वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.111.1
तासां विलपमानानां तदा राक्षसयोषिताम्।
ज्येष्ठपत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥ ६.१११.१ ॥
तेव्हा विलाप करणाऱ्या त्या राक्षसस्त्रियांमध्ये ज्येष्ठ पत्नी, प्रिय आणि दीन मंदोदरीने आपल्या पतीकडे पाहिले.
6.111.2
दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा।
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ॥ ६.१११.२ ॥
अचिंत्य कर्म करणाऱ्या रामाने दशग्रीव (रावण) मारला गेलेला पाहून, दीन मंदोदरीने तेथे पतीसाठी विलाप केला.
6.111.3
ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः ॥ ६.१११.३ ॥
हे महाबाहो! वैश्रवणाच्या (कुबेराच्या) धाकट्या भावा! तू क्रुद्ध झालास तर तुझ्यासमोर उभे राहण्यासही पुरंदर (इंद्र) घाबरत असे.
6.111.4
ऋषयश्च महान्तोऽपि गन्धर्वाश्च यशस्विनः।
ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥ ६.१११.४ ॥
महान ऋषी आणि यशस्वी गंधर्वही, तुझ्या भीतीने चारणही दिशांना पळून गेले होते ना?
6.111.5
स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः।
न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसेश्वर ॥ ६.१११.५ ॥
तू, केवळ मानव असलेल्या रामाकडून युद्धात पराभूत झालास. हे राजा, तुला लाज वाटत नाही का? हे राक्षसेश्वरा, हे काय?
6.111.6
कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्।
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥ ६.१११.६ ॥
त्रिलोक जिंकून, श्री आणि पराक्रमाने युक्त, अजेय अशा तुला वनात फिरणाऱ्या एका मानवाने कसे मारले?
6.111.7
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः।
विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ॥ ६.१११.७ ॥
मानवांच्या आवाक्याबाहेर संचार करणाऱ्या, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या तुमचा विनाश युद्धात रामाच्या हातून होणे शक्य नाही.
6.111.8
न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे।
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम् ॥ ६.१११.८ ॥
सेनेच्या अग्रभागी, चोहोबाजूंनी वेढलेल्या तुम्हाला रामाने असा घात केला, हे कृत्य मला पटत नाही.
6.111.9
अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः।
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥ ६.१११.९ ॥
किंवा रामाच्या रूपात स्वतः काळ (यम) आला आहे; तुमच्या नाशासाठी त्याने कोणीही कल्पना न केलेली माया रचली आहे.
6.111.10
अथवा वासवेन त्वं धर्षितोऽसि महाबल।
वासवस्य तु का शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे ॥ ६.१११.१० ॥
किंवा, हे महाबला, तुम्हाला इंद्राने घायाळ केले असेल; पण युद्धात तुम्हाला पाहण्याचीही इंद्राची काय शक्ती आहे?
6.111.11
महाबलं महावीर्यं देवशत्रुं महौजसम्।
व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः ॥ ६.१११.११ ॥
महाबल, महापराक्रमी, देवांचा शत्रू, महातेजस्वी तुमच्यासारखा; हा स्पष्टपणे महायोगी, सनातन परमात्मा आहे.
6.111.12
अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान्।
तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६.१११.१२ ॥
ज्याला आदी, मध्य, अंत नाही; महत्तत्त्वाहूनही परम, महान; अंधकाराच्या पलीकडील धाता; शंख, चक्र, गदा धारण करणारा.
6.111.13
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः।
मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः ॥ ६.१११.१३ ॥
श्रीवत्स चिन्ह असलेले वक्षःस्थळ असलेले, नित्य श्री युक्त, अजेय, शाश्वत आणि स्थिर विष्णू सत्यपराक्रमी होऊन मानवरूप धारण करते झाले.
6.111.14
सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः।
सर्वलोकेश्वरः श्रीमाँल्लोकानां हितकाम्यया ॥ ६.१११.१४ ॥
वानररूप धारण केलेल्या सर्व देवांनी वेढलेले, सर्वलोकेश्वर, श्रीमान् (विष्णू) लोकांच्या हितकामनेने (हे केले).
6.111.15
स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम्।
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया ॥ ६.१११.१५ ॥
राक्षसपरिवारासह तो देवांचा शत्रू आणि भय देणारा आहे. पूर्वी तू इंद्रियांवर विजय मिळवून त्रिभुवन जिंकले होतेस.
6.111.16
स्मरद्भिरिव तद् वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः।
यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ ६.१११.१६ ॥
ते वैर आठवत असल्यासारखे, इंद्रियांकडूनच तो जिंकला गेला — जेव्हा तो जनस्थानात अनेक राक्षसांनी वेढलेला होता.
