उठ, पाहा, का पडला आहेस? शोकाने पीडित होऊन, पर्वत व वनांमध्ये उन्मत्तासारखा फिरणाऱ्या दीन माझ्याकडे तुझ्या डोळ्यांनी पाहा!
6.101.23
विषण्णस्य महाबाहो समाश्वासयिता मम।
राममेवं ब्रुवाणं तु शोकव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ ६.१०१.२३ ॥
हे विषण्ण, महाबाहो, माझा सांत्वन करणाऱ्या! असे बोलणारा राम शोकाने व्याकुल इंद्रियांचा होता.
6.101.24
आश्वासयन्नुवाचेदं सुषेणः परमं वचः।
त्यजेमां नरशार्दूल बुद्धिं वैक्लव्यकारिणीम् ॥ ६.१०१.२४ ॥
सुषेण रामाचे सांत्वन करीत हे परम वचन म्हणाला: हे नरशार्दूला, ही खचवून टाकणारी बुद्धी सोड.
6.101.25
शोकसंजननीं चिन्तां तुल्यां बाणैश्चमूमुखे।
नैव पञ्चत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ ६.१०१.२५ ॥
सैन्याच्या अग्रभागी बाणांमुळे निर्माण झालेल्या, शोक उत्पन्न करणाऱ्या चिंतेसारखी ही स्थिती आहे; पण लक्ष्मीवर्धन लक्ष्मण मृत्यू पावलेले नाहीत.
6.101.26
नह्यस्य विकृतं वक्त्रं न च श्यामत्वमागतम्।
सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्य निरीक्ष्यताम् ॥ ६.१०१.२६ ॥
याचे मुख विकृत झालेले नाही, काळवंडलेही नाही; याचे मुख तेजस्वी आणि प्रसन्न आहे, ते पाहा.
6.101.27
पद्मपत्रतलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने।
नेदृशं दृश्यते रूपं गतासूनां विशां पते ॥ ६.१०१.२७ ॥
हात कमळपानाच्या तळव्यासारखे आहेत, डोळे अतिशय प्रसन्न आहेत; हे नरपती, मृतांचे रूप असे दिसत नाही.
6.101.28
विषादं मा कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम।
आख्याति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ॥ ६.१०१.२८ ॥
हे वीरा, विषाद करू नकोस; हे शत्रुदमना, हा जिवंत आहे. जमिनीवर देह शिथिल करून निजलेल्या माणसासारखा तो दिसत आहे.
6.101.29
सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः।
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणो राघवं वचः ॥ ६.१०१.२९ ॥
हे वीरा, त्याचे हृदय श्वासासह वारंवार थरथरत आहे; असे बोलून महाप्रज्ञ सुषेण राघवाला हे शब्द म्हणाला.
6.101.30
समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तं महाकपिम्।
सौम्य शीघ्रमितो गत्वा पर्वतं हि महोदयम् ॥ ६.१०१.३० ॥
जवळ उभ्या असलेल्या महाकपी हनुमानाला तो म्हणाला: हे सौम्या, येथून शीघ्र जाऊन त्या महोदय पर्वताकडे...
6.101.31
पूर्वं तु कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता तव।
दक्षिणे शिखरे जातां महौषधिमिहानय ॥ ६.१०१.३१ ॥
हे वीरा! पूर्वी जांबवानने तुला सांगितलेली, दक्षिण शिखरावर उगवलेली ती महौषधी येथे आण.
6.101.32
विशल्यकरणीं नाम्ना सावर्ण्यकरणीं तथा।
संजीवकरणीं वीर संधानीं च महौषधीम् ॥ ६.१०१.३२ ॥
हे वीरा! विशल्यकरणी, सावर्ण्यकरणी, संजीवकरणी आणि संधानी नावाची ती महौषधी.
6.101.33
संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य त्वमानय।
इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम्।
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥ ६.१०१.३३ ॥
लक्ष्मणाला पुनर्जीवित करण्यासाठी तू ते आण, असे सांगितल्यावर श्रीमान हनुमान औषधिपर्वतावर जाऊन त्या महौषधी न ओळखल्याने चिंतेत पडले.
6.101.34
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः।
इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥ ६.१०१.३४ ॥
अमितपराक्रमी मारुतीच्या मनात विचार आला की मी हेच पर्वतशिखर घेऊन जाईन.
6.101.35
अस्मिंस्तु शिखरे जातामोषधीं तां सुखावहाम्।
प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ह्येवमब्रवीत् ॥ ६.१०१.३५ ॥
या शिखरावर उगवलेली ती सुखदायी औषधी मी तर्काने ओळखतो; सुषेणानेही असेच सांगितले होते.
6.101.36
अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम्।
कालात्ययेन दोषः स्याद् वैक्लव्यं च महद्भवेत् ॥ ६.१०१.३६ ॥
विशल्यकरणी न घेता मी गेलो तर काळ वाया गेल्याने दोष लागेल आणि मोठी व्याकुळता येईल.
6.101.37
आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः ॥ ६.१०१.३७ ॥
श्रेष्ठ पर्वतापाशी पोहोचून त्याने पर्वताचे शिखर तीन वेळा हलवले.
6.101.38
फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ॥ ६.१०१.३८ ॥
फुललेल्या नाना वृक्षांचा समूह उपटून, त्या महाबली हरिश्रेष्ठ वानराने दोन्ही हातांनी धरून तो तोलला.
