વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.109.1
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जितं रणे।
शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः ॥ ६.१०९.१ ॥
યુદ્ધમાં હણાયેલા અને પરાજિત થઈને પડેલા ભાઈને જોઈને, શોકના વેગથી ભરાયેલા મનવાળો વિભીષણ વિલાપ કરવા લાગ્યો.
6.109.2
वीरविक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद।
महार्हशयनोपेत किं शेषे निहतो भुवि ॥ ६.१०९.२ ॥
હે વીર, પરાક્રમી, વિખ્યાત, કુશળ અને નીતિજ્ઞ! બહુમૂલ્ય શય્યાને યોગ્ય તું, હણાઈને કેમ ધરતી પર સૂતો છે?
6.109.3
निक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजावङ्गदभूषितौ।
मुकुटेनापवृत्तेन भास्कराकारवर्चसा ॥ ६.१०९.३ ॥
લાંબા, નિશ્ચેષ્ટ બાહુ, બાજુબંધથી શોભિત, નીચે ફેંકાયેલા છે; વાંકો મુકુટ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે.
6.109.4
तदिदं वीर सम्प्राप्तं यन्मया पूर्वमीरितम्।
काममोहपरीतस्य यत् तन्न रुचितं तव ॥ ६.१०९.४ ॥
હે વીર! મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે જ થયું છે; કામ અને મોહથી ઘેરાયેલા તને તે ગમ્યું ન હતું.
6.109.5
यन्न दर्पात् प्रहस्तो वा नेन्द्रजिन्नापरे जनाः।
न कुम्भकर्णोऽतिरथो नातिकायो नरान्तकः।
न स्वयं बहु मन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ॥ ६.१०९.५ ॥
આ અહંકારનું ફળ છે; તેં જ તેને ઘણું મહત્વ આપ્યું. પ્રહસ્ત, ઇન્દ્રજિત, બીજા લોકો, કુંભકર્ણ, અતિરથ, અતિકાય કે નરાંતક કારણે નહીં.
6.109.6
गतः सेतुः सुनीतानां गतो धर्मस्य विग्रहः।
गतः सत्त्वस्य संक्षेपः सुहस्तानां गतिर्गता ॥ ६.१०९.६ ॥
સુનીતિવાનોનો સેતુ ગયો; ધર્મની મૂર્તિ ગઈ; સાહસનો સાર ગયો; કુશળ હાથોનો આશરો પણ ગયો.
6.109.7
आदित्यः पतितो भूमौ मग्नस्तमसि चन्द्रमाः।
चित्रभानुः प्रशान्तार्चिर्व्यवसायो निरुद्यमः।
अस्मिन् निपतिते वीरे भूमौ शस्त्रभृतां वरे ॥ ६.१०९.७ ॥
શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ આ વીર ભૂમિ પર પડ્યો ત્યારે સૂર્ય ભૂમિ પર પડ્યો, ચંદ્ર અંધકારમાં ડૂબ્યો, અગ્નિની જ્વાળા ઓલવાઈ, પ્રયત્ન નિષ્ફળ થયો.
6.109.8
किं शेषमिहलोकस्य गतसत्त्वस्य सम्प्रति।
रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु ॥ ६.१०९.८ ॥
પ્રાણશક્તિ ગયેલા આ જગતમાં હવે શું બચ્યું? યુદ્ધમાં રાક્ષસોનો વાઘ ધૂળમાં સૂતો હોય તેમ પડ્યો છે.
6.109.9
धृतिप्रवालः प्रसभाग्र्यपुष्प-
स्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः।
रणे महान् राक्षसराजवृक्षः
सम्मर्दितो राघवमारुतेन ॥ ६.१०९.९ ॥
ધૈર્ય જેના કૂંપળ છે, બળપૂર્વકનાં શ્રેષ્ઠ પુષ્પો છે, તપોબળ જેનું બળ છે, શૌર્યમાં જેનાં મૂળ બંધાયેલાં છે, એવો રાક્ષસરાજનો મહાન વૃક્ષ યુદ્ધમાં રાઘવના પવનથી કચડાઈ ગયો.
6.109.10
तेजोविषाणः कुलवंशवंशः
कोपप्रसादापरगात्रहस्तः।
इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः
सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती ॥ ६.१०९.१० ॥
તેજ જેના દાંત છે, કુળવંશનો વંશજ, ક્રોધ અને કૃપા જેના અન્ય અંગો અને સૂંઢ છે, ઇક્ષ્વાકુસિંહે જેનું શરીર પકડ્યું છે, એવો રાવણનો ગંધહસ્તી ભૂમિ પર સૂતો હોય તેમ પડ્યો છે.
6.109.11
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चि-
र्निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः।
प्रतापवान् संयति राक्षसाग्नि-
र्निर्वापितो रामपयोधरेण ॥ ६.१०९.११ ॥
પરાક્રમ અને ઉત્સાહથી જેની જ્વાળાઓ ભડકી ઊઠી હતી, નિઃશ્વાસ જેનો ધુમાડો છે, પોતાનું બળ જ જેનો પ્રતાપ છે, એવો પ્રતાપવાન રાક્ષસાગ્નિ યુદ્ધમાં રામરૂપી મેઘે બુઝાવી દીધો.