6.111.17
खरस्तु निहतो भ्राता तदा रामो न मानुषः।
यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि ॥ ६.१११.१७ ॥
तेव्हा तुझा भाऊ खर मारला गेला; तेव्हा राम मनुष्य नव्हता. देवांनाही प्रवेश कठीण असलेल्या लंका नगरीत —
6.111.18
प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम्।
क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया ॥ ६.१११.१८ ॥
हनुमान आपल्या पराक्रमाने प्रविष्ट झाले तेव्हाच आम्ही व्यथित झालो. राघवाने (रामाने) जे करावे त्यात अडथळा नसावा — असे मी म्हटले (ते लक्षात घे).
6.111.19
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता।
अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव ॥ ६.१११.१९ ॥
मी सांगूनही तू ऐकत नाहीस; त्याचेच हे फळ आले आहे. हे राक्षसश्रेष्ठा, अचानक तू सीतेची इच्छा धरली आहेस.
6.111.20
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च।
अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते ॥ ६.१११.२० ॥
तुझ्या ऐश्वर्याच्या, देहाच्या आणि स्वजनांच्या नाशासाठी, हे दुर्मती, अरुंधती आणि रोहिणीहूनही श्रेष्ठ अशा तिची तू इच्छा करतोस.
6.111.21
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम्।
वसुधाया हि वसुधां श्रियाः श्रीं भर्तृवत्सलाम् ॥ ६.१११.२१ ॥
मान्य सीतेचा अपमान करून तू अयोग्य कृत्य केले आहेस; पृथ्वीत पृथ्वीप्रमाणे, श्रीत श्रीप्रमाणे, ती पतीवर प्रेम करणारी आहे.
6.111.22
सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम्।
आनयित्वा तु तां दीनां छद्मनाऽऽत्मस्वदूषणम् ॥ ६.१११.२२ ॥
सर्वांगाने निर्दोष, शुभ सीतेला निर्जन अरण्यात कपटाने आणून, त्या दीन स्त्रीचे हरण करून तू स्वतःलाच कलंकित केले आहेस.
6.111.23
अप्राप्य तं चैव कामं मैथिलीसंगमे कृतम्।
पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो ॥ ६.१११.२३ ॥
मैथिलीशी संगमाची इच्छा पूर्ण झाली नसतानाही, हे प्रभो, पतिव्रतेच्या तपामुळे तू निश्चितच भस्म झाला आहेस.
6.111.24
तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम्।
देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ ६.१११.२४ ॥
त्या कृशमध्यमा स्त्रीला छळताना तू तेव्हाच भस्म झाला नाहीस; आता इंद्रासह आणि अग्नीला पुढे करून सर्व देव तुला भिऊन आहेत.
6.111.25
अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः।
भर्तः पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः ॥ ६.१११.२५ ॥
पापकर्माचे फळ अवश्य मिळते. हे स्वामी, काळ आला की कर्त्याला ते फळ मिळतेच; यात संशय नाही.
6.111.26
शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते।
विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम् ॥ ६.१११.२६ ॥
शुभ कर्म करणारा शुभ मिळवतो, पापकर्मी पाप भोगतो. विभीषणाला सुख मिळाले; तुम्ही असे पाप ओढवून घेतले आहे.
6.111.27
सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः।
अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे ॥ ६.१११.२७ ॥
तुमच्यासाठी इतरही स्त्रिया आहेत, ज्या रूपात तिच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेत. मदनाच्या वशीभूत झालेले तुम्ही मोहामुळे हे समजत नाही.
6.111.28
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली।
मयाधिका वा तुल्या वा तत् तु मोहान्न बुद्ध्यसे ॥ ६.१११.२८ ॥
कुलाने, रूपाने किंवा सौजन्याने मैथिली माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा माझ्या बरोबरीची नाही; हे तुम्ही मोहामुळे समजत नाही.
6.111.29
सर्वदा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः।
तव तद्वदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ ६.१११.२९ ॥
सर्व प्राण्यांना मृत्यू नेहमी कारणाशिवाय येत नाही. तुमचाही मृत्यू तसाच आहे; मैथिली त्याचे लक्षण बनली आहे.
6.111.30
सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः।
मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति ॥ ६.१११.३० ॥
सीतेच्या निमित्ताने उत्पन्न झालेला मृत्यू तुम्ही दुरूनच ओढवून आणला आहे. मैथिली रामासह शोकरहित होऊन विहार करील.
6.111.31
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे।
कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने ॥ ६.१११.३१ ॥
अल्पपुण्य असलेली मी घोर शोकसागरात पडले आहे. कैलास, मंदर, मेरु पर्वतांवर आणि चैत्ररथ वनातही (सुख भोगले).
6.111.32
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया।
विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया ॥ ६.१११.३२ ॥
देवांच्या सर्व उद्यानांत तुझ्यासह विहार करून, योग्य विमानात अतुल वैभवाने मी जात असे.
6.111.33
पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा।
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीर वधात् तव ॥ ६.१११.३३ ॥
विविध देश पाहत, विचित्र माळा व वस्त्रे धारण करून, हे वीरा, तुझ्या वधामुळे त्या कामभोगांपासून मी ढळलेली आहे.
