वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.103.1
स तु तेन तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो भृशम्।
रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ ६.१०३.१ ॥
तेव्हा काकुत्स्थ (राम) याच्याकडून अत्यंत पीडित झालेला, युद्धात बढाई मारणारा रावण महाक्रोधाला प्राप्त झाला.
6.103.2
स दीप्तनयनोऽमर्षाच्चापमुद्यम्य वीर्यवान्।
अभ्यर्दयत् सुसंक्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥ ६.१०३.२ ॥
क्रोधाने पेटलेल्या डोळ्यांचा तो पराक्रमी धनुष्य उचलून अत्यंत संतप्त होऊन त्या महायुद्धात राघवावर प्रहार करू लागला.
6.103.3
बाणधारासहस्रैस्तैः स तोयद इवाम्बरात्।
राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयन् ॥ ६.१०३.३ ॥
आकाशातून मेघ जसा, तसा त्या हजारो बाणधारांनी रावण राघवाला बाणांनी भरून टाकत होता, जसे तळे पाण्याने भरावे.
6.103.4
पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे।
महागिरिरिवाकम्प्यः काकुत्स्थो न प्रकम्पते ॥ ६.१०३.४ ॥
युद्धात धनुष्यातून सोडलेल्या बाणजाळ्याने भरलेला असूनही, महापर्वतासारखा अचल काकुत्स्थ थरथरत नाही.
6.103.5
स शरैः शरजालानि वारयन् समरे स्थितः।
गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ ६.१०३.५ ॥
युद्धात उभा राहून बाणांनी बाणजाळे रोखत, सूर्याच्या किरणांप्रमाणे तो पराक्रमी ते झेलत होता.
6.103.6
ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः।
निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः ॥ ६.१०३.६ ॥
मग क्रुद्ध, चपळ हातांचा तो निशाचर महात्मा राघवाच्या छातीवर हजारो बाण मारू लागला.
6.103.7
स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः।
दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान् किंशुकद्रुमः ॥ ६.१०३.७ ॥
युद्धात रक्ताने माखलेले लक्ष्मणाचे ज्येष्ठ बंधू अरण्यात फुललेल्या मोठ्या किंशुक वृक्षासारखे दिसले.
6.103.8
शराभिघातसंरब्धः सोऽभिजग्राह सायकान्।
काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥ ६.१०३.८ ॥
बाणांच्या प्रहारांनी क्रुद्ध होऊन त्यांनी बाण हाती घेतले. ते काकुत्स्थ, महातेजस्वी, युगान्तीच्या सूर्यासारखे तेजस्वी होते.
6.103.9
ततोऽन्योन्यं सुसंरब्धौ तावुभौ रामरावणौ।
शरान्धकारे समरे नोपलक्षयतां तदा ॥ ६.१०३.९ ॥
नंतर अत्यंत क्रुद्ध झालेले ते दोघे, राम आणि रावण, एकमेकांवर तुटून पडले. त्या वेळी युद्धात बाणांच्या अंधारामुळे ते एकमेकांना पाहू शकत नव्हते.
6.103.10
ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः।
उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः ॥ ६.१०३.१० ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेले दशरथपुत्र वीर राम हसून रावणाला कठोर शब्द बोलले.
6.103.11
मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद् राक्षसाधम।
हृता ते विवशा यस्मात् तस्मात् त्वं नासि वीर्यवान् ॥ ६.१०३.११ ॥
हे राक्षसाधमा! जनस्थानातून माझी पत्नी तू अज्ञानाने, ती असहाय असताना पळवलीस; म्हणून तू पराक्रमी नाहीस.
6.103.12
मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने।
वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६.१०३.१२ ॥
माझ्यापासून दूर, दीन अवस्थेत महावनात राहणाऱ्या वैदेहीला बलाने हरण करून तू स्वतःला शूर समजतोस.
6.103.13
स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शनम्।
कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६.१०३.१३ ॥
हे शूरा, निराधार स्त्रियांशी परस्त्रीला स्पर्श करण्यासारखे भ्याड कृत्य करून तू समजतोस की मी शूर आहे.
6.103.14
भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित।
दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ ६.१०३.१४ ॥
हे मर्यादा मोडणाऱ्या, निर्लज्जा, आचरणात अस्थिर असणाऱ्या, गर्वाने मृत्यूला कवटाळून तू समजतोस की मी शूर आहे.
6.103.15
शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च।
श्लाघनीयं महत्कर्म यशस्यं च कृतं त्वया ॥ ६.१०३.१५ ॥
धनदाता कुबेराचा भाऊ, शूर आणि बलसंपन्न अशा तू प्रशंसनीय व यशस्वी असे महान कर्म केले होते.
6.103.16
उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च।
कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत् फलम् ॥ ६.१०३.१६ ॥
गर्वाने ग्रासलेल्या, निंद्य आणि अहितकारक कर्माचे ते अत्यंत मोठे फळ आज तू भोग.
