વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.111.1
तासां विलपमानानां तदा राक्षसयोषिताम्।
ज्येष्ठपत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ ६.१११.१ ॥
ત્યારે વિલાપ કરતી તે રાક્ષસીઓમાં જ્યેષ્ઠ પત્ની, પ્રિય અને દીન મંદોદરીએ પોતાના પતિ તરફ જોયું.
6.111.2
दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा।
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥ ६.१११.२ ॥
અચિંત્ય કર્મવાળા રામે દશગ્રીવ (રાવણ)ને હણેલો જોઈને, દીન મંદોદરીએ ત્યાં પોતાના પતિ માટે વિલાપ કર્યો.
6.111.3
ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः ॥ ६.१११.३ ॥
હે મહાબાહુ! વૈશ્રવણ (કુબેર)ના નાના ભાઈ! તું ક્રોધે ભરાતો ત્યારે તારી સામે ઊભા રહેવાથી પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ ડરતો.
6.111.4
ऋषयश्च महान्तोऽपि गन्धर्वाश्च यशस्विनः।
ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥ ६.१११.४ ॥
મહાન ઋષિઓ અને યશસ્વી ગંધર્વો પણ, તારા ભયથી ચારણો પણ દિશાઓમાં ભાગી ગયા હતા ને?
6.111.5
स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः।
न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसेश्वर ॥ ६.१११.५ ॥
તું, માત્ર મનુષ્ય એવા રામ વડે યુદ્ધમાં પરાજિત થયો. હે રાજા, તને શરમ નથી આવતી? હે રાક્ષસેશ્વર, આ શું છે?
6.111.6
कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्।
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥ ६.१११.६ ॥
ત્રણેય લોકને આક્રમીને, શ્રી અને પરાક્રમથી યુક્ત, અજેય એવા તને વનમાં વિચરતા એક માનવે કેવી રીતે હણ્યો?
6.111.7
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः।
विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥ ६.१११.७ ॥
માણસોની પહોંચ બહાર વિચરનારા, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનારા તમારો વિનાશ યુદ્ધમાં રામના હાથે સંભવ નથી.
6.111.8
न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे।
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम् ॥ ६.१११.८ ॥
સેનાના મોખરે, ચારે બાજુએ ઘેરાયેલા તમને રામે આ રીતે હણ્યા એવું કૃત્ય હું માનતો નથી.
6.111.9
अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः।
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥ ६.१११.९ ॥
અથવા રામના રૂપે સ્વયં કાળ (યમ) આવ્યો છે; તમારા વિનાશ માટે તેણે કોઈ કલ્પી ન શકે એવી માયા રચી છે.
6.111.10
अथवा वासवेन त्वं धर्षितोऽसि महाबल।
वासवस्य तु का शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे ॥ ६.१११.१० ॥
અથવા, હે મહાબલી, તમને ઇન્દ્રે ઘાયલ કર્યા હશે; પણ યુદ્ધમાં તમને જોવાની પણ ઇન્દ્રની શી શક્તિ છે?
6.111.11
महाबलं महावीर्यं देवशत्रुं महौजसम्।
व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः ॥ ६.१११.११ ॥
મહાબળવાન, મહાપરાક્રમી, દેવોના શત્રુ, મહાતેજસ્વી એવા તમારા જેવો; આ સ્પષ્ટ રીતે મહાયોગી, સનાતન પરમાત્મા છે.
6.111.12
अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान्।
तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६.१११.१२ ॥
જેને આદિ, મધ્ય, અંત નથી; મહત્તત્ત્વથી પણ પર, મહાન; અંધકારથી પરેનો ધાતા; શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનારો.
6.111.13
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः।
मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः ॥ ६.१११.१३ ॥
શ્રીવત્સ ચિહ્નવાળા વક્ષસ્થળવાળા, નિત્ય શ્રીયુક્ત, અજેય, શાશ્વત અને સ્થિર વિષ્ણુએ સત્યપરાક્રમી થઈને માનવરૂપ ધારણ કર્યું.
6.111.14
सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः।
सर्वलोकेश्वरः श्रीमाँल्लोकानां हितकाम्यया ॥ ६.१११.१४ ॥
વાનર રૂપ ધારણ કરેલા સર્વ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા, સર્વલોકેશ્વર, શ્રીમાન્ (વિષ્ણુ) લોકોના હિતની કામનાથી (આ કર્યું).
6.111.15
स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम्।
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया ॥ ६.१११.१५ ॥
રાક્ષસ પરિવાર સાથેનો તે દેવોનો શત્રુ અને ભય ઉપજાવનાર છે. પૂર્વે તેં ઇન્દ્રિયોને જીતીને ત્રિભુવન જીત્યું હતું.
6.111.16
स्मरद्भिरिव तद् वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः।
यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ ६.१११.१६ ॥
એ વૈરને યાદ કરતા હોય તેમ, ઇન્દ્રિયોથી જ તે જિતાયો — જ્યારે તે જનસ્થાનમાં ઘણા રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો હતો.
6.111.17
खरस्तु निहतो भ्राता तदा रामो न मानुषः।
यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि ॥ ६.१११.१७ ॥
ત્યારે તારો ભાઈ ખર માર્યો ગયો; ત્યારે રામ સામાન્ય મનુષ્ય નહોતા. દેવતાઓ માટે પણ પ્રવેશવું કઠિન એવી લંકા નગરીમાં —
6.111.18
प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम्।
क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया ॥ ६.१११.१८ ॥
હનુમાન પોતાના પરાક્રમથી પ્રવેશ્યા ત્યારે જ અમે વ્યથિત થયા. રાઘવ (રામ) જે કરે તેમાં કોઈ અવરોધ ન હોય — એમ મેં કહ્યું (તે યાદ રાખ).