6.111.34
सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्।
हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक्समुन्नसम् ॥ ६.१११.३४ ॥
मीच ती असले तरी आता दुसरीच झाले आहे. राजांच्या चंचल वैभवाचा धिक्कार असो! हाय राजा, तुझे सुकुमार, सुंदर भुवयांचे, सुंदर त्वचेचे, उंच नाकाचे (मुख)!
6.111.35
कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः।
किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम् ॥ ६.१११.३५ ॥
कांती, श्री, द्युतीत चंद्र, कमळ व सूर्याबरोबरीचे, मुकुटाच्या शिखराने तेजस्वी, तांबूस मुखाचे, चमकणाऱ्या कुंडलांनी युक्त (मुख).
6.111.36
मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत्पानभूमिषु।
विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम् ॥ ६.१११.३६ ॥
मदाने व्याकूळ, चंचल नेत्रांचा होऊन, जो (तू) मद्यपानाच्या ठिकाणी विविध माळा घालून, सुंदर, मधुर हास्य व बोलण्याने शुभ दिसत होतास.
6.111.37
तदेवाद्य तवैवं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो।
रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः ॥ ६.१११.३७ ॥
हे प्रभो, आता तुझे मुख पूर्वीसारखे तेजस्वी दिसत नाही; रामाच्या बाणांनी छिन्न, रक्ताने लाल झालेले, रक्ताच्या धारांनी भरलेले.
6.111.38
विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः।
हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी ॥ ६.१११.३८ ॥
मेंदू आणि मेद विखुरलेले, रथाच्या धुळीने रुक्ष झालेले — अरेरे! माझ्यावर ही शेवटची दशा आली आहे, जी वैधव्य देणारी आहे.
6.111.39
या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया।
पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः ॥ ६.१११.३९ ॥
मूर्ख अशा मी हे कधीही जाणले नव्हते — माझे वडील दानवांचे राजे, माझे पती राक्षसांचे स्वामी.
6.111.40
पुत्रो मे शक्रनिर्जेता इत्यहं गर्विता भृशम्।
दृप्तारिमथनाः क्रूराः प्रख्यातबलपौरुषाः ॥ ६.१११.४० ॥
माझा पुत्र इंद्राला जिंकणारा आहे — म्हणून मी अत्यंत गर्विष्ठ होते; गर्विष्ठ शत्रूंचा नाश करणारे, क्रूर, बल व पराक्रमासाठी प्रसिद्ध.
6.111.41
अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्ध्रुवा।
तेषामेवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः ॥ ६.१११.४१ ॥
'माझे स्वामी कोणाच्याही भयाने घाबरत नाहीत' हीच माझी दृढ धारणा होती. अशा प्रभावशाली तुम्हा, हे राक्षसश्रेष्ठांनो!
6.111.42
कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम्।
स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत् ॥ ६.१११.४२ ॥
मानवाकडून आलेले हे भय अनपेक्षितपणे कसे आले? गुळगुळीत इंद्रनीलासारखे निळे, उंच पर्वताप्रमाणे मोठे!
6.111.43
केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्।
कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं संग्रामभूमिषु ॥ ६.१११.४३ ॥
केयूर, अंगद, वैडूर्य, मोत्यांचे हार व माळांनी झळाळणारा; विहारस्थानी अत्यंत मनोहर, रणभूमीवरही तेजस्वी.
6.111.44
भात्याभरणभाभिर्यद् विद्युद्भिरिव तोयदः।
तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ॥ ६.१११.४४ ॥
अलंकारांच्या तेजाने विजांसह मेघासारखा शोभणारा तुझा देह आज तीक्ष्ण अनेक बाणांनी व्यापलेला आहे.
6.111.45
पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते।
श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ॥ ६.१११.४५ ॥
आता तुझ्या देहाला पुन्हा आलिंगन देणे शक्य नाही; साळिंदराच्या काट्यांसारखे सतत चिकटलेल्या बाणांनी तो व्यापला आहे.
6.111.46
स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम्।
क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि ॥ ६.१११.४६ ॥
मर्मस्थानी खोल रुतलेल्या बाणांनी स्नायुबंध तुटले असून, हे राजा, रक्तवर्ण सावळा तुझा देह भूमीवर पडला आहे.
6.111.47
वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः।
हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः ॥ ६.१११.४७ ॥
वज्राच्या प्रहाराने आदळून विखुरलेल्या पर्वतासारखा. अरेरे! हे स्वप्न आहे की खरेच? तू रामाकडून कसा मारला गेलास?
6.111.48
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः।
त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत् ॥ ६.१११.४८ ॥
तू मृत्यूलाही मृत्यू ठरायला हवास; मग मृत्यूच्या अधीन कसा गेलास? त्रिलोकाची संपत्ती भोगणारा आणि त्रिलोकांना भय देणारा, हे महान्!
