वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.109.1
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जितं रणे।
शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः ॥ ६.१०९.१ ॥
रणांगणात मारला गेलेला आणि पराभूत होऊन पडलेला भाऊ पाहून, शोकाच्या वेगाने व्याकुळ मनाचा विभीषण विलाप करू लागला.
6.109.2
वीरविक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद।
महार्हशयनोपेत किं शेषे निहतो भुवि ॥ ६.१०९.२ ॥
हे वीरा, पराक्रमी, प्रसिद्ध, कुशल आणि नीतिज्ञा! बहुमोल शय्येस योग्य असूनही मारला जाऊन तू भूमीवर का पडला आहेस?
6.109.3
निक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजावङ्गदभूषितौ।
मुकुटेनापवृत्तेन भास्कराकारवर्चसा ॥ ६.१०९.३ ॥
लांब, निश्चल, बाजूबंदांनी शोभिवंत बाहू खाली टाकलेले आहेत; वाकलेला मुकुट सूर्यासारखा तेजस्वी आहे.
6.109.4
तदिदं वीर सम्प्राप्तं यन्मया पूर्वमीरितम्।
काममोहपरीतस्य यत् तन्न रुचितं तव ॥ ६.१०९.४ ॥
हे वीरा! मी पूर्वी जे सांगितले होते तेच घडले आहे; काम-मोहाने घेरलेल्या तुला ते रुचले नव्हते.
6.109.5
यन्न दर्पात् प्रहस्तो वा नेन्द्रजिन्नापरे जनाः।
न कुम्भकर्णोऽतिरथो नातिकायो नरान्तकः।
न स्वयं बहु मन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ॥ ६.१०९.५ ॥
हे अहंकाराचे फळ आहे; तूच त्याला फार महत्त्व दिलेस. प्रहस्त, इंद्रजित, इतर लोक, कुंभकर्ण, अतिरथी, अतिकाय किंवा नरान्तक यांच्यामुळे नव्हे.
6.109.6
गतः सेतुः सुनीतानां गतो धर्मस्य विग्रहः।
गतः सत्त्वस्य संक्षेपः सुहस्तानां गतिर्गता ॥ ६.१०९.६ ॥
सुनीतिमानांचा सेतू गेला; धर्माची मूर्ती गेली; साहसाचा सार गेला; कुशल हातांचा आधारही गेला.
6.109.7
आदित्यः पतितो भूमौ मग्नस्तमसि चन्द्रमाः।
चित्रभानुः प्रशान्तार्चिर्व्यवसायो निरुद्यमः।
अस्मिन् निपतिते वीरे भूमौ शस्त्रभृतां वरे ॥ ६.१०९.७ ॥
शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ असा हा वीर भूमीवर पडला असता सूर्य भूमीवर पडला, चंद्र अंधारात बुडाला, अग्नीची ज्योत विझली आणि प्रयत्न निष्फळ झाला.
6.109.8
किं शेषमिहलोकस्य गतसत्त्वस्य सम्प्रति।
रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु ॥ ६.१०९.८ ॥
प्राणशक्ती गेलेल्या या लोकात आता काय उरले? युद्धात राक्षसांचा वाघ धुळीत झोपल्यासारखा पडला आहे.
6.109.9
धृतिप्रवालः प्रसभाग्र्यपुष्प-
स्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः।
रणे महान् राक्षसराजवृक्षः
सम्मर्दितो राघवमारुतेन ॥ ६.१०९.९ ॥
धैर्य हे ज्याचे कोंब, प्रचंड उत्तम पुष्पे, तपोबल हेच ज्याचे बळ, शौर्यात ज्याची मुळे बद्ध, असा राक्षसराजाचा महावृक्ष युद्धात रघुवीराच्या वाऱ्याने चिरडला गेला.
6.109.10
तेजोविषाणः कुलवंशवंशः
कोपप्रसादापरगात्रहस्तः।
इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः
सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती ॥ ६.१०९.१० ॥
तेज हेच ज्याचे सुळे, कुलवंशाचा वंशज, क्रोध आणि कृपा हेच ज्याचे इतर अवयव व सोंड, इक्ष्वाकुसिंहाने ज्याचे शरीर धरले आहे, असा रावणाचा गंधहस्ती भूमीवर झोपल्यासारखा पडला आहे.
6.109.11
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चि-
र्निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः।
प्रतापवान् संयति राक्षसाग्नि-
र्निर्वापितो रामपयोधरेण ॥ ६.१०९.११ ॥
पराक्रम आणि उत्साहाने ज्वाला उसळलेला, श्वासच ज्याचा धूर, स्वबळच ज्याचा प्रताप, असा प्रतापी राक्षसाग्नी युद्धात रामरूपी मेघाने विझवला गेला.