6.111.19
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता।
अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव ॥ ६.१११.१९ ॥
હું કહું છું છતાં તું માનતો નથી; તેનું જ આ પરિણામ આવ્યું છે. હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, અચાનક તેં સીતાની કામના કરી છે.
6.111.20
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च।
अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते ॥ ६.१११.२० ॥
તારા ઐશ્વર્ય, શરીર અને સ્વજનોના વિનાશ માટે, હે દુર્મતિ, અરુંધતી અને રોહિણી કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ એવી તેને તું ઇચ્છે છે.
6.111.21
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम्।
वसुधाया हि वसुधां श्रियाः श्रीं भर्तृवत्सलाम् ॥ ६.१११.२१ ॥
માનનીય સીતાનું અપમાન કરીને તેં અયોગ્ય કામ કર્યું છે; પૃથ્વીમાં પૃથ્વી જેવી, શ્રીમાં શ્રી જેવી, તે પતિપ્રેમી છે.
6.111.22
सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम्।
आनयित्वा तु तां दीनां छद्मनाऽऽत्मस्वदूषणम् ॥ ६.१११.२२ ॥
સર્વ અંગોથી નિર્દોષ, શુભ સીતાને નિર્જન વનમાં છળથી લાવીને, તે દીનાનું હરણ કરીને તેં પોતાને જ કલંકિત કર્યો છે.
6.111.23
अप्राप्य तं चैव कामं मैथिलीसंगमे कृतम्।
पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो ॥ ६.१११.२३ ॥
મૈથિલી સાથે સંગમની કામના પૂરી ન થઈ છતાં, હે પ્રભુ, પતિવ્રતાના તપથી તું નિશ્ચે દગ્ધ થયો છે.
6.111.24
तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम्।
देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ ६.१११.२४ ॥
તે પાતળી કમરવાળી સ્ત્રીને સતાવતી વખતે જ તું બળ્યો નહીં; હવે ઇન્દ્ર સહિત અને અગ્નિને આગળ રાખીને સર્વ દેવો તારાથી ભયભીત છે.
6.111.25
अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः।
भर्तः पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः ॥ ६.१११.२५ ॥
પાપકર્મનું ફળ અવશ્ય મળે છે. હે સ્વામી, સમય આવે ત્યારે કર્તાને તે ફળ મળે જ છે; એમાં સંશય નથી.
6.111.26
शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते।
विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम् ॥ ६.१११.२६ ॥
શુભ કર્મ કરનાર શુભ પામે છે, પાપ કરનાર પાપ ભોગવે છે. વિભીષણે સુખ પામ્યું; તમે આવું પાપ પામ્યા છો.
6.111.27
सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः।
अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे ॥ ६.१११.२७ ॥
તમારા માટે બીજી સ્ત્રીઓ પણ છે, જે રૂપમાં તેના કરતાં ચડિયાતી છે. કામને વશ થયેલા તમે મોહથી આ સમજતા નથી.
6.111.28
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली।
मयाधिका वा तुल्या वा तत् तु मोहान्न बुद्ध्यसे ॥ ६.१११.२८ ॥
કુળથી, રૂપથી કે દાક્ષિણ્યથી મૈથિલી મારા કરતાં ચડિયાતી કે સમાન નથી; આ તમે મોહથી સમજતા નથી.
6.111.29
सर्वदा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः।
तव तद्वदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ ६.१११.२९ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને મૃત્યુ હંમેશાં કારણ વિના આવતું નથી. તમારું મૃત્યુ પણ એમ જ છે; મૈથિલી તેનું લક્ષણ બની છે.
6.111.30
सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः।
मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति ॥ ६.१११.३० ॥
સીતાના નિમિત્તે ઉત્પન્ન થયેલું મૃત્યુ તમે દૂરથી જ લાવ્યા છો. મૈથિલી રામ સાથે શોકરહિત થઈને વિહાર કરશે.
6.111.31
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे।
कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने ॥ ६.१११.३१ ॥
અલ્પપુણ્યા એવી હું ઘોર શોકસાગરમાં પડી છું. કૈલાસ, મંદર, મેરુ પર્વત પર અને ચૈત્રરથ વનમાં (સુખ ભોગવ્યું હતું).
6.111.32
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया।
विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया ॥ ६.१११.३२ ॥
દેવોના સર્વ ઉદ્યાનોમાં તારી સાથે વિહાર કરીને, યોગ્ય વિમાનમાં અતુલ વૈભવથી હું જતી હતી.
6.111.33
पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा।
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीर वधात् तव ॥ ६.१११.३३ ॥
વિવિધ દેશો જોતી, વિચિત્ર માળા ને વસ્ત્રો પહેરીને, હે વીર, તારા વધને કારણે હું તે કામભોગોથી ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ છું.
6.111.34
सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्।
हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक्समुन्नसम् ॥ ६.१११.३४ ॥
તે જ હોવા છતાં હું હવે બીજી બની ગઈ છું. રાજાઓની ચંચળ લક્ષ્મીને ધિક્કાર! હાય રાજન, તારું સુકુમાર, સુંદર ભ્રમરવાળું, સુંદર ત્વચા અને ઊંચા નાકવાળું (મુખ)!