6.111.49
जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च।
दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ॥ ६.१११.४९ ॥
ते लोकपालांचे विजेते होते, शंकरालाही पराभूत करणारे होते, गर्विष्ठांचे दमन करणारे होते आणि ज्यांचा पराक्रम प्रकट होता असे होते.
6.111.50
लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम्।
ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ ॥ ६.१११.५० ॥
ते जगाला क्षोभ देणारे, सज्जन प्राण्यांना विदीर्ण करणारे होते; शत्रूंसमोर बळाने गर्वयुक्त शब्द बोलणारे होते.
6.111.51
स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्।
हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः ॥ ६.१११.५१ ॥
ते आपल्या सैन्याचे व सेवकांचे रक्षक, भयंकर कर्म करणाऱ्यांचे संहारक होते; दानवराजांना व यक्षांना हजारोंनी ठार मारणारे होते.
6.111.52
निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे।
नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च ॥ ६.१११.५२ ॥
युद्धात निवातकवचांना आवरणारे होते; अनेक यज्ञांचा विध्वंस करणारे होते; स्वजनांचे रक्षक होते.
6.111.53
धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः ॥ ६.१११.५३ ॥
ते धर्मव्यवस्था मोडणारे, युद्धात माया निर्माण करणारे होते; देव, असुर आणि मानव कन्यांचे वारंवार हरण करणारे होते.
6.111.54
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च।
लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम् ॥ ६.१११.५४ ॥
ते शत्रूंच्या स्त्रियांना शोक देणारे, स्वजनांचे नेते, लंकाद्वीपाचे रक्षक आणि भयंकर कर्म करणारे होते.
6.111.55
अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम्।
एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम् ॥ ६.१११.५५ ॥
आमच्या कामभोगांचा दाता, रथींमध्ये श्रेष्ठ, अशा प्रभावाचा आमचा पती रामाकडून पाडलेला पाहून.
6.111.56
स्थिरास्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया।
शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर ॥ ६.१११.५६ ॥
प्रिय मारला गेलेली मी हा देह धारण करून अजूनही स्थिर आहे. हे राक्षसेश्वरा, मौल्यवान शय्यांवर निजून.
6.111.57
इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुण्ठितः।
यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद् युधि ॥ ६.१११.५७ ॥
धुळीने माखलेला तू इथे जमिनीवर का निजला आहेस? माझा पुत्र इंद्रजित युद्धात लक्ष्मणाकडून मारला गेला तेव्हा.
6.111.58
तदा त्वभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन् निपातिता।
साहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन च त्वया ॥ ६.१११.५८ ॥
तेव्हा मी तीव्र आघात होऊन आज याच्यावर पडले आहे. बंधुजनांपासून वंचित, आणि तुझ्यासारख्या नाथापासूनही वंचित मी.
6.111.59
विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः।
प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्य सुदुर्गमम् ॥ ६.१११.५९ ॥
कामभोगांपासून वंचित होऊन मी अनंत वर्षे शोक करीन. हे राजा, आज तू अत्यंत दुर्गम दीर्घ मार्गावर निघाला आहेस.
6.111.60
नय मामपि दुःखार्तां न वर्तिष्ये त्वया विना।
कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि ॥ ६.१११.६० ॥
दुःखाने पीडित अशा मलाही घेऊन जा; तुझ्याविना मी जगणार नाही. इथे मला, दीनेला, सोडून तू का जाऊ इच्छितोस?
6.111.61
दीनां विलपतीं मन्दां किं च मां नाभिभाषसे।
दृष्ट्वा न खल्वभिक्रुद्धो मामिहानवगुण्ठिताम् ॥ ६.१११.६१ ॥
दीन, विलाप करणाऱ्या, मंद झालेल्या मला तू का बोलत नाहीस? येथे आवरणाशिवाय उभ्या असलेल्या मला पाहूनही तुला खरोखर राग आला नाही का?
6.111.62
निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो।
पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान् ॥ ६.१११.६२ ॥
हे प्रभो, नगरद्वारातून पायीच बाहेर आलेल्या मला पाहा. तुझ्या प्रिय पत्नींनाही पाहा, त्यांचे लज्जेचे आवरण गळून पडले आहे.
6.111.63
बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि।
अयं क्रीडासहायस्तेऽनाथो लालप्यते जनः ॥ ६.१११.६३ ॥
बाहेर पडलेल्या या सर्वांना पाहूनही तू का रागावत नाहीस? तुझे खेळातील सोबती असलेले हे लोक, अनाथ होऊन विलाप करत आहेत.
6.111.64
न चैनमाश्वासयसि किं वा न बहुमन्यसे।
यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः ॥ ६.१११.६४ ॥
तू याला धीर देत नाहीस का? याचा सन्मान करत नाहीस का? हे राजा, तुझ्यामुळे विधवा झालेल्या कुलस्त्रिया एक नव्हे, अनेक आहेत.
