वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.104.1
स तु मोहात् सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः।
क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत् ॥ ६.१०४.१ ॥
पण मोहाने अत्यंत क्रुद्ध होऊन, कृतांताच्या बलाने प्रेरित झालेला, क्रोधाने लाल नेत्रांचा रावण सारथ्याला म्हणाला.
6.104.2
हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम्।
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ ६.१०४.२ ॥
पराक्रमहीनासारखा, अशक्तासारखा, पौरुषरहितासारखा, भित्र्यासारखा, क्षुद्रासारखा, धैर्यहीनासारखा, तेजहीनासारखा.
6.104.3
विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम्।
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे ॥ ६.१०४.३ ॥
मायेने सोडलेल्यासारखा, अस्त्रांनी बाहेर काढलेल्यासारखा. मला अवमानून, हे दुर्बुद्धे, तू स्वतःच्या बुद्धीने वागतोस.
6.104.4
किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च।
त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः ॥ ६.१०४.४ ॥
कशासाठी मला अवमानून, माझी इच्छा न पाहता, शत्रूसमोर माझा हा रथ तू मागे फिरवलास?
6.104.5
त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालमुपार्जितम्।
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः ॥ ६.१०४.५ ॥
आज तूच, हे अनार्या, माझे दीर्घकाळ मिळवलेले यश, वीर्य, तेज आणि विश्वास नष्ट केलास.
6.104.6
शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः।
पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया ॥ ६.१०४.६ ॥
प्रसिद्ध पराक्रमाच्या आणि मन रिझवणाऱ्या शत्रूकडे पाहत असताना, युद्धाची आस असलेल्या मला तू भित्रा बनवलेस.
6.104.7
यत् त्वं कथमिदं मोहान्न चेद् वहसि दुर्मते।
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥ ६.१०४.७ ॥
हे दुर्मती, मोहामुळे तू हे वाहत नसतास तर हे कसे घडले असते? माझा हा तर्क खरा आहे—तुला दुसऱ्याने चिथावले आहे.
6.104.8
नहि तद् विद्यते कर्म सुहृदो हितकांक्षिणः।
रिपूणां सदृशं त्वेतद् यत् त्वयैतदनुष्ठितम् ॥ ६.१०४.८ ॥
हितकामी मित्राचे ते कृत्य नसते. तू केलेले हे कृत्य शत्रूंसारखे आहे.
6.104.9
निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः।
यदि वाध्युषितोऽसि त्वं स्मर्यते यदि मे गुणः ॥ ६.१०४.९ ॥
माझा शत्रू दूर जाण्यापूर्वी रथ लवकर परत फिरव. तू माझ्यासोबत राहिला असशील आणि माझे गुण स्मरणात असतील तर तसे कर.
6.104.10
एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना।
अब्रवीद् रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः ॥ ६.१०४.१० ॥
अबुद्ध रावणाने असे कठोर बोलल्यावरही, हितबुद्धी असलेला सारथी रावणाला नम्र आणि हितकारक शब्दांत म्हणाला.
6.104.11
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः।
न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया ॥ ६.१०४.११ ॥
मी भ्यालो नाही, मूर्ख नाही, शत्रूंनी फसवलो गेलो नाही; मी बेसावध नाही, स्नेहरहित नाही, आणि योग्य सत्कारही विसरलो नाही.
6.104.12
मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा हितमित्यप्रियं कृतम् ॥ ६.१०४.१२ ॥
पण तुझे हित इच्छून आणि तुझे यश राखण्याच्या इच्छेने, स्नेहभरल्या मनाने मी हे हितकारक मानून सांगितले—जरी ते अप्रिय असले तरी.
6.104.13
नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम्।
कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि ॥ ६.१०४.१३ ॥
हे महाराज, या बाबतीत आपले प्रिय व हित साधण्यात रत असलेल्या मला एखाद्या क्षुद्र अनार्याप्रमाणे दोषी मानणे आपणास योग्य नाही.
6.104.14
श्रूयतां प्रति दास्यामि यन्निमित्तं मया रथः।
नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः ॥ ६.१०४.१४ ॥
ऐका, युद्धात कोणत्या कारणाने मी रथ परत फिरवला ते सांगतो; नदीचा वेग पाण्याने परतावा तसा.