6.111.35
कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः।
किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम् ॥ ६.१११.३५ ॥
કાંતિ, શ્રી, દ્યુતિમાં ચંદ્ર, કમળ અને સૂર્ય સમાન, મુકુટના શિખરથી ઝળહળતું, તાંબાવર્ણ મુખ, ચમકતાં કુંડળવાળું (મુખ).
6.111.36
मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत्पानभूमिषु।
विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम् ॥ ६.१११.३६ ॥
મદથી વ્યાકુળ, ચંચળ નેત્રવાળો થઈને, પાનભૂમિઓમાં વિવિધ માળા પહેરીને, સુંદર, મધુર હાસ્ય અને વાણીવાળો, શુભ (દેખાતો હતો).
6.111.37
तदेवाद्य तवैवं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो।
रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः ॥ ६.१११.३७ ॥
હે પ્રભુ, હવે તારું મુખ પહેલાંની જેમ ચમકતું નથી; રામના બાણોથી વીંધાયેલું, લોહીથી લાલ, રુધિરની ધારાઓથી ભરેલું.
6.111.38
विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः।
हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी ॥ ६.१११.३८ ॥
મગજ અને મેદ વિખરાયેલા, રથની ધૂળથી રૂક્ષ — અરેરે! મારા પર આ છેલ્લી દશા આવી પડી છે, જે વૈધવ્ય આપનારી છે.
6.111.39
या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया।
पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः ॥ ६.१११.३९ ॥
મૂર્ખ એવી હું આ કદી સમજી નહોતી — મારા પિતા દાનવોના રાજા છે, મારા પતિ રાક્ષસોના સ્વામી છે.
6.111.40
पुत्रो मे शक्रनिर्जेता इत्यहं गर्विता भृशम्।
दृप्तारिमथनाः क्रूराः प्रख्यातबलपौरुषाः ॥ ६.१११.४० ॥
મારો પુત્ર ઇન્દ્રને જીતનાર છે — એથી હું અતિશય ગર્વિત હતી; ગર્વિષ્ઠ શત્રુઓને કચડનારા, ક્રૂર, બળ અને પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ.
6.111.41
अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्ध्रुवा।
तेषामेवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः ॥ ६.१११.४१ ॥
'મારા સ્વામીઓ કોઈથી ડરતા નથી' એ જ મારી દૃઢ માન્યતા હતી. આવા પ્રભાવશાળી તમને, હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠો!
6.111.42
कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम्।
स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत् ॥ ६.१११.४२ ॥
માણસ તરફથી આવેલો આ ભય અણધાર્યો કેવી રીતે આવ્યો? લીસા ઇન્દ્રનીલ જેવો ઘેરો વાદળી, ઊંચા પર્વત જેવો વિશાળ!
6.111.43
केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्।
कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं संग्रामभूमिषु ॥ ६.१११.४३ ॥
બાજુબંધ, અંગદ, વૈડૂર્ય, મોતીના હાર અને માળાઓથી ઝળહળતો; વિહારસ્થળોમાં અતિ મનોહર, રણભૂમિમાં પણ દીપ્તિમાન.
6.111.44
भात्याभरणभाभिर्यद् विद्युद्भिरिव तोयदः।
तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ॥ ६.१११.४४ ॥
આભૂષણોની પ્રભાથી વીજળી સહિત મેઘ જેવો શોભતો તારો દેહ, આજે તીક્ષ્ણ અનેક બાણોથી ઢંકાયેલો છે.
6.111.45
पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते।
श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ॥ ६.१११.४५ ॥
હવે તારા દેહને ફરી આલિંગન આપવું શક્ય નથી; સાહીના કાંટાની જેમ સતત ચોંટેલા બાણોથી તે ભરાયેલો છે.
6.111.46
स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम्।
क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि ॥ ६.१११.४६ ॥
મર્મસ્થાનોમાં ઊંડે ખૂંપેલા બાણોથી સ્નાયુબંધ તૂટી ગયા છે; હે રાજન્, લોહીના રંગનો શ્યામ તારો દેહ ભૂમિ પર પડ્યો છે.
6.111.47
वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः।
हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः ॥ ६.१११.४७ ॥
વજ્રના પ્રહારે આહત થઈ વિખેરાઈ ગયેલા પર્વત જેવો. અરે! આ સ્વપ્ન છે કે સાચે જ? તું રામથી કેવી રીતે માર્યો ગયો?
6.111.48
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः।
त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत् ॥ ६.१११.४८ ॥
તું મૃત્યુનું પણ મૃત્યુ બનવો જોઈતો હતો; તો મૃત્યુને વશ કેમ થઈ ગયો? ત્રણે લોકની સંપત્તિ ભોગવનાર અને ત્રણે લોકને ભય આપનાર, હે મહાન!
6.111.49
जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च।
दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ॥ ६.१११.४९ ॥
તેઓ લોકપાલોના વિજેતા હતા, શંકરને પણ હરાવનારા હતા, ગર્વિષ્ઠોને દમનારા હતા અને જેમનો પરાક્રમ પ્રગટ હતો.