6.111.65
पतिव्रता धर्मरता गुरुशुश्रूषणे रताः।
ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः ॥ ६.१११.६५ ॥
पतिव्रता, धर्मनिष्ठ, गुरुसेवेत रत असलेल्या त्या स्त्रिया शोकाने होरपळून तुला शापल्या, म्हणून तू परवश झालास.
6.111.66
त्वया विप्रकृताभिश्च तदा शप्तस्तदागतम्।
प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप ॥ ६.१११.६६ ॥
तुझ्याकडून अपमानित झालेल्या त्या स्त्रियांनी तेव्हा तुला शाप दिला, आणि तो शाप तेव्हाच फळास आला. हे राजा, तुझ्याविषयीची ही निंदा बहुतांशी खरीच आहे.
6.111.67
पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले।
कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा ॥ ६.१११.६७ ॥
पतिव्रता स्त्रियांचे अश्रू अकारण भूमीवर पडत नाहीत. हे राजा, तू आपल्या तेजाने लोकांना आक्रमून हे कसे केलेस?
6.111.68
नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना।
अपनीयाश्रमाद् रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया ॥ ६.१११.६८ ॥
शौर्याचा अभिमान बाळगणाऱ्या तू मृगाच्या वेषाने रामाला आश्रमापासून दूर नेऊन हे क्षुद्र स्त्रीचौर्य केलेस.
6.111.69
आनीता रामपत्नी सा अपनीय च लक्ष्मणम्।
कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम् ॥ ६.१११.६९ ॥
लक्ष्मणालाही दूर करून तू रामपत्नीला आणलेस. पण युद्धात तुझी भ्याडपणाची गोष्ट मी कधी आठवत नाही.
6.111.70
तत् तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम्।
अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः ॥ ६.१११.७० ॥
ते भाग्याच्या विपर्यासामुळे निश्चितच तुझ्या नाशाचे पक्के लक्षण आहे. भूतभविष्य जाणणारा आणि वर्तमानात चतुर असलेला तू हे केलेस.
6.111.71
मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निःश्वस्य चायतम्।
सत्यवाक् स महाबाहो देवरो मे यदब्रवीत् ॥ ६.१११.७१ ॥
मैथिलीचे हरण झालेले पाहून, ध्यान करून, दीर्घ निःश्वास सोडून, हे महाबाहो, सत्यवादी माझा दीर (लक्ष्मण) जे म्हणाला होता तेच.
6.111.72
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः।
कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना ॥ ६.१११.७२ ॥
काम-क्रोधातून उद्भवलेल्या, आसक्तीने जडलेल्या संकटामुळे राक्षसांच्या प्रमुखांचा हा विनाश जवळ आला आहे.
6.111.73
निवृत्तस्त्वत्कृतेनार्थः सोऽयं मूलहरो महान्।
त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं राक्षसं कुलम् ॥ ६.१११.७३ ॥
तुझ्या कृत्यामुळे हे प्रयोजन संपले; हा मुळापासून उखडणारा मोठा विनाश आहे. तू हे सर्व केलेस; राक्षस कुल निराधार झाले.
6.111.74
नहि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः।
स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥ ६.१११.७४ ॥
प्रसिद्ध बल आणि पराक्रम असलेल्या तुझ्यासाठी मी शोक करू नये. पण स्त्रीस्वभावामुळे माझी बुद्धी करुणेकडे वळते.
6.111.75
सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः।
आत्मानमनुशोचामि त्वद्विनाशेन दुःखिताम् ॥ ६.१११.७५ ॥
तुझी पुण्य आणि पाप कर्मे घेऊन तू आपल्या गतीला गेलास. तुझ्या नाशाने दुःखी झालेली मी माझ्यासाठीच शोक करते.
6.111.76
सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया।
भ्रातॄणां चैव कात्स्र्न्येन हितमुक्तं दशानन ॥ ६.१११.७६ ॥
हे दशानना! तुझे हित इच्छिणाऱ्या सुहृदांचे बोल तू ऐकले नाहीस; बंधूंनी पूर्णपणे सांगितलेले हितवचनही तू ऐकले नाहीस.
6.111.77
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम्।
विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत् त्वया ॥ ६.१११.७७ ॥
विभीषणाने युक्तिने, विधीनुसार, कल्याणकारी आणि कठोरता नसलेले जे बोल सांगितले, ते तू युक्तिपूर्ण मानून पाळले नाहीस.
6.111.78
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा।
न कृतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम् ॥ ६.१११.७८ ॥
मारीच आणि कुंभकर्णाचे बोल, तसेच माझ्या वडिलांचे बोल तू पाळले नाहीस. पराक्रमाच्या मदाने ते न केल्याचे हे असे फळ आहे.
6.111.79
नीलजीमूतसंकाश पीताम्बर शुभाङ्गद।
स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिरावृतः ॥ ६.१११.७९ ॥
निळ्या मेघासारखा, पीतांबर व सुंदर बाजूबंद धारण करणारा, अंग टाकून रक्ताने माखलेला तू का पडला आहेस?