6.103.17
शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते।
नैव लज्जास्ति ते सीतां चौरवद् व्यपकर्षतः ॥ ६.१०३.१७ ॥
हे दुर्मती, तू स्वतःला शूर समजतोस; पण चोरासारखे सीतेला ओढून नेताना तुला जराही लाज वाटत नाही.
6.103.18
यदि मत्संनिधौ सीता धर्षिता स्यात् त्वया बलात्।
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः ॥ ६.१०३.१८ ॥
माझ्या समोर तू बळजबरीने सीतेचा अपमान केला असतास, तर तुझा भाऊ खर माझ्या बाणांनी मारला गेलेला तू पाहिला असतास.
6.103.19
दिष्ट्यासि मम मन्दात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः।
अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ६.१०३.१९ ॥
सुदैवाने तू माझ्या दृष्टिपथात आलास, मंदबुद्धी. आज तीक्ष्ण बाणांनी मी तुला यमसदनाला पाठवीन.
6.103.20
अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम्।
क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥ ६.१०३.२० ॥
आज माझ्या बाणांनी छिन्न झालेले तुझे मस्तक, तेजस्वी कुंडलांसह, रणधुळीत विखुरलेले पडो; मांसभक्षक ते ओढून नेवोत.
6.103.21
निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण।
पिबन्तु रुधिरं तर्षाद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६.१०३.२१ ॥
हे रावणा, जमिनीवर फेकलेल्या तुझ्या छातीवर उतरून बाणाच्या जखमेतून उसळणारे रक्त तहानलेल्या गिधाडांनी प्राशन करावे.
6.103.22
अद्य मद्बाणभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते।
कर्षन् त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ ६.१०३.२२ ॥
आज माझ्या बाणांनी भेदलेले, प्राणहीन होऊन पडलेले तुझे आतडे, गरुडासारखे पक्षी सर्पांप्रमाणे ओढू देत.
6.103.23
इत्येवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः।
राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६.१०३.२३ ॥
असे बोलत शत्रुसंहारक वीर राम याने जवळ उभ्या असलेल्या राक्षसराजाला बाणांच्या वर्षावाने झाकून टाकले.
6.103.24
बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे।
रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकांक्षिणः ॥ ६.१०३.२४ ॥
युद्धात रामाचे पराक्रम, बल आणि हर्ष दुप्पट झाले; शत्रूचा नाश इच्छिणाऱ्या रामाचे अस्त्रबलही दुप्पट झाले.
6.103.25
प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः।
प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत् ॥ ६.१०३.२५ ॥
आत्मज्ञ रामासमोर सर्व अस्त्रे प्रकट झाली; महातेजस्वी राम हर्षाने अधिक शीघ्रहस्त झाला.
6.103.26
शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः।
भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥ ६.१०३.२६ ॥
आपल्या अंतरात उद्भवलेली ही शुभ चिन्हे जाणून, राक्षसांचा अंत करणाऱ्या रामाने पुन्हा रावणाला पीडा दिली.
6.103.27
हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात्।
हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत् ॥ ६.१०३.२७ ॥
वानरांच्या दगडांच्या वर्षावाने आणि राघवाच्या बाणवर्षावाने आघात झालेल्या दशग्रीवाचे हृदय विचलित झाले.
6.103.28
यदा च शस्त्रं नारेभे न चकर्ष शरासनम्।
नास्य प्रत्यकरोद् वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ ६.१०३.२८ ॥
त्याने शस्त्र उचलले नाही, धनुष्य ओढले नाही; विकल अंतरात्म्यामुळे त्याने आपला पराक्रम दाखवला नाही.
6.103.29
क्षिप्ताश्चाशु शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च।
मरणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालोऽभ्यवर्तत ॥ ६.१०३.२९ ॥
त्याने वेगाने सोडलेली बाणे आणि विविध शस्त्रे मृत्यूसाठी धावत आहेत; त्याचा मृत्युकाळ जवळ आला होता.
6.103.30
सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम्।
शनैर्युद्धादसम्भ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥ ६.१०३.३० ॥
त्याची ती अवस्था पाहून सारथी विचलित न होता हळूहळू युद्धातून त्याचा रथ मागे नेला.
6.103.31
रथं च तस्याथ जवेन सारथि-
र्निवार्य भीमं जलदस्वनं तदा।
जगाम भीत्या समरान्महीपतिं
निरस्तवीर्यं पतितं समीक्ष्य ॥ ६.१०३.३१ ॥
तेव्हा सारथ्याने वेगाने त्याचा रथ वळवला; मेघासारखा गर्जणाऱ्या त्या भयंकराला रोखून, पराक्रम गमावून पडलेल्या राजाला पाहून भीतीने रणभूमीतून पळ काढला.