6.111.50
लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम्।
ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ ॥ ६.१११.५० ॥
તેઓ જગતને ક્ષોભ પમાડનારા, સજ્જન પ્રાણીઓને વિદારનારા હતા; શત્રુઓની સમક્ષ બળપૂર્વક ગર્વિત વચનો બોલનારા હતા.
6.111.51
स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्।
हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः ॥ ६.१११.५१ ॥
તેઓ પોતાના સૈન્ય અને સેવકોના રક્ષક, ભયંકર કર્મ કરનારાઓના સંહારક હતા; દાનવરાજો અને યક્ષોને હજારોની સંખ્યામાં મારનારા હતા.
6.111.52
निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे।
नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च ॥ ६.१११.५२ ॥
યુદ્ધમાં નિવાતકવચોને દમનારા; અનેક યજ્ઞોનો વિનાશ કરનારા; સ્વજનોના રક્ષક.
6.111.53
धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः ॥ ६.१११.५३ ॥
તેઓ ધર્મવ્યવસ્થા તોડનારા, યુદ્ધમાં માયા રચનારા; દેવ, અસુર અને મનુષ્ય કન્યાઓનું વારંવાર હરણ કરનારા હતા.
6.111.54
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च।
लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम् ॥ ६.१११.५४ ॥
તેઓ શત્રુઓની સ્ત્રીઓને શોક આપનારા, સ્વજનોના નેતા, લંકાદ્વીપના રક્ષક અને ભયંકર કર્મ કરનારા હતા.
6.111.55
अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम्।
एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम् ॥ ६.१११.५५ ॥
અમારા કામભોગોના દાતા, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આવા પ્રભાવવાળા પતિને રામ દ્વારા પાડેલા જોઈને.
6.111.56
स्थिरास्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया।
शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर ॥ ६.१११.५६ ॥
પ્રિય હણાયેલી હું આ દેહ ધારણ કરીને હજુ સ્થિર છું. હે રાક્ષસેશ્વર, મહામૂલ્ય શય્યાઓ પર સૂઈને.
6.111.57
इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुण्ठितः।
यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद् युधि ॥ ६.१११.५७ ॥
ધૂળથી ઢંકાયેલો તું અહીં ધરતી પર કેમ સૂતો છે? મારો પુત્ર ઇન્દ્રજિત યુદ્ધમાં લક્ષ્મણ દ્વારા હણાયો ત્યારે.
6.111.58
तदा त्वभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन् निपातिता।
साहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन च त्वया ॥ ६.१११.५८ ॥
ત્યારે હું તીવ્ર આઘાત પામીને આજે આના પર પડી ગઈ છું. સ્વજનોથી વંચિત, અને તારા જેવા નાથથી પણ વંચિત હું.
6.111.59
विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः।
प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्य सुदुर्गमम् ॥ ६.१११.५९ ॥
કામભોગોથી વંચિત થઈને હું અનંત વર્ષો સુધી શોક કરીશ. હે રાજન, આજે તું અતિ દુર્ગમ લાંબા માર્ગે નીકળી ગયો છે.
6.111.60
नय मामपि दुःखार्तां न वर्तिष्ये त्वया विना।
कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि ॥ ६.१११.६० ॥
દુઃખથી પીડિત એવી મને પણ સાથે લઈ જા; તારા વિના હું જીવીશ નહીં. અહીં મને, દીન સ્ત્રીને, છોડીને તું કેમ જવા ઇચ્છે છે?
6.111.61
दीनां विलपतीं मन्दां किं च मां नाभिभाषसे।
दृष्ट्वा न खल्वभिक्रुद्धो मामिहानवगुण्ठिताम् ॥ ६.१११.६१ ॥
દીન, વિલાપ કરતી, મંદ પડેલી મારી સાથે તું કેમ બોલતો નથી? અહીં ઘૂંઘટ વગર ઊભેલી મને જોઈને પણ શું તને ખરેખર ગુસ્સો નથી આવતો?
6.111.62
निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो।
पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान् ॥ ६.१११.६२ ॥
હે પ્રભુ, નગરદ્વારથી પગે ચાલીને બહાર આવેલી મને જુઓ. તમારી પ્રિય પત્નીઓને પણ જુઓ, તેમનો લજ્જાનો ઘૂંઘટ ખસી ગયો છે.
6.111.63
बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि।
अयं क्रीडासहायस्तेऽनाथो लालप्यते जनः ॥ ६.१११.६३ ॥
બહાર નીકળેલા આ સર્વને જોઈને પણ તું કેમ ગુસ્સે થતો નથી? તારા રમતના સાથીઓ એવા આ લોકો, અનાથ થઈને વિલાપ કરી રહ્યા છે.
6.111.64
न चैनमाश्वासयसि किं वा न बहुमन्यसे।
यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः ॥ ६.१११.६४ ॥
તું એને આશ્વાસન કેમ નથી આપતો? શું તું એનું સન્માન નથી કરતો? હે રાજન, તારા દ્વારા વિધવા બનાવાયેલી કુલસ્ત્રીઓ એક નહીં, અનેક છે.
6.111.65
पतिव्रता धर्मरता गुरुशुश्रूषणे रताः।
ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः ॥ ६.१११.६५ ॥
પતિવ્રતા, ધર્મનિષ્ઠ, ગુરુસેવામાં રત એવી તે સ્ત્રીઓએ શોકથી તપીને તને શાપ આપ્યો, તેથી તું પરવશ થયો.
