ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 6.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.109.1
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जितं रणे।
शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः ॥ ६.१०९.१ ॥
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਾਰ ਕੇ ਪਏ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
6.109.2
वीरविक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद।
महार्हशयनोपेत किं शेषे निहतो भुवि ॥ ६.१०९.२ ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਪਰਾਕਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ! ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸੇਜ ਦੇ ਯੋਗ ਤੂੰ, ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ?
6.109.3
निक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजावङ्गदभूषितौ।
मुकुटेनापवृत्तेन भास्कराकारवर्चसा ॥ ६.१०९.३ ॥
ਲੰਮੀਆਂ, ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਬਾਹਾਂ, ਬਾਜ਼ੂਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਟੇਢਾ ਹੋਇਆ ਮੁਕਟ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
6.109.4
तदिदं वीर सम्प्राप्तं यन्मया पूर्वमीरितम्।
काममोहपरीतस्य यत् तन्न रुचितं तव ॥ ६.१०९.४ ॥
ਹੇ ਵੀਰ! ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਹੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ; ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
6.109.5
यन्न दर्पात् प्रहस्तो वा नेन्द्रजिन्नापरे जनाः।
न कुम्भकर्णोऽतिरथो नातिकायो नरान्तकः।
न स्वयं बहु मन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ॥ ६.१०९.५ ॥
ਇਹ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਜਾਂ ਇੰਦਰਜੀਤ, ਹੋਰ ਲੋਕ, ਕੁੰਭਕਰਣ, ਅਤਿਰਥੀ, ਅਤਿਕਾਇ ਜਾਂ ਨਰਾਂਤਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
6.109.6
गतः सेतुः सुनीतानां गतो धर्मस्य विग्रहः।
गतः सत्त्वस्य संक्षेपः सुहस्तानां गतिर्गता ॥ ६.१०९.६ ॥
ਸੁਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਚਲੀ ਗਈ; ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਸਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਨਿਪੁੰਨ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।
6.109.7
आदित्यः पतितो भूमौ मग्नस्तमसि चन्द्रमाः।
चित्रभानुः प्रशान्तार्चिर्व्यवसायो निरुद्यमः।
अस्मिन् निपतिते वीरे भूमौ शस्त्रभृतां वरे ॥ ६.१०९.७ ॥
ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਹ ਵੀਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਚੰਦਰਮਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਬੁਝ ਗਈ, ਉੱਦਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।
6.109.8
किं शेषमिहलोकस्य गतसत्त्वस्य सम्प्रति।
रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु ॥ ६.१०९.८ ॥
ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ? ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੈ।
6.109.9
धृतिप्रवालः प्रसभाग्र्यपुष्प-
स्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः।
रणे महान् राक्षसराजवृक्षः
सम्मर्दितो राघवमारुतेन ॥ ६.१०९.९ ॥
ਧੀਰਜ ਜਿਸਦੀ ਕੋਂਪਲ ਹੈ, ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਤਪ-ਬਲ ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸ਼ੌਰਜ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬੱਝੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ।
6.109.10
तेजोविषाणः कुलवंशवंशः
कोपप्रसादापरगात्रहस्तः।
इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः
सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती ॥ ६.१०९.१० ॥
ਤੇਜ ਹੀ ਜਿਸਦੇ ਦੰਦ ਹਨ, ਕੁਲ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਜਿਸਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਤੇ ਸੁੰਡ ਹਨ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ-ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਫੜ ਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਦਾ ਗੰਧਹਸਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ।
6.109.11
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चि-
र्निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः।
प्रतापवान् संयति राक्षसाग्नि-
र्निर्वापितो रामपयोधरेण ॥ ६.१०९.११ ॥
ਪਰਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਿਸਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਭੜਕੀਆਂ, ਸਾਹ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਬਲ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੈ, ਐਸੀ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਅੱਗ ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਰੂਪੀ ਬੱਦਲ ਨੇ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ।
6.109.12
सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः
पराभिजिद्गन्धनगन्धवाहः।
रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः
क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ॥ ६.१०९.१२ ॥
ਸ਼ੇਰ, ਰਿੱਛ, ਪੂਛ, ਕੁੱਬ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਬਿਨਾਂ ਗੰਧ ਦੀ ਗੰਧ ਢੋਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਵਰਗਾ, ਚੰਚਲ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਭੂਪਤੀ ਵਿਆਘਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਢਹਿ ਪਿਆ।
6.109.13
वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिदृष्टार्थनिश्चयम्।
रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम् ॥ ६.१०९.१३ ॥
ਕਾਰਣ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ, ਸਾਫ਼ ਵੇਖੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
6.109.14
नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः।
अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः ॥ ६.१०९.१४ ॥
ਇਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਮਹਾ-ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ; ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ।
6.109.15
नैवं विनष्टाः शोचन्ते क्षत्रधर्मव्यवस्थिताः।
वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे ॥ ६.१०९.१५ ॥
ਖੱਤ੍ਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
6.109.16
येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता।
तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम् ॥ ६.१०९.१६ ॥
ਜਿਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹੁਣ ਸੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ।
6.109.17
नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन।
परैर्वा हन्यते वीरः परान् वा हन्ति संयुगे ॥ ६.१०९.१७ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਜਿੱਤ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਵੀਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
6.109.18
इयं हि पूर्वैः संदिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता।
क्षत्रियो निहतः संख्ये न शोच्य इति निश्चयः ॥ ६.१०९.१८ ॥
ਇਹ ਰਾਹ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਸ਼ਤਰੀ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
6.109.19
तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः।
यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय ॥ ६.१०९.१९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਸੋਗ ਦੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਅੱਗੇ ਜੋ ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ।
6.109.20
तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः।
उवाच शोकसंतप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम् ॥ ६.१०९.२० ॥
ਉਸ ਬੋਲੇ ਹੋਏ, ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਤਦ ਭਰਾ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖੀ।
6.109.21
योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः
सुरैः समस्तैरपि वासवेन।
भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो
वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः ॥ ६.१०९.२१ ॥
ਜੋ ਇਹ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਭੰਨਿਆ ਗਿਆ।
6.109.22
अनेन दत्तानि वनीपकेषु
भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः।
धनानि मित्रेषु समर्पितानि
वैराण्यमित्रेषु च यापितानि ॥ ६.१०९.२२ ॥
ਇਸਨੇ ਮੰਗਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਭੋਗ ਭੋਗੇ, ਨੌਕਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਸੌਂਪਿਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।
6.109.23
एषोऽहिताग्निश्च महातपाश्च
वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यशूरः।
एतस्य यत् प्रेतगतस्य कृत्यं
तत् कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात् ॥ ६.१०९.२३ ॥
ਇਹ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ, ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਗਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
6.109.24
स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा
सम्बोधितः साधु विभीषणेन।
आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः
स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः ॥ ६.१०९.२४ ॥
ਕਰੁਣਾ ਭਰੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਦੀਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨਰੇਂਦਰ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਯੋਗ ਅਗਨੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
6.109.25
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥ ६.१०९.२५ ॥
ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੇ ਵੈਰ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ; ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਮੇਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇ।