Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 6.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.111.1
तासां विलपमानानां तदा राक्षसयोषिताम्।
ज्येष्ठपत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ ६.१११.१ ॥
Entre aquellas mujeres rākṣasa que se lamentaban, la esposa principal, amada y desdichada Mandodarī miró entonces a su esposo.
6.111.2
दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा।
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥ ६.१११.२ ॥
Al ver a Daśagrīva muerto a manos de Rāma, de acciones inconcebibles, la desdichada Mandodarī se lamentó allí por su esposo.
6.111.3
ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः ॥ ६.१११.३ ॥
¡Oh, de brazos poderosos, hermano menor de Vaiśravaṇa! Cuando te enfurecías, hasta Purandara (Indra) temblaba al ponerse ante ti.
6.111.4
ऋषयश्च महान्तोऽपि गन्धर्वाश्च यशस्विनः।
ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥ ६.१११.४ ॥
¿No huyeron en todas direcciones, por temor a ti, incluso los grandes sabios y los famosos gandharvas, y también los cāraṇas?
6.111.5
स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः।
न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसेश्वर ॥ ६.१११.५ ॥
Tú, vencido en batalla por un simple hombre, Rāma, ¿no te avergüenzas, oh rey? ¡Oh señor de los rākṣasas, qué es esto?
6.111.6
कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्।
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥ ६.१११.६ ॥
¿Cómo te mató un hombre que vagabundea por el bosque a ti, invencible y dotado de esplendor y valor, que había sometido los tres mundos?
6.111.7
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः।
विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥ ६.१११.७ ॥
Para ti, que vagas fuera del alcance de los hombres y tomas la forma que quieres, no es posible que Rāma te destruya en batalla.
6.111.8
न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे।
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम् ॥ ६.१११.८ ॥
Y no creo que esta acción sea de Rāma, que te haya atacado al frente del ejército mientras estabas rodeado por todas partes.
6.111.9
अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः।
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥ ६.१११.९ ॥
O bien la misma Muerte (Yama) ha venido en forma de Rāma, y para tu destrucción ha creado una ilusión inimaginable.
6.111.10
अथवा वासवेन त्वं धर्षितोऽसि महाबल।
वासवस्य तु का शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे ॥ ६.१११.१० ॥
O bien, oh poderoso, quizá Indra te haya derrotado; pero ¿qué poder tiene Indra siquiera para mirarte en la batalla?
6.111.11
महाबलं महावीर्यं देवशत्रुं महौजसम्।
व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः ॥ ६.१११.११ ॥
Como tú, poderoso y valiente enemigo de los dioses, de gran esplendor, este es claramente un gran yogui, el Ser supremo eterno.
6.111.12
अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान्।
तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६.१११.१२ ॥
Sin principio, medio ni fin; más alto que el gran principio, el más grande; el sustentador más allá de la oscuridad, portador de concha, disco y maza.
6.111.13
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः।
मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः ॥ ६.१११.१३ ॥
Viṣṇu, con la marca Śrīvatsa en el pecho, eternamente dotado de esplendor, invencible, eterno e inmutable, adoptó una forma humana, cuyo valor es verdadero.
6.111.14
सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः।
सर्वलोकेश्वरः श्रीमाँल्लोकानां हितकाम्यया ॥ ६.१११.१४ ॥
Rodeado de todos los dioses, que habían tomado forma de monos, el señor de todos los mundos, el glorioso, por deseo del bien de los mundos (hizo esto).
6.111.15
स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम्।
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया ॥ ६.१११.१५ ॥
Él, con su séquito de rākṣasas, es enemigo de los dioses y causa de temor. Antes, habiendo vencido los sentidos, tú conquistaste los tres mundos.
6.111.16
स्मरद्भिरिव तद् वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः।
यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ ६.१११.१६ ॥
Como si recordara aquella enemistad, fue vencido por sus propios sentidos, justo cuando estaba rodeado de muchos rākṣasas en Janasthāna.
6.111.17
खरस्तु निहतो भ्राता तदा रामो न मानुषः।
यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि ॥ ६.१११.१७ ॥
Entonces tu hermano Khara fue muerto, y Rāma no era un mortal ordinario. Cuando, en la ciudad de Laṅkā, difícil de entrar incluso para los dioses—
6.111.18
प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम्।
क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया ॥ ६.१११.१८ ॥
Cuando Hanumān entró por su valor, entonces nos angustiamos. Que no haya obstáculo a lo que haga Rāghava (Rāma): esto es lo que he dicho.
6.111.19
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता।
अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव ॥ ६.१११.१९ ॥
Aunque te lo digo, no me haces caso; ha llegado el resultado de ello. Oh, mejor de los rākṣasas, de repente has deseado a Sītā.
6.111.20
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च।
अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते ॥ ६.१११.२० ॥
Para la destrucción de tu poderío, de tu cuerpo y de tus parientes, oh de mala mente, la deseas a ella, que es más excelente que Arundhatī y Rohiṇī.
6.111.21
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम्।
वसुधाया हि वसुधां श्रियाः श्रीं भर्तृवत्सलाम् ॥ ६.१११.२१ ॥
Al ultrajar a la honorable Sītā has cometido un acto indigno; ella es como la tierra entre las tierras y como Śrī entre las Śrīs, devota de su esposo.
6.111.22
सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम्।
आनयित्वा तु तां दीनां छद्मनाऽऽत्मस्वदूषणम् ॥ ६.१११.२२ ॥
Habiendo llevado con engaño a la Sītā auspiciosa, de miembros irreprochables, a un bosque solitario, y habiéndote llevado a aquella desdichada, te has manchado a ti mismo.
6.111.23
अप्राप्य तं चैव कामं मैथिलीसंगमे कृतम्।
पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो ॥ ६.१११.२३ ॥
Aunque tu deseo de unión con Maithilī no se ha cumplido, oh señor, sin duda has sido consumido por el austero poder de la esposa casta.
6.111.24
तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम्।
देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ ६.१११.२४ ॥
Puesto que no ardiste en ese mismo instante, mientras atormentabas a aquella de cintura esbelta, ahora todos los dioses, con Indra y Agni al frente, te temen.
6.111.25
अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः।
भर्तः पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः ॥ ६.१११.२५ ॥
Quien realiza una acción pecaminosa recibe sin duda su fruto. Mi señor, cuando llega el tiempo, el autor lo recibe; no hay duda de ello.
6.111.26
शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते।
विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम् ॥ ६.१११.२६ ॥
Quien hace el bien obtiene el bien, y quien hace el mal sufre el mal. Vibhīṣaṇa ha alcanzado la dicha; tú has incurrido en un mal semejante.
6.111.27
सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः।
अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे ॥ ६.१११.२७ ॥
Hay para ti otras mujeres, superiores a ella en belleza. Caído bajo el poder del Amor, no lo comprendes por el engaño.
6.111.28
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली।
मयाधिका वा तुल्या वा तत् तु मोहान्न बुद्ध्यसे ॥ ६.१११.२८ ॥
Ni por linaje, ni por belleza, ni por gracia es Maithilī superior a mí o igual a mí; esto no lo comprendes por el engaño.
6.111.29
सर्वदा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः।
तव तद्वदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ ६.१११.२९ ॥
Para todos los seres, la muerte nunca llega sin causa; para ti, esta muerte es igual, y Maithilī se ha vuelto su señal.
6.111.30
सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः।
मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति ॥ ६.१११.३० ॥
La muerte nacida por causa de Sītā la has traído tú de lejos. Maithilī, junto a Rāma, vivirá libre de aflicción.
6.111.31
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे।
कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने ॥ ६.१११.३१ ॥
Con escaso mérito, he caído en el terrible océano del dolor. En el Kailāsa, en el Mandara, en el Meru y también en el bosque Caitraratha, disfruté de la dicha.
6.111.32
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया।
विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया ॥ ६.१११.३२ ॥
Habiendo paseado contigo por todos los jardines divinos, viajaba en un carro aéreo adecuado, con un esplendor incomparable.
6.111.33
पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा।
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीर वधात् तव ॥ ६.१११.३३ ॥
Contemplando diversas tierras, vestida con guirnaldas y ropajes brillantes, ¡oh héroe!, por tu muerte he caído de aquellos placeres del deseo.
6.111.34
सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्।
हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक्समुन्नसम् ॥ ६.१११.३४ ॥
Soy la misma, pero me he vuelto otra. ¡Vergüenza sobre la fortuna voluble de los reyes! ¡Ay, oh rey, tu rostro tierno, de hermosas cejas, de buena piel y nariz elevada!
6.111.35
कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः।
किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम् ॥ ६.१११.३५ ॥
Igual en brillo, esplendor y resplandor a la luna, el loto y el sol, resplandeciente con la cima de una corona, de rostro rojizo como el cobre, adornado con pendientes brillantes.
6.111.36
मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत्पानभूमिषु।
विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम् ॥ ६.१११.३६ ॥
Con los ojos inquietos, turbados por la embriaguez, en los lugares de bebida, lucías diversas guirnaldas, hermoso, auspicioso, con palabras y sonrisas dulces.
6.111.37
तदेवाद्य तवैवं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो।
रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः ॥ ६.१११.३७ ॥
Oh señor, ahora tu rostro ya no resplandece como antes; atravesado por las flechas de Rāma, enrojecido de sangre, manando torrentes de sangre.
6.111.38
विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः।
हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी ॥ ६.१११.३८ ॥
Con el cerebro y la médula esparcidos, reseco por el polvo de los carros: ¡ay! Ha llegado a mí este último estado, el que trae la viudez.
6.111.39
या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया।
पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः ॥ ६.१११.३९ ॥
Yo, la insensata, nunca lo comprendí: mi padre es el rey de los Dānavas, y mi esposo el señor de los rākṣasas.
6.111.40
पुत्रो मे शक्रनिर्जेता इत्यहं गर्विता भृशम्।
दृप्तारिमथनाः क्रूराः प्रख्यातबलपौरुषाः ॥ ६.१११.४० ॥
Pensando «mi hijo es el vencedor de Indra», me sentía enormemente orgullosa: aplastadores de enemigos soberbios, crueles, famosos por su fuerza y valor.
6.111.41
अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्ध्रुवा।
तेषामेवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः ॥ ६.१११.४१ ॥
«Mis señores no temen a nada» era mi firme convicción. De vosotros, tan poderosos, ¡oh toros entre los rākṣasas!
6.111.42
कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम्।
स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत् ॥ ६.१११.४२ ॥
¿Cómo ha llegado este temor, venido de un simple hombre, sin ser previsto? ¡Azul oscuro como el zafiro pulido, vasto como una montaña elevada!
6.111.43
केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्।
कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं संग्रामभूमिषु ॥ ६.१११.४३ ॥
Resplandeciente con brazaletes, pulseras, gemas de ojo de gato, collares de perlas y guirnaldas; sumamente encantador en los jardines de recreo y radiante incluso en el campo de batalla.
6.111.44
भात्याभरणभाभिर्यद् विद्युद्भिरिव तोयदः।
तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ॥ ६.१११.४४ ॥
Ese mismo cuerpo que resplandecía como una nube cargada de rayos por el brillo de sus adornos está hoy cubierto por numerosas flechas afiladas.
6.111.45
पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते।
श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ॥ ६.१११.४५ ॥
Ahora ese cuerpo ya no puede ser abrazado de nuevo, tan difícil es de tocar, pues está cuajado sin cesar de flechas clavadas como las púas de un puercoespín.
6.111.46
स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम्।
क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि ॥ ६.१११.४६ ॥
Tu cuerpo oscuro, ahora del color de la sangre, yace caído en tierra, oh rey, con los lazos de sus tendones cortados por las flechas clavadas hondo en tus partes vitales.
6.111.47
वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः।
हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः ॥ ६.१११.४७ ॥
Como una montaña golpeada por el rayo y destrozada. ¡Ay! ¿Es esto un sueño, o es verdad que has sido muerto por Rāma?
6.111.48
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः।
त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत् ॥ ६.१११.४८ ॥
Tú habrías debido ser la muerte misma de la muerte; ¿cómo has caído bajo el poder de la muerte? ¡Oh grande, disfrutador de las riquezas de los tres mundos, causante de terror en los tres mundos!
6.111.49
जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च।
दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ॥ ६.१११.४९ ॥
Era el conquistador de los guardianes del mundo, quien humilló incluso a Śaṅkara, el dominador de los soberbios, cuyo valor se manifestaba.
6.111.50
लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम्।
ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ ॥ ६.१११.५० ॥
Era quien agitaba los mundos y desgarraba a los seres virtuosos, quien ante sus enemigos pronunciaba con fuerza palabras arrogantes.
6.111.51
स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्।
हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः ॥ ६.१११.५१ ॥
Era protector de su propio ejército y de sus servidores, matador de los que cometen actos terribles, matador por millares de los señores de los Dānavas y de los Yakṣas.
6.111.52
निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे।
नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च ॥ ६.१११.५२ ॥
En batalla era el dominador de los Nivātakavachas, el destructor de muchos sacrificios y el protector de los suyos.
6.111.53
धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः ॥ ६.१११.५३ ॥
Era quien quebrantaba el orden establecido del dharma, el creador de ilusiones en la batalla y quien arrebataba una y otra vez a las hijas de los dioses, los asuras y los hombres.
6.111.54
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च।
लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम् ॥ ६.१११.५४ ॥
Era quien daba dolor a las esposas de sus enemigos, el guía de los suyos, el protector de la isla de Laṅkā y el autor de actos terribles.
6.111.55
अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम्।
एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम् ॥ ६.१११.५५ ॥
Al ver a nuestro esposo, dador de nuestros placeres, el mejor de los aurigas, tan poderoso, derribado por Rāma—
6.111.56
स्थिरास्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया।
शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर ॥ ६.१११.५६ ॥
Yo, cuyo amado ha sido muerto, sigo firme sosteniendo este cuerpo, oh señor de los rākṣasas, que yaciste en lechos de gran valor—
6.111.57
इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुण्ठितः।
यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद् युधि ॥ ६.१११.५७ ॥
¿Por qué yaces aquí, dormido en el suelo, cubierto de polvo? Cuando mi hijo Indrajit fue derribado en batalla por Lakṣmaṇa—
6.111.58
तदा त्वभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन् निपातिता।
साहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन च त्वया ॥ ६.१११.५८ ॥
Entonces yo, herida de gravedad, hoy he caído sobre él. Privada de parientes, y privada de ti, mi protector—
6.111.59
विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः।
प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्य सुदुर्गमम् ॥ ६.१११.५९ ॥
Privada de placeres, lloraré durante años sin fin. Oh rey, hoy has emprendido un camino largo y sumamente difícil—
6.111.60
नय मामपि दुःखार्तां न वर्तिष्ये त्वया विना।
कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि ॥ ६.१११.६० ॥
Llévame también a mí, afligida por el dolor; sin ti no viviré. ¿Por qué quieres irte, abandonándome aquí, desdichada como soy?
6.111.61
दीनां विलपतीं मन्दां किं च मां नाभिभाषसे।
दृष्ट्वा न खल्वभिक्रुद्धो मामिहानवगुण्ठिताम् ॥ ६.१११.६१ ॥
Desdichada y lamentándome, abatida como estoy, ¿por qué no me hablas? ¿Acaso, al verme aquí sin velo, no te enfureces de verdad?
6.111.62
निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो।
पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान् ॥ ६.१११.६२ ॥
Oh señor, mira a mí, que he salido a pie por la puerta de la ciudad, y mira a tus queridas esposas, cuyos velos de pudor han caído.
6.111.63
बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि।
अयं क्रीडासहायस्तेऽनाथो लालप्यते जनः ॥ ६.१११.६३ ॥
Al ver a todos éstos que han salido, ¿por qué no te enfureces? Esta gente, tus compañeros de juego, se lamenta sin protector.
6.111.64
न चैनमाश्वासयसि किं वा न बहुमन्यसे।
यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः ॥ ६.१११.६४ ॥
¿No lo consuelas, o no lo estimas? Oh rey, has dejado viudas a muchas mujeres de noble linaje, no a una sola.
6.111.65
पतिव्रता धर्मरता गुरुशुश्रूषणे रताः।
ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः ॥ ६.१११.६५ ॥
Por aquellas mujeres, fieles a sus esposos, consagradas al dharma y al servicio de sus mayores, abrasadas por el dolor, fuiste maldecido y caíste bajo el poder de otro.
6.111.66
त्वया विप्रकृताभिश्च तदा शप्तस्तदागतम्।
प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप ॥ ६.१११.६६ ॥
Aquellas mujeres, a quienes habías ofendido, te maldijeron entonces, y la maldición se cumplió en ese mismo momento. Oh rey, este rumor sobre ti es, en gran parte, verdadero.
6.111.67
पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले।
कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा ॥ ६.१११.६७ ॥
Las lágrimas de las esposas devotas no caen a la tierra sin causa. Oh rey, ¿cómo pudiste, tú que sometiste los mundos con tu poder, hacer esto?
6.111.68
नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना।
अपनीयाश्रमाद् रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया ॥ ६.१११.६८ ॥
Tú, orgulloso de tu valor, cometiste este vil robo de una mujer, apartando a Rāma del ermitaño mediante el engaño del ciervo.
6.111.69
आनीता रामपत्नी सा अपनीय च लक्ष्मणम्।
कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम् ॥ ६.१११.६९ ॥
Tras apartar también a Lakṣmaṇa, te llevaste a la esposa de Rāma; sin embargo, en la batalla nunca recuerdo cobardía alguna en ti.
6.111.70
तत् तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम्।
अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः ॥ ६.१११.७० ॥
Eso, por una inversión de la fortuna, es sin duda la señal madura de tu ruina: tú, que conoces el pasado y el futuro y eres hábil en el presente, lo has hecho.
6.111.71
मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निःश्वस्य चायतम्।
सत्यवाक् स महाबाहो देवरो मे यदब्रवीत् ॥ ६.१११.७१ ॥
Al ver que Maithilī había sido arrebatada, y tras reflexionar y suspirar profundamente, oh de brazos poderosos, mi cuñado, veraz en sus palabras, dijo esto.
6.111.72
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः।
कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना ॥ ६.१११.७२ ॥
La destrucción de los principales rākṣasas se ha acercado, por una calamidad nacida del deseo y la ira, que se aferra a su causa.
6.111.73
निवृत्तस्त्वत्कृतेनार्थः सोऽयं मूलहरो महान्।
त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं राक्षसं कुलम् ॥ ६.१११.७३ ॥
Tu acción ha puesto fin a este propósito; esta es la gran destrucción que arranca la raíz. Tú has hecho todo esto y has dejado al clan de los rākṣasas sin protector.
6.111.74
नहि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः।
स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥ ६.१११.७४ ॥
Tú, famoso por tu fuerza y valor, no debes ser lamentado por mí; sin embargo, por la naturaleza de mujer, mi mente se inclina hacia la compasión.
6.111.75
सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः।
आत्मानमनुशोचामि त्वद्विनाशेन दुःखिताम् ॥ ६.१११.७५ ॥
Llevándote tus obras buenas y malas, has seguido tu propio camino. Afligida por tu destrucción, lloro por mí misma.
6.111.76
सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया।
भ्रातॄणां चैव कात्स्र्न्येन हितमुक्तं दशानन ॥ ६.१११.७६ ॥
¡Oh, de diez rostros!, no escuchaste las palabras de tus amigos que deseaban tu bien, ni el consejo benéfico que tus hermanos te dieron por entero.
6.111.77
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम्।
विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत् त्वया ॥ ६.१११.७७ ॥
El consejo que Vibhīṣaṇa dio, razonado y conforme a la norma, benéfico y sin dureza, no lo cumpliste como consejo razonado.
6.111.78
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा।
न कृतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम् ॥ ६.१११.७८ ॥
Las palabras de Mārīca y Kumbhakarṇa, y también las de mi padre, no las cumpliste; este es el fruto tan grande de ello, para quien está ebrio de poder.
6.111.79
नीलजीमूतसंकाश पीताम्बर शुभाङ्गद।
स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिरावृतः ॥ ६.१११.७९ ॥
Oh tú, semejante a una nube oscura de tormenta, vestido de amarillo y con bellos brazaletes, ¿por qué yaces así, con tus miembros arrojados y cubierto de sangre?
6.111.80
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे।
महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः ॥ ६.१११.८० ॥
¿Como si durmieras profundamente, por qué no me respondes a mí, afligida por el dolor? ¡Oh tú, de gran valor, diestro en los combates, que nunca huiste!
6.111.81
यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे नवे परिभवे कृते ॥ ६.१११.८१ ॥
¿Por qué no me respondes a mí, nieta del demonio? ¡Levántate, levántate! ¿Por qué yaces ahora que se ha producido una nueva derrota?