6.111.80
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे।
महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः ॥ ६.१११.८० ॥
जणू गाढ झोपेत आहेस, शोकपीडित अशा मला तू का उत्तर देत नाहीस? महापराक्रमी, युद्धात कुशल आणि कधीही पळ न काढणाऱ्या वीरा!
6.111.81
यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे नवे परिभवे कृते ॥ ६.१११.८१ ॥
राक्षसाची नात असलेल्या मला तू का उत्तर देत नाहीस? उठ, उठ! नवा पराभव झाल्यावर का पडला आहेस?
6.111.82
अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः।
येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा ॥ ६.१११.८२ ॥
आज निर्भयपणे सूर्यकिरणे लंकेत शिरली आहेत; ज्या तेजाने तू युद्धात सूर्यासारखा होऊन शत्रूंचा नाश करत होतास, ते तेज आज आहे.
6.111.83
वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः।
रणे बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः ॥ ६.१११.८३ ॥
वज्रधारी (इंद्र) याच्या वज्रासारखा, तुझ्याकडून सदैव पूजिलेला हा, युद्धात अनेक शस्त्रांनी युक्त व सोन्याच्या जाळ्याने सजवलेला आहे.
6.111.84
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा।
प्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम् ॥ ६.१११.८४ ॥
तुझा परिघ बाणांनी हजार तुकडे होऊन विखुरलेला आहे; प्रियेला आलिंगन दिल्याप्रमाणे रणभूमीला कवटाळून का पडला आहेस?
6.111.85
अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम्।
धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा ॥ ६.१११.८५ ॥
अप्रियेप्रमाणे माझ्याशी बोलायचीही तुला इच्छा का नाही? धिक्कार असो माझ्या या हृदयाला, जे हजार तुकडे होऊन फुटत नाही!
6.111.86
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्।
इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ ६.१११.८६ ॥
तू पंचत्व पावल्यामुळे शोकाने पीडित हे हृदय फुटत आहे!” असे विलाप करताना तिचे डोळे अश्रूंनी भरून गेले.
6.111.87
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्।
कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि ॥ ६.१११.८७ ॥
स्नेहाने भरलेल्या हृदयाने ती तेव्हा मूर्छित झाली; मूर्छेने आघात होऊन कोसळलेली ती रावणाच्या छातीवर शोभून दिसली.
6.111.88
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला।
तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः ॥ ६.१११.८८ ॥
संध्येच्या लालीने रंगलेल्या मेघात चमकणाऱ्या विजेप्रमाणे ती उजळ दिसत होती; तिला उठवून तिच्या सवती अत्यंत व्याकूळ झाल्या.
6.111.89
पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम्।
किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा ॥ ६.१११.८९ ॥
रडणाऱ्या सवतींनी, अत्यंत रडणाऱ्या तिला धीर देण्याचा प्रयत्न केला: “हे देवी! जगाची स्थिती अनित्य आहे हे तुला ठाऊक नाही का?”
6.111.90
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः।
इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह ॥ ६.१११.९० ॥
राजांची संपत्ती दशांच्या फेऱ्यात खरोखरच चंचल असते!” असे सांगितले जात असतानाही ती मोठ्याने रडली.
6.111.91
स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम्।
एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६.१११.९१ ॥
ती अश्रूंनी आपले स्तन आणि अत्यंत निर्मळ मुख धूत होती. याच दरम्यान राम विभीषणाला म्हणाला.
6.111.92
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्।
तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः ॥ ६.१११.९२ ॥
भावाचे अंत्यसंस्कार केले जावेत; स्त्रियांचे नीट सांत्वन करावे. तेव्हा बुद्धिमान विभीषण त्याला हे वचन म्हणाला.
6.111.93
विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम्।
त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा ॥ ६.१११.९३ ॥
बुद्धीने नीट विचार करून, विनम्रपणे, धर्म आणि अर्थांनी युक्त असे हितकारक वचन सांगितले — धर्म व्रते सोडलेला, क्रूर, निर्दय आणि असत्यवादी अशा त्याच्याबद्दल.
6.111.94
नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम्।
भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः ॥ ६.१११.९४ ॥
परस्त्रीला स्पर्श करणाऱ्याचे संस्कार करण्यास मी योग्य नाही. हा भावाच्या रूपातील माझा शत्रू आहे, जो सर्वांच्या अहितात रमणारा होता.
6.111.95
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्।
नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि ॥ ६.१११.९५ ॥
रावण सन्मानास पात्र नाही; ज्येष्ठ असल्यामुळे आदरास पात्र असला तरी. हे राम, पृथ्वीवर लोक मला निर्दय म्हणतील.
6.111.96
श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः।
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६.१११.९६ ॥
त्याचे दोष ऐकून सर्वजण पुन्हा याला सत्कर्म म्हणतील. ते ऐकून धर्मपालकांमध्ये श्रेष्ठ असा राम अत्यंत प्रसन्न झाला.