6.101.39
स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्तलात्।
उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमान् शिखरं गिरेः ॥ ६.१०१.३९ ॥
पाण्याने भरलेल्या निळ्या मेघासारखा तो आकाशात उडाला; पर्वताचे शिखर धरून हनुमान वर झेपावला.
6.101.40
समागम्य महावेगः संन्यस्य शिखरं गिरेः।
विश्रम्य किंचिद्धनुमान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥ ६.१०१.४० ॥
महावेगाने येऊन, पर्वताचे शिखर खाली ठेवून, थोडा विसावा घेऊन हनुमान सुषेणाला म्हणाला.
6.101.41
औषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव।
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥ ६.१०१.४१ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, त्या औषधी मला ओळखता येत नाहीत; म्हणून त्या पर्वताचे संपूर्ण शिखरच मी आणले आहे.
6.101.42
एवं कथयमानं तु प्रशस्य पवनात्मजम्।
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥ ६.१०१.४२ ॥
असे बोलणाऱ्या पवनपुत्र हनुमानाची प्रशंसा करून, वानरश्रेष्ठ सुषेणाने औषधी उपटून घेतल्या.
6.101.43
विस्मितास्तु बभूवुस्ते सर्वे वानरपुङ्गवाः।
दृष्ट्वा तु हनुमत्कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ॥ ६.१०१.४३ ॥
देवांनाही अत्यंत कठीण असे हनुमंताचे ते कर्म पाहून ते सर्व श्रेष्ठ वानर विस्मित झाले.
6.101.44
ततः संक्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः।
लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥ ६.१०१.४४ ॥
मग ती औषधी चांगली ठेचून, अत्यंत तेजस्वी अशा श्रेष्ठ वानर सुषेणाने लक्ष्मणाच्या नाकपुड्यांत ती घातली.
6.101.45
सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा।
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥ ६.१०१.४५ ॥
बाण रुतलेल्या स्थितीतच ती औषधी हुंगून शत्रुवीरांचा संहारक लक्ष्मण बाणरहित व वेदनारहित होऊन लगेच भूमीवरून उठला.
6.101.46
तमुत्थितं तु हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम्।
साधुसाध्विति सुप्रीता लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन् ॥ ६.१०१.४६ ॥
जमिनीवरून उठलेला लक्ष्मण पाहून वानर अत्यंत आनंदित होऊन 'साधु, साधु' म्हणत लक्ष्मणाचा सन्मान करू लागले.
6.101.47
एह्येहीत्यब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा।
सस्वजे गाढमालिङ्गय बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ ६.१०१.४७ ॥
'ये, ये' असे म्हणत शत्रुवीरांचा संहारक राम लक्ष्मणाला घट्ट मिठी मारता झाला; त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले होते.
6.101.48
अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा।
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम् ॥ ६.१०१.४८ ॥
तेव्हा राघव सौमित्राला मिठी मारून म्हणाला: 'हे वीरा, सुदैवाने मृत्यूतून परत आलेल्या तुला मी पाहत आहे.'
6.101.49
नहि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा।
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ६.१०१.४९ ॥
तू मृत्यू पावलास तर माझ्या जीवनाला, सीतेला किंवा विजयालाही काही अर्थ उरत नाही.
6.101.50
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य राघवस्य महात्मनः।
खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.१०१.५० ॥
महात्मा राघव असे बोलत असताना, खिन्न झालेला लक्ष्मण क्षीण वाणीने म्हणाला.
6.101.51
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम।
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ६.१०१.५१ ॥
हे सत्यपराक्रमी, पूर्वी तू केलेली प्रतिज्ञा आठव. एखाद्या क्षुद्र आणि दुर्बल माणसासारखे तुला असे बोलणे योग्य नाही.
6.101.52
नहि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां सत्यवादिनः।
लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥ ६.१०१.५२ ॥
सत्यवादी लोक खोटी प्रतिज्ञा करत नाहीत. प्रतिज्ञेचे पालन करणे हेच महत्त्वाचे लक्षण आहे.
6.101.53
नैराश्यमुपगन्तुं च नालं ते मत्कृतेऽनघ।
वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ६.१०१.५३ ॥
हे निष्पाप, माझ्यासाठी तू निराश होणे योग्य नाही. आज रावणाचा वध करून तुझी प्रतिज्ञा पूर्ण कर.
6.101.54
न जीवन् यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥ ६.१०१.५४ ॥
तुझ्या बाणांच्या मार्गात आलेला शत्रू जिवंत जाणार नाही, तीक्ष्ण दाढा असलेल्या गर्जणाऱ्या सिंहासमोर महाकाय हत्तीसारखा.
6.101.55
अहं तु वधमच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः।
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥ ६.१०१.५५ ॥
या दुरात्म्याचा वध मी लवकर इच्छितो, जोपर्यंत हा कृतकर्मा सूर्य अस्ताला जात नाही.
6.101.56
यदि वधमिच्छसि रावणस्य संख्ये
यदि च कृतां हि तवेच्छसि प्रतिज्ञाम्।
यदि तव राजसुताभिलाष आर्य
कुरु च वचो मम शीघ्रमद्य वीर ॥ ६.१०१.५६ ॥
रावणाचा वध युद्धात तुला इच्छा असेल, तू केलेली प्रतिज्ञा पूर्ण करू इच्छित असशील, आणि राजकन्येची अभिलाषा तुला असेल, तर हे आर्य वीरा, आजच माझे वचन लवकर पाळ.