6.111.82
अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः।
येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा ॥ ६.१११.८२ ॥
Hoy, sin temor, los rayos del sol han entrado en Laṅkā; con ese mismo esplendor con el que, resplandeciente como el sol, aniquilabas a tus enemigos en la batalla.
6.111.83
वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः।
रणे बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः ॥ ६.१११.८३ ॥
Como el rayo del portador del rayo, ese tuyo, siempre honrado, con muchas armas en la batalla, adornado con una red dorada.
6.111.84
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा।
प्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम् ॥ ६.१११.८४ ॥
Tu maza yace dispersa, cortada en mil pedazos por las flechas. ¿Por qué yaces abrazando la tierra del campo de batalla como si fuera tu amada?
6.111.85
अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम्।
धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा ॥ ६.१११.८५ ॥
¿Por qué ni siquiera deseas hablarme, como si fuera una mujer indeseada? ¡Maldito sea este corazón mío, que no se ha partido en mil pedazos!
6.111.86
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्।
इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ ६.१११.८६ ॥
«Ahora que has pasado a los cinco elementos, este corazón torturado por el dolor se parte!» Así se lamentaba, con los ojos llenos de lágrimas,
6.111.87
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्।
कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि ॥ ६.१११.८७ ॥
Con el corazón colmado de afecto, entonces cayó en desmayo; herida por el desvanecimiento y desplomada, resplandeció sobre el pecho de Rāvaṇa.
6.111.88
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला।
तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः ॥ ६.१११.८८ ॥
Como el relámpago que brilla sobre una nube teñida por el crepúsculo, así yacía ella, caída; y sus corrivales, levantándola, quedaron profundamente angustiadas.
6.111.89
पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम्।
किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा ॥ ६.१११.८९ ॥
Sus corrivales, llorando, intentaban consolar a la que lloraba intensamente: «¡Oh diosa! ¿No sabes que la condición de los mundos es inestable?»
6.111.90
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः।
इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह ॥ ६.१११.९० ॥
«¡En verdad, las fortunas de los reyes son volubles en el giro de las diez condiciones!» Aunque así se le hablaba, ella rompió a llorar en voz alta.
6.111.91
स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम्।
एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६.१११.९१ ॥
Lavando con sus lágrimas sus pechos y su rostro purísimo, mientras tanto Rāma habló a Vibhīṣaṇa.
6.111.92
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्।
तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः ॥ ६.१११.९२ ॥
Que se realicen los ritos fúnebres de mi hermano y que se consuele a las mujeres. Entonces el sabio Vibhīṣaṇa le dijo estas palabras.
6.111.93
विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम्।
त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा ॥ ६.१११.९३ ॥
Habiendo reflexionado con su intelecto, habló con humildad y benevolencia, con sentido de dharma y de provecho, sobre quien había abandonado el dharma y sus votos, cruel, despiadado y falso.
6.111.94
नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम्।
भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः ॥ ६.१११.९४ ॥
No soy digno de realizar los ritos de quien tocó la esposa de otro. En forma de hermano fue mi enemigo, deleitándose en el daño de todos.
6.111.95
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्।
नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि ॥ ६.१११.९५ ॥
Rāvaṇa no merece honores, aunque sea digno de reverencia por el respeto a su mayor edad. Oh Rāma, los hombres en la tierra me llamarán cruel.
6.111.96
श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः।
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६.१११.९६ ॥
Al oír sus faltas, todos volverán a llamar a esto una buena acción. Al escucharlo, Rāma, el mejor de los defensores del dharma, se alegró mucho.
6.111.97
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञं वाक्यकोविदः।
तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम् ॥ ६.१११.९७ ॥
Rāma, diestro en la palabra, dijo esto a Vibhīṣaṇa, que sabía comprender las palabras: «Por tu poder he vencido; también se hará lo que te es querido.»
6.111.98
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर।
अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः ॥ ६.१११.९८ ॥
«Señor de los rākṣasas, ciertamente debo decirte lo que conviene; este morador de la noche estaba unido a la injusticia y la falsedad.»