6.111.97
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञं वाक्यकोविदः।
तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम् ॥ ६.१११.९७ ॥
वाक्यकुशल राम वाक्य जाणणाऱ्या विभीषणाला म्हणाला — तुझ्या प्रभावामुळेच मी जिंकलो; तुझेही प्रिय कार्य होईल.
6.111.98
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर।
अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः ॥ ६.१११.९८ ॥
हे राक्षसेश्वरा, मी तुला योग्य गोष्ट अवश्य सांगायला हवी; हा निशाचर अधर्म आणि असत्याने युक्त होता.
6.111.99
तेजस्वी बलवाञ्छूरः संग्रामेषु च नित्यशः।
शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः ॥ ६.१११.९९ ॥
तो तेजस्वी, बलवान आणि युद्धांत नेहमी शूर आहे; शतक्रतूसह देवांकडूनही तो पराजित झाला असे ऐकिवात नाही.
6.111.100
महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः।
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ॥ ६.१११.१०० ॥
महात्मा आणि बलसंपन्न रावण, जो जगाला रडवतो; वैर मरणानेच संपते; आमचे प्रयोजन सिद्ध झाले.
6.111.101
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव।
त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम् ॥ ६.१११.१०१ ॥
याचे अंत्यसंस्कार तुझ्याप्रमाणेच माझ्याकडूनही होवोत; हे महाबाहो, तुझ्याकडून विधिपूर्वक संस्कार व्हावा.
6.111.102
क्षिप्रमर्हति धर्मेण त्वं यशोभाग् भविष्यसि।
राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः ॥ ६.१११.१०२ ॥
तू लवकर धर्मानुसार हे करावेस; तरच यशाचा धनी होशील. राघवाचे वचन ऐकून विभीषण त्वरेने निघाला.
6.111.103
संस्कारयितुमारेभे भ्रातरं रावणं हतम्।
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ ६.१११.१०३ ॥
मारल्या गेलेल्या बंधू रावणाचे संस्कार करण्यास त्याने आरंभ केला. तो राक्षसराज विभीषण लंका नगरीत प्रवेश करून.
6.111.104
रावणस्याग्निहोत्रं तु निर्यापयति सत्वरम्।
शकटान् दारुरूपाणि अग्नीन् वै याजकांस्तथा ॥ ६.१११.१०४ ॥
रावणाची अग्निहोत्र सामग्री तो त्वरेने बाहेर काढवतो. लाकडी गाडे, अग्नी आणि याजकही.
6.111.105
तथा चन्दनकाष्ठानि काष्ठानि विविधानि च।
अगरूणि सुगन्धीनि गन्धांश्च सुरभींस्तथा ॥ ६.१११.१०५ ॥
तसेच चंदनाची लाकडे व विविध प्रकारची लाकडे. अगरू, सुगंधी वस्तू आणि सुगंधी द्रव्येही.
6.111.106
मणिमुक्ताप्रवालानि निर्यापयति राक्षसः।
आजगाम मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः ॥ ६.१११.१०६ ॥
मणी, मोती व प्रवाळ तो राक्षस बाहेर काढवतो. क्षणार्धात राक्षसांनी वेढलेला तो आला.
6.111.107
ततो माल्यवता सार्धं क्रियामेव चकार सः।
सौवर्णीं शिबिकां दिव्यामारोप्य क्षौमवाससम् ॥ ६.१११.१०७ ॥
नंतर माल्यवानासह त्याने तो विधी केला. सोन्याच्या दिव्य पालखीत, रेशमी वस्त्र नेसवून त्याला ठेवून.
6.111.108
रावणं राक्षसाधीशमश्रुवर्णमुखा द्विजाः।
तूर्यघोषैश्च विविधैः स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ॥ ६.१११.१०८ ॥
राक्षसाधिपती रावणाला, अश्रुभरल्या मुखांचे द्विज, विविध वाद्यघोषांत स्तुती करत सन्मानित करत होते.
6.111.109
पताकाभिश्च चित्राभिः सुमनोभिश्च चित्रिताम्।
उत्क्षिप्य शिबिकां तां तु विभीषणपुरोगमाः ॥ ६.१११.१०९ ॥
रंगीबेरंगी पताका आणि फुलांनी सजवलेली ती पालखी उचलून विभीषणाच्या पुढाकाराने (ते पुढे निघाले).
6.111.110
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे गृह्य काष्ठानि भेजिरे।
अग्नयो दीप्यमानास्ते तदाध्वर्युसमीरिताः ॥ ६.१११.११० ॥
सर्वजण दक्षिणेकडे तोंड करून लाकडे घेऊन गेले. तेव्हा अध्वर्यूने प्रज्वलित केलेले ते तेजस्वी अग्नीही (निघाले).
6.111.111
शरणाभिगताः सर्वे पुरस्तात् तस्य ते ययुः।
अन्तःपुराणि सर्वाणि रुदमानानि सत्वरम् ॥ ६.१११.१११ ॥
शरण आलेले सर्वजण त्याच्यासमोरून निघाले. अंतःपुरातील सर्व स्त्रिया रडत लवकर (पुढे गेल्या).