6.111.66
त्वया विप्रकृताभिश्च तदा शप्तस्तदागतम्।
प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप ॥ ६.१११.६६ ॥
તારા દ્વારા અપમાનિત થયેલી એ સ્ત્રીઓએ ત્યારે તને શાપ આપ્યો, અને તે શાપ ત્યારે જ ફળ્યો. હે રાજન, તારા વિશેની આ નિંદા મોટેભાગે સાચી છે.
6.111.67
पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले।
कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा ॥ ६.१११.६७ ॥
પતિવ્રતા સ્ત્રીઓનાં આંસુ અકારણ ભૂમિ પર પડતાં નથી. હે રાજન, તેજથી લોકોને આક્રમીને તેં આ કેવી રીતે કર્યું?
6.111.68
नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना।
अपनीयाश्रमाद् रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया ॥ ६.१११.६८ ॥
શૌર્યનો અભિમાની તું મૃગના છળથી રામને આશ્રમથી દૂર કરીને આ નીચ સ્ત્રી-ચોરી કરી.
6.111.69
आनीता रामपत्नी सा अपनीय च लक्ष्मणम्।
कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम् ॥ ६.१११.६९ ॥
લક્ષ્મણને પણ દૂર કરીને તું રામપત્નીને લાવ્યો. પણ યુદ્ધમાં તારી કાયરતા મને ક્યારેય યાદ નથી આવતી.
6.111.70
तत् तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम्।
अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः ॥ ६.१११.७० ॥
તે ભાગ્યવિપર્યયથી ચોક્કસ તારા વિનાશનું પાકું લક્ષણ છે. ભૂતભવિષ્ય જાણનાર અને વર્તમાનમાં ચતુર એવા તેં આ કર્યું.
6.111.71
मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निःश्वस्य चायतम्।
सत्यवाक् स महाबाहो देवरो मे यदब्रवीत् ॥ ६.१११.७१ ॥
મૈથિલીને હરાયેલી જોઈને, ધ્યાન કરીને, દીર્ઘ નિસાસો નાખીને, હે મહાબાહો, સત્યવાદી મારા દેવરે જે કહ્યું હતું તે.
6.111.72
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः।
कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना ॥ ६.१११.७२ ॥
કામ-ક્રોધથી ઉદ્ભવેલી, આસક્તિથી વળગેલી આપત્તિથી મુખ્ય રાક્ષસોનો આ વિનાશ નજીક આવી ગયો છે.
6.111.73
निवृत्तस्त्वत्कृतेनार्थः सोऽयं मूलहरो महान्।
त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं राक्षसं कुलम् ॥ ६.१११.७३ ॥
તારા કૃત્યથી આ હેતુ પૂરો થયો; આ મૂળને ઉખેડનારો મહાન વિનાશ છે. તેં આ બધું કર્યું; રાક્ષસ કુળ નિરાધાર બન્યું.
6.111.74
नहि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः।
स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥ ६.१११.७४ ॥
પ્રસિદ્ધ બળ અને પરાક્રમવાળા તારા માટે મારે શોક ન કરવો જોઈએ. પણ સ્ત્રી-સ્વભાવથી મારી બુદ્ધિ કરુણા તરફ વળે છે.
6.111.75
सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः।
आत्मानमनुशोचामि त्वद्विनाशेन दुःखिताम् ॥ ६.१११.७५ ॥
તારાં સારાં અને ખરાબ કર્મો લઈને તું તારી ગતિએ ગયો. તારા વિનાશથી દુઃખી થયેલી હું મારા માટે જ શોક કરું છું.
6.111.76
सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया।
भ्रातॄणां चैव कात्स्र्न्येन हितमुक्तं दशानन ॥ ६.१११.७६ ॥
હે દશાનન! તારું હિત ઇચ્છતા મિત્રોની વાત તેં સાંભળી નહીં; ભાઈઓએ સંપૂર્ણપણે કહેલી હિતવાણી પણ તેં સાંભળી નહીં.
6.111.77
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम्।
विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत् त्वया ॥ ६.१११.७७ ॥
વિભીષણે યુક્તિપૂર્વક, વિધિ પ્રમાણે, કલ્યાણકારી અને કઠોરતા વિના જે કહ્યું હતું, તે તેં યુક્તિયુક્ત માનીને પાળ્યું નહીં.
6.111.78
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा।
न कृतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम् ॥ ६.१११.७८ ॥
મારીચ અને કુંભકર્ણની વાત, તેમ જ મારા પિતાની વાત પણ તેં પાળી નહીં. પરાક્રમના મદથી તેં એ ન કર્યું; એનું આ ફળ છે.
6.111.79
नीलजीमूतसंकाश पीताम्बर शुभाङ्गद।
स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिरावृतः ॥ ६.१११.७९ ॥
નીલા મેઘ જેવા, પીળા વસ્ત્ર અને સુંદર બાજુબંધ ધારણ કરનાર, અંગો ફેંકી લોહીથી ઢંકાઈ તું કેમ સૂતો છે?
6.111.80
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे।
महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः ॥ ६.१११.८० ॥
જાણે ગાઢ નિદ્રામાં હો, શોકથી પીડિત એવી મને કેમ ઉત્તર આપતો નથી? મહાપરાક્રમી, યુદ્ધમાં કુશળ અને કદી ન ભાગનાર વીર!