6.109.12
सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः
पराभिजिद्गन्धनगन्धवाहः।
रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः
क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ॥ ६.१०९.१२ ॥
સિંહ, રીંછ, પૂંછડી, ખૂંધ અને શિંગડાવાળો, શત્રુઓને જીતનારો, ગંધ વિનાની ગંધ વહન કરનારો, રાક્ષસોમાં વૃષભ સમાન, ચંચળ કાન અને આંખોવાળો, ભૂપતિ વ્યાઘ્રથી હણાઈ અવસન્ન થઈ પડ્યો.
6.109.13
वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिदृष्टार्थनिश्चयम्।
रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम् ॥ ६.१०९.१३ ॥
કારણયુક્ત વચનો બોલતા, સ્પષ્ટ જોયેલા અર્થનો નિશ્ચય કરતા વિભીષણને શોકથી ઘેરાયેલા રામે આ પ્રમાણે કહ્યું.
6.109.14
नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः।
अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः ॥ ६.१०९.१४ ॥
આ યુદ્ધમાં નાશ પામ્યો નથી, નિશ્ચેષ્ટ પણ નથી; આ પ્રચંડ પરાક્રમી અને અત્યંત ઉન્નત મહોત્સાહી છે; નિર્ભય થઈને આ પડ્યો છે.
6.109.15
नैवं विनष्टाः शोचन्ते क्षत्रधर्मव्यवस्थिताः।
वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे ॥ ६.१०९.१५ ॥
ક્ષાત્રધર્મમાં સ્થિર રહીને, ઉન્નતિની આશા રાખતા રણભૂમિમાં પડનારા, મરાયેલા થઈને આ રીતે શોક કરતા નથી.
6.109.16
येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता।
तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम् ॥ ६.१०९.१६ ॥
જે ધીમાને યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર સહિત ત્રણે લોકને ભયભીત કર્યા, તે હવે કાળને વશ થયો છે; તેના માટે શોક કરવાનો સમય નથી.
6.109.17
नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन।
परैर्वा हन्यते वीरः परान् वा हन्ति संयुगे ॥ ६.१०९.१७ ॥
યુદ્ધમાં નિશ્ચિત વિજય ક્યારેય થયો નથી; વીર કાં તો શત્રુઓથી હણાય છે, અથવા શત્રુઓને હણે છે.
6.109.18
इयं हि पूर्वैः संदिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता।
क्षत्रियो निहतः संख्ये न शोच्य इति निश्चयः ॥ ६.१०९.१८ ॥
આ માર્ગ પૂર્વજોએ નિર્દેશેલો અને ક્ષત્રિયોને માન્ય છે. યુદ્ધમાં મરાયેલો ક્ષત્રિય શોક કરવા યોગ્ય નથી, એ જ નિશ્ચય છે.
6.109.19
तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः।
यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय ॥ ६.१०९.१९ ॥
તેથી આ નિશ્ચયને જોઈને, સત્યને અપનાવીને, શોકના તાપથી મુક્ત થઈને, અહીં આગળ જે કર્તવ્ય છે તેનો વિચાર કર.
6.109.20
तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः।
उवाच शोकसंतप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम् ॥ ६.१०९.२० ॥
તે બોલેલા, પરાક્રમી રાજપુત્રને શોકથી તપ્ત વિભીષણે ત્યારે ભાઈના હિતની વાત આ રીતે કહી.
6.109.21
योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः
सुरैः समस्तैरपि वासवेन।
भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो
वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः ॥ ६.१०९.२१ ॥
યુદ્ધોમાં પહેલાં ક્યારેય નહીં તૂટેલો આ, બધા દેવો અને ઇન્દ્ર દ્વારા પણ નહીં, તે તમને રણમાં પામીને કિનારે પહોંચેલા સમુદ્રની જેમ ભાંગી પડ્યો.
6.109.22
अनेन दत्तानि वनीपकेषु
भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः।
धनानि मित्रेषु समर्पितानि
वैराण्यमित्रेषु च यापितानि ॥ ६.१०९.२२ ॥
તેણે યાચકોને દાન આપ્યું, ભોગ ભોગવ્યા, નોકરોનું પોષણ કર્યું; મિત્રોને ધન સોંપ્યું, શત્રુઓ પ્રત્યેનું વેર જાળવ્યું.
6.109.23
एषोऽहिताग्निश्च महातपाश्च
वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यशूरः।
एतस्य यत् प्रेतगतस्य कृत्यं
तत् कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात् ॥ ६.१०९.२३ ॥
આ અગ્નિહોત્રી, મહાન તપસ્વી, વેદાંતજ્ઞ, કર્મોમાં અગ્રગણ્ય શૂરવીર છે. તેના પ્રેતગત થયા પછી જે ઉત્તરક્રિયા કરવાની છે, તે તમારી કૃપાથી કરવા હું ઇચ્છું છું.
6.109.24
स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा
सम्बोधितः साधु विभीषणेन।
आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः
स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः ॥ ६.१०९.२४ ॥
કરુણાભર્યા વિભીષણનાં એ વચનોથી સારી રીતે સાંત્વન પામેલા, અદીન સત્ત્વવાળા એ મહાત્મા નરેન્દ્રપુત્રે સ્વર્ગોચિત અગ્નિસંસ્કારની આજ્ઞા આપી.
6.109.25
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥ ६.१०९.२५ ॥
મૃત્યુ સુધીનાં વૈર સમાપ્ત થયાં છે; આપણું પ્રયોજન પણ સિદ્ધ થયું. આનો સંસ્કાર તમારા જેવો જ કરવામાં આવે; મારો પણ એવો જ થાય.