6.111.112
पृष्ठतोऽनुययुस्तानि प्लवमानानि सर्वतः।
रावणं प्रयते देशे स्थाप्य ते भृशदुःखिताः ॥ ६.१११.११२ ॥
त्या मागून चालल्या, चहूकडून धावत येत. अत्यंत दुःखी झालेल्या त्यांनी रावणाला एका पवित्र जागी ठेवले.
6.111.113
चितां चन्दनकाष्ठैश्च पद्मकोशीरचन्दनैः।
ब्राह्म्या संवर्तयामासू राङ्कवास्तरणावृताम् ॥ ६.१११.११३ ॥
चंदनाच्या लाकडांनी, कमळ, खस आणि चंदनाने ब्राह्मी पद्धतीने चिता रचली आणि रांकव मृगाच्या कातडीने झाकली.
6.111.114
प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुत्तमम्।
वेदिं च दक्षिणाप्राचीं यथास्थानं च पावकम् ॥ ६.१११.११४ ॥
राक्षसराजासाठी त्यांनी उत्तम पितृमेध यज्ञ केला; दक्षिण-पूर्वाभिमुख वेदी रचून अग्नीला योग्य स्थानी ठेवला.
6.111.115
पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे प्रचिक्षिपुः।
पादयोः शकटं प्रापुरूर्वोश्चोलूखलं तदा ॥ ६.१११.११५ ॥
दही व तुपाने भरलेला स्रुव त्यांनी खांद्यावर ठेवला; पायांजवळ गाडी आणली; मांड्यांवर उखळ ठेवले.
6.111.116
दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम्।
दत्त्वा तु मुसलं चान्यं यथास्थानं विचक्रमुः ॥ ६.१११.११६ ॥
लाकडी सर्व पात्रे, खालची व वरची अरणी आणि आणखी एक मुसळ ठेवून सर्व काही यथास्थानी मांडले.
6.111.117
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च।
तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥ ६.१११.११७ ॥
शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे व महर्षींनी विहित केलेल्या विधीनुसार तेथे राक्षसांनी राक्षसराजासाठी यज्ञयोग्य पशूचा वध केला.
6.111.118
परिस्तरणिकां राज्ञो घृताक्तां समवेशयन्।
गन्धैर्माल्यैरलंकृत्य रावणं दीनमानसाः ॥ ६.१११.११८ ॥
राजासाठी तुपाने माखलेले अंथरूण पसरले; खिन्न मनाने त्यांनी रावणाला गंध व माळांनी सजवून त्यावर ठेवले.
6.111.119
विभीषणसहायास्ते वस्त्रैश्च विविधैरपि।
लाजैरवकिरन्ति स्म बाष्पपूर्णमुखास्तथा ॥ ६.१११.११९ ॥
विभीषणासह ते विविध वस्त्रांनी व लाह्यांनी त्याच्यावर आच्छादन करू लागले; त्यांची तोंडे अश्रूंनी भरलेली होती.
6.111.120
स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः।
स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण तिलान् दर्भविमिश्रितान् ॥ ६.१११.१२० ॥
विभीषणाने विधीप्रमाणे त्याला अग्नी दिला; स्नान करून ओल्या वस्त्राने दर्भमिश्रित तीळ अर्पण केले.
6.111.121
उदकेन च सम्मिश्रान् प्रदाय विधिपूर्वकम्।
ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ ६.१११.१२१ ॥
पाण्यात मिसळलेले ते विधिपूर्वक अर्पण करून त्याने त्या स्त्रियांची वारंवार समजूत घालून त्यांना शांत केले.
6.111.122
गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं ततः।
प्रविष्टासु पुरीं स्त्रीषु राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
रामपार्श्वमुपागम्य समतिष्ठद् विनीतवत् ॥ ६.१११.१२२ ॥
"जा" असे सांगितल्यावर त्या सर्व स्त्रिया नगरात गेल्या. स्त्रिया नगरात प्रविष्ट झाल्यानंतर राक्षसराज विभीषण रामाजवळ येऊन नम्रपणे उभा राहिला.
6.111.123
रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः।
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा वृत्रं वज्रधरो यथा ॥ ६.१११.१२३ ॥
रामही सेनेसह, सुग्रीव व लक्ष्मणासह शत्रूचा वध करून, वज्रधारी इंद्र वृत्राला मारल्यावर जसा हर्षला तसा हर्षला.
6.111.124
ततो विमुक्त्वा सशरं शरासनं
महेन्द्रदत्तं कवचं स तन्महत्।
विमुच्य रोषं रिपुनिग्रहात् ततो
रामः स सौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ॥ ६.१११.१२४ ॥
नंतर बाणांसह धनुष्य, इंद्राने दिलेले ते महान कवच खाली ठेवून, शत्रूचे दमन केल्यानंतर क्रोध सोडून शत्रुहंता राम शांतपणाला पोहोचला.