6.111.81
यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे नवे परिभवे कृते ॥ ६.१११.८१ ॥
રાક્ષસની દોહિત્રી એવી મને કેમ ઉત્તર આપતો નથી? ઊઠ, ઊઠ! નવી હાર થયા પછી કેમ સૂતો છે?
6.111.82
अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः।
येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा ॥ ६.१११.८२ ॥
આજે નિર્ભય થઈને સૂર્યકિરણો લંકામાં પ્રવેશ્યા છે; જે તેજથી તું યુદ્ધમાં સૂર્ય સમાન થઈ શત્રુઓનો સંહાર કરતો હતો, તે તેજ આજે છે.
6.111.83
वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः।
रणे बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः ॥ ६.१११.८३ ॥
વજ્રધારી (ઇન્દ્ર) ના વજ્ર જેવું, તારા વડે સદા પૂજાયેલું આ, યુદ્ધમાં અનેક શસ્ત્રોવાળું અને સોનાની જાળીથી શણગારેલું છે.
6.111.84
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा।
प्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम् ॥ ६.१११.८४ ॥
તારો પરિઘ બાણોથી હજાર ટુકડા થઈ વિખેરાયેલો છે; પ્રિયાને આલિંગન આપ્યું હોય તેમ રણભૂમિને વળગીને કેમ સૂતો છે?
6.111.85
अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम्।
धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा ॥ ६.१११.८५ ॥
અપ્રિય સ્ત્રીની જેમ તું મારી સાથે વાત કરવાની પણ કેમ ઇચ્છા નથી કરતો? ધિક્કાર છે મારા આ હૃદયને, જે હજાર ટુકડા થઈ જતું નથી!
6.111.86
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्।
इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ ६.१११.८६ ॥
તું પંચત્વ પામ્યો ત્યારે શોકથી પીડિત આ હૃદય ફાટી રહ્યું છે!” એ રીતે વિલાપ કરતી તેની આંખો આંસુઓથી ભરાઈ ગઈ.
6.111.87
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्।
कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि ॥ ६.१११.८७ ॥
સ્નેહથી ભરેલા હૃદયવાળી તે ત્યારે મૂર્છિત થઈ ગઈ; મૂર્છાથી આઘાત પામીને પડી ગયેલી તે રાવણની છાતી પર શોભી ઊઠી.
6.111.88
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला।
तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः ॥ ६.१११.८८ ॥
સંધ્યાની લાલીથી રંગાયેલા મેઘમાં ચમકતી વીજળીની જેમ તે ઉજ્જવળ લાગી રહી હતી; તેને ઊભી કરીને તેની શોક્યો અત્યંત વ્યાકુળ થઈ.
6.111.89
पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम्।
किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा ॥ ६.१११.८९ ॥
રડતી શોક્યોએ અત્યંત રડતી તેને આશ્વાસન આપવા માંડ્યું: “હે દેવી! શું તને ખબર નથી કે લોકોની સ્થિતિ અનિત્ય છે?”
6.111.90
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः।
इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह ॥ ६.१११.९० ॥
રાજાઓની સંપત્તિ દશાઓના ફેરફારમાં ખરેખર ચંચળ હોય છે!” એમ કહેવામાં આવતાં પણ તે મોટેથી રડી પડી.
6.111.91
स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम्।
एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६.१११.९१ ॥
તે આંસુથી પોતાના સ્તન અને અતિ નિર્મળ મુખ ધોતી હતી. એ દરમિયાન રામે વિભીષણને કહ્યું.
6.111.92
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्।
तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः ॥ ६.१११.९२ ॥
ભાઈના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવે; સ્ત્રીઓને સારી રીતે સાંત્વન આપવામાં આવે. ત્યારે બુદ્ધિમાન વિભીષણે તેને આ વચન કહ્યું.
6.111.93
विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम्।
त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा ॥ ६.१११.९३ ॥
બુદ્ધિથી સારી રીતે વિચારીને, વિનમ્રતાથી, ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત હિતકારક વચન કહ્યું — ધર્મવ્રતો ત્યજનાર, ક્રૂર, નિર્દય અને અસત્યવાદી એવા તેના વિશે.
6.111.94
नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम्।
भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः ॥ ६.१११.९४ ॥
પરસ્ત્રીને સ્પર્શનારનો સંસ્કાર કરવા હું યોગ્ય નથી. આ ભાઈના રૂપમાં મારો શત્રુ છે, જે સર્વના અહિતમાં રત રહેતો હતો.
6.111.95
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्।
नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि ॥ ६.१११.९५ ॥
રાવણ સન્માનને યોગ્ય નથી; મોટા હોવાના આદરથી પૂજ્ય હોવા છતાં. હે રામ, પૃથ્વી પર લોકો મને નિર્દય કહેશે.
6.111.96
श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः।
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६.१११.९६ ॥
તેના દોષો સાંભળીને સૌ ફરીથી આને સત્કાર્ય કહેશે. તે સાંભળીને ધર્મપાલકોમાં શ્રેષ્ઠ રામ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
6.111.97
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञं वाक्यकोविदः।
तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम् ॥ ६.१११.९७ ॥
વાણીકુશળ રામે વાણી જાણનારા વિભીષણને કહ્યું: તારા પ્રભાવથી જ મેં જીત મેળવી; તારું પણ પ્રિય કાર્ય થશે.