6.111.99
तेजस्वी बलवाञ्छूरः संग्रामेषु च नित्यशः।
शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः ॥ ६.१११.९९ ॥
«Es brillante, poderoso y siempre valiente en las batallas; se dice que jamás fue vencido, ni siquiera por los dioses encabezados por Śatakratu.»
6.111.100
महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः।
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ॥ ६.१११.१०० ॥
«Rāvaṇa, magnánimo y poderoso, el que hace llorar a los mundos: las enemistades terminan solo con la muerte; nuestro propósito está cumplido.»
6.111.101
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव।
त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम् ॥ ६.१११.१०१ ॥
«Que se realicen sus ritos fúnebres, como los tuyos y también los míos; oh de brazos poderosos, que los ritos sean hechos por ti, según el orden debido.»
6.111.102
क्षिप्रमर्हति धर्मेण त्वं यशोभाग् भविष्यसि।
राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः ॥ ६.१११.१०२ ॥
«Debes hacerlo pronto y según el dharma; entonces serás partícipe de la gloria.» Al oír la palabra de Rāghava, Vibhīṣaṇa se apresuró.
6.111.103
संस्कारयितुमारेभे भ्रातरं रावणं हतम्।
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६.१११.१०३ ॥
Comenzó los ritos fúnebres de su hermano Rāvaṇa, muerto. Vibhīṣaṇa, señor de los rākṣasas, entró en la ciudad de Laṅkā.
6.111.104
रावणस्याग्निहोत्रं तु निर्यापयति सत्वरम्।
शकटान् दारुरूपाणि अग्नीन् वै याजकांस्तथा ॥ ६.१११.१०४ ॥
Hizo sacar rápidamente los utensilios del fuego sacrificial de Rāvaṇa: carros de madera, los fuegos y también los sacerdotes.
6.111.105
तथा चन्दनकाष्ठानि काष्ठानि विविधानि च।
अगरूणि सुगन्धीनि गन्धांश्च सुरभींस्तथा ॥ ६.१११.१०५ ॥
Asimismo leños de sándalo y maderas diversas, áloe, sustancias fragantes y aromas dulces.
6.111.106
मणिमुक्ताप्रवालानि निर्यापयति राक्षसः।
आजगाम मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः ॥ ६.१११.१०६ ॥
Aquel rākṣasa hizo sacar gemas, perlas y corales. En un instante llegó, rodeado de rākṣasas.
6.111.107
ततो माल्यवता सार्धं क्रियामेव चकार सः।
सौवर्णीं शिबिकां दिव्यामारोप्य क्षौमवाससम् ॥ ६.१११.१०७ ॥
Luego, junto con Mālyavān, realizó el rito. Colocándolo en una litera dorada divina, vestido con tela de seda,
6.111.108
रावणं राक्षसाधीशमश्रुवर्णमुखा द्विजाः।
तूर्यघोषैश्च विविधैः स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ॥ ६.१११.१०८ ॥
Rāvaṇa, señor de los rākṣasas, fue honrado por brahmanes con rostros bañados en lágrimas, que lo alababan entre los sonidos de diversos instrumentos.
6.111.109
पताकाभिश्च चित्राभिः सुमनोभिश्च चित्रिताम्।
उत्क्षिप्य शिबिकां तां तु विभीषणपुरोगमाः ॥ ६.१११.१०९ ॥
Levantando aquella litera adornada con variados estandartes y flores, con Vibhīṣaṇa al frente, avanzaron.
6.111.110
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे गृह्य काष्ठानि भेजिरे।
अग्नयो दीप्यमानास्ते तदाध्वर्युसमीरिताः ॥ ६.१११.११० ॥
Todos, vueltos hacia el sur, tomaron la leña y avanzaron; y los fuegos ardientes, encendidos por el sacerdote adhvaryu, también fueron.
6.111.111
शरणाभिगताः सर्वे पुरस्तात् तस्य ते ययुः।
अन्तःपुराणि सर्वाणि रुदमानानि सत्वरम् ॥ ६.१११.१११ ॥
Todos los que se habían acogido a él marcharon delante de él; y todas las mujeres de los aposentos interiores, llorando, se apresuraron al frente.
6.111.112
पृष्ठतोऽनुययुस्तानि प्लवमानानि सर्वतः।
रावणं प्रयते देशे स्थाप्य ते भृशदुःखिताः ॥ ६.१११.११२ ॥
Lo siguieron por detrás, corriendo por todos lados; y, profundamente afligidas, colocaron a Rāvaṇa en un lugar preparado.