6.109.12
सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः
पराभिजिद्गन्धनगन्धवाहः।
रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः
क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ॥ ६.१०९.१२ ॥
सिंह, अस्वल, शेपूट, कुबड व शिंगे असलेला, शत्रूंना जिंकणारा, गंधहीन गंध वाहणारा, राक्षसांतील वृषभ, चंचल कान व डोळे असलेला, भूपती व्याघ्राने घायाळ होऊन अवसन्न होऊन पडला.
6.109.13
वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिदृष्टार्थनिश्चयम्।
रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम् ॥ ६.१०९.१३ ॥
कारणयुक्त शब्द बोलणाऱ्या, स्पष्टपणे पाहिलेल्या अर्थाचा निश्चय करणाऱ्या विभीषणाला शोकाने व्यापलेला राम असे म्हणाला.
6.109.14
नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः।
अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः ॥ ६.१०९.१४ ॥
हा युद्धात नष्ट झालेला नाही, निश्चेष्टही नाही; हा प्रचंड पराक्रमी व अत्युन्नत महोत्साही आहे; निर्भयपणे हा पडला आहे.
6.109.15
नैवं विनष्टाः शोचन्ते क्षत्रधर्मव्यवस्थिताः।
वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे ॥ ६.१०९.१५ ॥
क्षत्रधर्मात स्थिर राहून, उन्नतीची आशा धरून रणांगणात पडणारे, मेलेले असे शोक करत नाहीत.
6.109.16
येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता।
तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम् ॥ ६.१०९.१६ ॥
ज्या धीमंताने युद्धात इंद्रासह तिन्ही लोकांना भयभीत केले, तो आता कालाधीन झाला आहे; आता शोक करण्याची वेळ नाही.
6.109.17
नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन।
परैर्वा हन्यते वीरः परान् वा हन्ति संयुगे ॥ ६.१०९.१७ ॥
युद्धात निश्चित विजय कधीच झालेला नाही; वीर एकतर शत्रूकडून मारला जातो, किंवा शत्रूंना मारतो.
6.109.18
इयं हि पूर्वैः संदिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता।
क्षत्रियो निहतः संख्ये न शोच्य इति निश्चयः ॥ ६.१०९.१८ ॥
हा मार्ग पूर्वजांनी सांगितलेला आणि क्षत्रियांना मान्य असलेला आहे. युद्धात मारला गेलेला क्षत्रिय शोक करण्यायोग्य नाही, हाच निश्चय आहे.
6.109.19
तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः।
यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय ॥ ६.१०९.१९ ॥
म्हणून हा निश्चय पाहून, सत्याचा आश्रय घेऊन, शोकाच्या तापापासून मुक्त होऊन, येथे पुढे जे कर्तव्य आहे त्याचा विचार कर.
6.109.20
तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः।
उवाच शोकसंतप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम् ॥ ६.१०९.२० ॥
त्या बोलणाऱ्या, पराक्रमी राजपुत्राला शोकाने तप्त झालेल्या विभीषणाने तेव्हा भावाच्या हिताची गोष्ट अशी सांगितली.
6.109.21
योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः
सुरैः समस्तैरपि वासवेन।
भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो
वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः ॥ ६.१०९.२१ ॥
युद्धांत पूर्वी कधी न मोडलेला हा वीर, सर्व देवांनीही, इंद्रानेही न हरवलेला, तुमच्याशी रणात भिडून किनाऱ्यावर पोहोचलेल्या समुद्राप्रमाणे भग्न झाला.
6.109.22
अनेन दत्तानि वनीपकेषु
भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः।
धनानि मित्रेषु समर्पितानि
वैराण्यमित्रेषु च यापितानि ॥ ६.१०९.२२ ॥
याने याचकांना दान दिले, भोग भोगले, सेवकांचे पालन केले; मित्रांना धन सोपवले, शत्रूंवरील वैर कायम ठेवले.
6.109.23
एषोऽहिताग्निश्च महातपाश्च
वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यशूरः।
एतस्य यत् प्रेतगतस्य कृत्यं
तत् कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात् ॥ ६.१०९.२३ ॥
हा अग्निहोत्री, महान तपस्वी, वेदांतज्ञ, कर्मांत अग्रगण्य वीर आहे. याच्या प्रेतगतीनंतर जे उत्तरकार्य करायचे आहे, ते तुमच्या कृपेने करू इच्छितो.
6.109.24
स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा
सम्बोधितः साधु विभीषणेन।
आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः
स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः ॥ ६.१०९.२४ ॥
करुणेने भरलेल्या विभीषणाच्या त्या शब्दांनी योग्य रीतीने सांत्वन मिळालेल्या, दीन नसलेल्या मनाच्या त्या महात्म्या नरेंद्रपुत्राने स्वर्गोचित अग्निसंस्काराची आज्ञा दिली.
6.109.25
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ॥ ६.१०९.२५ ॥
मरणापर्यंतची वैरे संपली आहेत; आपले प्रयोजनही पूर्ण झाले. याचा संस्कार तुझ्यासारखाच करावा; माझ्यासाठीही तसाच व्हावा.