6.111.98
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर।
अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः ॥ ६.१११.९८ ॥
હે રાક્ષસેશ્વર, મારે તને યોગ્ય વાત અવશ્ય કહેવી જોઈએ; આ નિશાચર અધર્મ અને અસત્યથી યુક્ત હતો.
6.111.99
तेजस्वी बलवाञ्छूरः संग्रामेषु च नित्यशः।
शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः ॥ ६.१११.९९ ॥
તે તેજસ્વી, બળવાન અને યુદ્ધોમાં સદા શૂર છે; શતક્રતુ વગેરે દેવો વડે પણ તે પરાજિત થયો હોવાનું સાંભળવામાં આવ્યું નથી.
6.111.100
महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः।
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ॥ ६.१११.१०० ॥
મહાત્મા અને બળસંપન્ન રાવણ, જે લોકને રડાવે છે; વેર મૃત્યુ સુધી જ રહે છે; અમારો હેતુ પૂર્ણ થયો.
6.111.101
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव।
त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम् ॥ ६.१११.१०१ ॥
તેના અંતિમ સંસ્કાર તારા તરફથી અને મારા તરફથી પણ થાય; હે મહાબાહો, તારા દ્વારા વિધિપૂર્વક સંસ્કાર થાય.
6.111.102
क्षिप्रमर्हति धर्मेण त्वं यशोभाग् भविष्यसि।
राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः ॥ ६.१११.१०२ ॥
તારે જલદી ધર્મ પ્રમાણે આ કરવું જોઈએ; ત્યારે જ યશના ભાગી થઈશ. રાઘવના વચન સાંભળી વિભીષણ ઝડપથી ચાલ્યો.
6.111.103
संस्कारयितुमारेभे भ्रातरं रावणं हतम्।
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६.१११.१०३ ॥
હણાયેલા ભાઈ રાવણના સંસ્કાર કરવાનું તેણે આરંભ્યું. તે રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણ લંકા નગરીમાં પ્રવેશીને.
6.111.104
रावणस्याग्निहोत्रं तु निर्यापयति सत्वरम्।
शकटान् दारुरूपाणि अग्नीन् वै याजकांस्तथा ॥ ६.१११.१०४ ॥
રાવણની અગ્નિહોત્ર સામગ્રી તે ઝડપથી બહાર કઢાવે છે. લાકડાનાં ગાડાં, અગ્નિઓ અને યાજકો પણ.
6.111.105
तथा चन्दनकाष्ठानि काष्ठानि विविधानि च।
अगरूणि सुगन्धीनि गन्धांश्च सुरभींस्तथा ॥ ६.१११.१०५ ॥
તેમ જ ચંદનનાં લાકડાં અને વિવિધ પ્રકારનાં લાકડાં. અગરુ, સુગંધી વસ્તુઓ અને સુગંધી દ્રવ્યો પણ.
6.111.106
मणिमुक्ताप्रवालानि निर्यापयति राक्षसः।
आजगाम मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः ॥ ६.१११.१०६ ॥
મણિ, મોતી અને પરવાળાં તે રાક્ષસ બહાર કઢાવે છે. ક્ષણમાં રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તે આવી પહોંચ્યો.
6.111.107
ततो माल्यवता सार्धं क्रियामेव चकार सः।
सौवर्णीं शिबिकां दिव्यामारोप्य क्षौमवाससम् ॥ ६.१११.१०७ ॥
પછી માલ્યવાન સાથે તેણે એ ક્રિયા કરી. સોનાની દિવ્ય પાલખીમાં, રેશમી વસ્ત્ર પહેરાવીને તેને મૂકીને.
6.111.108
रावणं राक्षसाधीशमश्रुवर्णमुखा द्विजाः।
तूर्यघोषैश्च विविधैः स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ॥ ६.१११.१०८ ॥
રાક્ષસાધિપતિ રાવણને, આંસુભીનાં મુખવાળા દ્વિજોએ, વિવિધ વાદ્યઘોષ વચ્ચે સ્તુતિ કરતા સન્માન્યો.
6.111.109
पताकाभिश्च चित्राभिः सुमनोभिश्च चित्रिताम्।
उत्क्षिप्य शिबिकां तां तु विभीषणपुरोगमाः ॥ ६.१११.१०९ ॥
રંગબેરંગી પતાકાઓ અને ફૂલોથી શણગારેલી એ પાલખી ઉપાડીને વિભીષણની આગેવાનીમાં (તેઓ આગળ વધ્યા).
6.111.110
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे गृह्य काष्ठानि भेजिरे।
अग्नयो दीप्यमानास्ते तदाध्वर्युसमीरिताः ॥ ६.१११.११० ॥
સૌ દક્ષિણ તરફ મુખ કરીને લાકડાં લઈ ચાલ્યા. ત્યારે અધ્વર્યુએ પ્રજ્વલિત કરેલા તે દીપ્ત અગ્નિઓ પણ (ચાલ્યા).
6.111.111
शरणाभिगताः सर्वे पुरस्तात् तस्य ते ययुः।
अन्तःपुराणि सर्वाणि रुदमानानि सत्वरम् ॥ ६.१११.१११ ॥
શરણે આવેલા સૌ તેની આગળ ચાલ્યા. અંતઃપુરની બધી સ્ત્રીઓ રડતી ઝડપથી (આગળ ચાલી).