6.111.113
चितां चन्दनकाष्ठैश्च पद्मकोशीरचन्दनैः।
ब्राह्म्या संवर्तयामासू राङ्कवास्तरणावृताम् ॥ ६.१११.११३ ॥
Dispusieron la pira con leños de sándalo, loto, vetiver y sándalo, según el rito de Brahmā, y la cubrieron con pieles de venado rāṅkava.
6.111.114
प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुत्तमम्।
वेदिं च दक्षिणाप्राचीं यथास्थानं च पावकम् ॥ ६.१११.११४ ॥
Celebraron el supremo sacrificio fúnebre por el señor de los rākṣasas, erigieron el altar orientado al sudeste y colocaron el fuego en su lugar debido.
6.111.115
पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे प्रचिक्षिपुः।
पादयोः शकटं प्रापुरूर्वोश्चोलूखलं तदा ॥ ६.१११.११५ ॥
Colocaron sobre el hombro el cucharón lleno de yogur y mantequilla clarificada; trajeron el carro a los pies y luego el mortero sobre los muslos.
6.111.116
दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम्।
दत्त्वा तु मुसलं चान्यं यथास्थानं विचक्रमुः ॥ ६.१११.११६ ॥
Tras colocar todos los recipientes de madera, la arani inferior y la superior, y otro mazo, dispusieron todo en su lugar correspondiente.
6.111.117
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च।
तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ ६.१११.११७ ॥
Allí, según el rito visto en las escrituras y prescrito por los grandes sabios, los rakshasas sacrificaron un animal apto para el sacrificio en honor al señor de los rakshasas.
6.111.118
परिस्तरणिकां राज्ञो घृताक्तां समवेशयन्।
गन्धैर्माल्यैरलंकृत्य रावणं दीनमानसाः ॥ ६.१११.११८ ॥
Para el rey extendieron un lecho untado de ghee; y con el ánimo afligido adornaron a Rāvaṇa con perfumes y guirnaldas y lo colocaron sobre él.
6.111.119
विभीषणसहायास्ते वस्त्रैश्च विविधैरपि।
लाजैरवकिरन्ति स्म बाष्पपूर्णमुखास्तथा ॥ ६.१११.११९ ॥
Vibhīṣaṇa y sus compañeros lo cubrieron con diversas telas y esparcieron sobre él granos tostados, con los rostros llenos de lágrimas.
6.111.120
स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः।
स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण तिलान् दर्भविमिश्रितान् ॥ ६.१११.१२० ॥
Vibhīṣaṇa, tras bañarse y vestido con una tela mojada, le entregó el fuego según el rito, y ofreció granos de sésamo mezclados con hierba darbha.
6.111.121
उदकेन च सम्मिश्रान् प्रदाय विधिपूर्वकम्।
ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ ६.१११.१२१ ॥
Habiéndolas ofrecido mezcladas con agua, según el rito, consoló y apaciguó a aquellas mujeres una y otra vez.
6.111.122
गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं ततः।
प्रविष्टासु पुरीं स्त्रीषु राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
रामपार्श्वमुपागम्य समतिष्ठद् विनीतवत् ॥ ६.१११.१२२ ॥
Diciendo «Id», todas aquellas mujeres entraron en la ciudad. Cuando hubieron entrado, Vibhīṣaṇa, señor de los rākṣasas, se acercó al lado de Rāma y se mantuvo de pie con humildad.
6.111.123
रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः।
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा वृत्रं वज्रधरो यथा ॥ ६.१११.१२३ ॥
También Rāma, junto con su ejército, Sugrīva y Lakṣmaṇa, obtuvo alegría al haber dado muerte al enemigo, como el portador del vajra cuando mató a Vṛtra.
6.111.124
ततो विमुक्त्वा सशरं शरासनं
महेन्द्रदत्तं कवचं स तन्महत्।
विमुच्य रोषं रिपुनिग्रहात् ततो
रामः स सौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ॥ ६.१११.१२४ ॥
Entonces, habiendo depuesto el arco con su flecha y aquella gran armadura dada por Mahendra, y tras desechar la ira después de sojuzgar al enemigo, Rāma, matador de enemigos, alcanzó un estado de serenidad.