6.104.15
श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा।
नहि ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं नोपधारये ॥ ६.१०४.१५ ॥
महान रणकर्मामुळे आपला थकवा आलेला मला दिसतो; पण आपल्या पराक्रमाचे श्रेष्ठत्व कमी झालेले मला दिसत नाही.
6.104.16
रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः।
दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव ॥ ६.१०४.१६ ॥
रथ ओढून थकलेले माझे रथाश्व मोडून पडले आहेत; उन्हाने थकलेले ते, पावसाने मारलेल्या गाईंसारखे दीन झाले आहेत.
6.104.17
निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः।
तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम् ॥ ६.१०४.१७ ॥
आपल्याला दिसणारी अनेक शकुने घडताना मला ती अप्रदक्षिण (अशुभ) दिसतात.
6.104.18
देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च।
दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥ ६.१०४.१८ ॥
देश आणि काळ, लक्षणे व संकेत, दैन्य, हर्ष, खेद, तसेच रथीचे बल व दुर्बलता हेही जाणावे लागते.
6.104.19
स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च।
युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम् ॥ ६.१०४.१९ ॥
भूमीचे उंच-सखल भाग, सम व विषम स्थाने, युद्धाचा योग्य काळ आणि शत्रूतील उणीव (अंतर) ओळखणे—हे जाणले पाहिजे.
6.104.20
उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम्।
सर्वमेतद् रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥ ६.१०४.२० ॥
पुढे जाणे आणि मागे फिरणे, स्थान घेणे आणि पुन्हा माघार घेणे—हे सर्व रथावर उभ्या असणाऱ्याने व रथाच्या सारथ्याने जाणले पाहिजे.
6.104.21
तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम्।
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया ॥ ६.१०४.२१ ॥
आपल्या विश्रांतीसाठी आणि या रथाच्या घोड्यांचा तीव्र थकवा टाळण्यासाठी—हे मी योग्यरीत्या केले आहे.
6.104.22
स्वेच्छया न मया वीर रथोऽयमपवाहितः।
भर्तुः स्नेहपरीतेन मयेदं यत् कृतं प्रभो ॥ ६.१०४.२२ ॥
हे वीरा! मी स्वेच्छेने हा रथ मागे वळवलेला नाही. हे प्रभो! स्वामींवरील स्नेहाने भरून मी जे केले ते हेच आहे.
6.104.23
आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन।
तत् करिष्याम्यहं वीर गतानृण्येन चेतसा ॥ ६.१०४.२३ ॥
हे शत्रुनाशका! आपण यथार्थपणे जे सांगाल तो आदेश द्या. हे वीरा! ऋणमुक्त मनाने मी तेच करीन.
6.104.24
संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः।
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ॥ ६.१०४.२४ ॥
त्या सारथ्याच्या त्या बोलण्याने रावण संतुष्ट झाला. त्याची अनेक प्रकारे प्रशंसा करून युद्धलोभी रावण असे म्हणाला.
6.104.25
रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं नय।
नाहत्वा समरे शत्रून् निवर्तिष्यति रावणः ॥ ६.१०४.२५ ॥
सारथी, हा रथ लवकर राघवाच्या दिशेने चालव. युद्धात शत्रूंना मारल्याशिवाय रावण परत फिरणार नाही.
6.104.26
एवमुक्त्वा रथस्थस्य रावणो राक्षसेश्वरः।
ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम्।
श्रुत्वा रावणवाक्यानि सारथिः संन्यवर्तत ॥ ६.१०४.२६ ॥
असे बोलून राक्षसराज रावणाने रथात उभ्या असलेल्या सारथ्याला एक शुभ आणि उत्तम हस्तभूषण दिले. रावणाचे शब्द ऐकून सारथी परत फिरला.
6.104.27
ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः
प्रचोदयामास हयान् स सारथिः।
स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः
क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत् ॥ ६.१०४.२७ ॥
तेव्हा रावणाच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन सारथ्याने वेगाने घोडे हाकले. तो महारथी क्षणार्धात रामाच्या रणाग्रासमोर पोहोचला.