6.111.112
पृष्ठतोऽनुययुस्तानि प्लवमानानि सर्वतः।
रावणं प्रयते देशे स्थाप्य ते भृशदुःखिताः ॥ ६.१११.११२ ॥
તેઓ પાછળથી અનુસર્યા, ચારે બાજુથી દોડતાં. અત્યંત દુઃખી થઈને તેમણે રાવણને એક પવિત્ર સ્થાને મૂક્યો.
6.111.113
चितां चन्दनकाष्ठैश्च पद्मकोशीरचन्दनैः।
ब्राह्म्या संवर्तयामासू राङ्कवास्तरणावृताम् ॥ ६.१११.११३ ॥
ચંદનનાં લાકડાં, કમળ, ખસ અને ચંદનથી બ્રાહ્મી વિધિ પ્રમાણે ચિતા રચી, રાંકવ મૃગની ચામડીથી ઢાંકી.
6.111.114
प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुत्तमम्।
वेदिं च दक्षिणाप्राचीं यथास्थानं च पावकम् ॥ ६.१११.११४ ॥
રાક્ષસરાજ માટે તેમણે ઉત્તમ પિતૃમેધ યજ્ઞ કર્યો; દક્ષિણ-પૂર્વાભિમુખ વેદી રચી, અગ્નિને યથાસ્થાને સ્થાપ્યો.
6.111.115
पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे प्रचिक्षिपुः।
पादयोः शकटं प्रापुरूर्वोश्चोलूखलं तदा ॥ ६.१११.११५ ॥
દહીં અને ઘીથી ભરેલો સ્રુવ તેમણે ખભા પર મૂક્યો; પગ પાસે ગાડું લાવ્યા; સાથળ પર ખાંડણિયો મૂક્યો.
6.111.116
दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम्।
दत्त्वा तु मुसलं चान्यं यथास्थानं विचक्रमुः ॥ ६.१११.११६ ॥
લાકડાનાં બધાં પાત્રો, નીચલી અને ઉપલી અરણિ તથા બીજું એક મુસળ મૂકીને બધું યથાસ્થાને ગોઠવ્યું.
6.111.117
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च।
तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ ६.१११.११७ ॥
શાસ્ત્રમાં જોયેલી અને મહર્ષિઓએ વિધાન કરેલી વિધિ પ્રમાણે ત્યાં રાક્ષસોએ રાક્ષસેન્દ્ર માટે યજ્ઞયોગ્ય પશુનો વધ કર્યો.
6.111.118
परिस्तरणिकां राज्ञो घृताक्तां समवेशयन्।
गन्धैर्माल्यैरलंकृत्य रावणं दीनमानसाः ॥ ६.१११.११८ ॥
રાજા માટે ઘીથી ચોપડેલી પાથરણી પાથરી; દુઃખી મનથી તેમણે રાવણને સુગંધ અને માળાઓથી શણગારી તેના પર સુવાડ્યો.
6.111.119
विभीषणसहायास्ते वस्त्रैश्च विविधैरपि।
लाजैरवकिरन्ति स्म बाष्पपूर्णमुखास्तथा ॥ ६.१११.११९ ॥
વિભીષણના સહાયકો વિવિધ વસ્ત્રો અને લાજાથી તેને ઢાંકવા લાગ્યા; તેમના મુખ આંસુઓથી ભરેલાં હતાં.
6.111.120
स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः।
स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण तिलान् दर्भविमिश्रितान् ॥ ६.१११.१२० ॥
વિભીષણે વિધિપૂર્વક તેને અગ્નિ આપ્યો; સ્નાન કરી ભીના વસ્ત્રે દર્ભ મિશ્ર તલ અર્પણ કર્યા.
6.111.121
उदकेन च सम्मिश्रान् प्रदाय विधिपूर्वकम्।
ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ ६.१११.१२१ ॥
પાણી સાથે ભેળવેલું વિધિપૂર્વક અર્પણ કરીને તેણે તે સ્ત્રીઓને વારંવાર સમજાવી શાંત કરી.
6.111.122
गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं ततः।
प्रविष्टासु पुरीं स्त्रीषु राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
रामपार्श्वमुपागम्य समतिष्ठद् विनीतवत् ॥ ६.१११.१२२ ॥
"જાઓ" એમ કહેતાં તે સર્વ સ્ત્રીઓ નગરમાં પ્રવેશી ગઈ. સ્ત્રીઓ નગરમાં પ્રવેશ્યા પછી રાક્ષસેન્દ્ર વિભીષણ રામની પાસે આવી વિનયપૂર્વક ઊભો રહ્યો.
6.111.123
रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः।
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा वृत्रं वज्रधरो यथा ॥ ६.१११.१२३ ॥
રામે પણ સેના, સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણ સહિત શત્રુનો વધ કરીને, વજ્રધારી ઇન્દ્ર વૃત્રને હણીને જેમ હર્ષ પામ્યા હતા તેમ હર્ષ પામ્યા.
6.111.124
ततो विमुक्त्वा सशरं शरासनं
महेन्द्रदत्तं कवचं स तन्महत्।
विमुच्य रोषं रिपुनिग्रहात् ततो
रामः स सौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ॥ ६.१११.१२४ ॥
પછી બાણ સહિતનું ધનુષ્ય, ઇન્દ્રે આપેલું એ મહાન કવચ ઉતારી મૂકીને, શત્રુનું દમન કર્યા પછી ક્રોધ છોડીને શત્રુહંતા રામ શાંતભાવને પામ્યા.