Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.113

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.113.1

प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ ६.११३.१ ॥

निशाचरों द्वारा सम्मानित होते हुए उन्होंने लंका नगरी में प्रवेश किया।

6.113.2

प्रविश्य च पुरीं लङ्कामनुज्ञाप्य विभीषणम्।
ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो हनूमान् वृक्षवाटिकाम् ॥ ६.११३.२ ॥

लंका नगरी में प्रवेश कर विभीषण से विदा लेकर, फिर उनकी अनुमति पाकर हनुमान वृक्षवाटिका की ओर गए।

6.113.3

सम्प्रविश्य यथान्यायं सीताया विदितो हरिः।
ददर्श मृजया हीनां सातङ्कां रोहिणीमिव ॥ ६.११३.३ ॥

यथोचित रूप से प्रवेश करके, सीता द्वारा पहचाने गए वानर (हनुमान) ने उन्हें देखा, जो शृंगार से रहित थीं, भयभीत, रोहिणी नक्षत्र के समान।

6.113.4

वृक्षमूले निरानन्दां राक्षसीभिः परीवृताम्।
निभृतः प्रणतः प्रह्वः सोऽभिगम्याभिवाद्य च ॥ ६.११३.४ ॥

वृक्ष के नीचे, राक्षसियों से घिरी हुई, आनंदरहित उन (सीता) के पास विनम्र, झुककर, श्रद्धापूर्वक वे पहुँचे और प्रणाम किया।

6.113.5

दृष्ट्वा तमागतं देवी हनूमन्तं महाबलम्।
तूष्णीमास्त तदा दृष्ट्वा स्मृत्वा हृष्टाभवत् तदा ॥ ६.११३.५ ॥

आए हुए महाबली हनुमान को देखकर देवी (सीता) उस समय चुप बैठी रहीं; उन्हें देखकर और स्मरण करके तब वे हर्षित हो उठीं।

6.113.6

सौम्यं तस्या मुखं दृष्ट्वा हनूमान् प्लवगोत्तमः।
रामस्य वचनं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ६.११३.६ ॥

उनका सौम्य मुख देखकर वानरश्रेष्ठ हनुमान ने राम के सारे संदेश को सुनाना आरंभ किया।

6.113.7

वैदेहि कुशली रामः सहसुग्रीवलक्ष्मणः।
कुशलं चाह सिद्धार्थो हतशत्रुरमित्रजित् ॥ ६.११३.७ ॥

हे वैदेही, राम सुग्रीव और लक्ष्मण के साथ कुशल हैं। अपने प्रयोजन को सिद्ध करने वाले, शत्रु का वध करने वाले और शत्रुओं को जीतने वाले राम ने तुम्हारी कुशल पूछी है।

6.113.8

विभीषणसहायेन रामेण हरिभिः सह।
निहतो रावणो देवि लक्ष्मणेन च वीर्यवान् ॥ ६.११३.८ ॥

हे देवी, विभीषण की सहायता से राम ने वानरों के साथ और लक्ष्मण ने भी पराक्रमी रावण को मार डाला है।

6.113.9

प्रियमाख्यामि ते देवि भूयश्च त्वां सभाजये।
तव प्रभावाद् धर्मज्ञे महान् रामेण संयुगे ॥ ६.११३.९ ॥

हे देवी, मैं तुम्हें यह प्रिय समाचार सुनाता हूँ और तुम्हारा सम्मान करता हूँ। हे धर्मज्ञा, तुम्हारे प्रभाव से राम ने युद्ध में महान कार्य किया है।

6.113.10

लब्धोऽयं विजयः सीते स्वस्था भव गतज्वरा।
रावणश्च हतः शत्रुर्लङ्का चैव वशीकृता ॥ ६.११३.१० ॥

हे सीता, यह विजय प्राप्त हो गई है। शांत रहो, संताप से मुक्त हो जाओ। शत्रु रावण मारा गया और लंका भी वश में कर ली गई है।

6.113.11

मया ह्यलब्धनिद्रेण धृतेन तव निर्जये।
प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ॥ ६.११३.११ ॥

मैंने तुम्हारी विजय के लिए व्रत धारण किया था और जागरण करते हुए, महासागर पर सेतु बाँधकर यह प्रतिज्ञा पूर्ण की है।

6.113.12

सम्भ्रमश्च न कर्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये।
विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यमिदं कृतम् ॥ ६.११३.१२ ॥

रावण के घर में रहते हुए तुम्हें घबराना नहीं चाहिए, क्योंकि लंका का यह ऐश्वर्य अब विभीषण के अधीन कर दिया गया है।

6.113.13

तदाश्वसिहि विस्रब्धं स्वगृहे परिवर्तसे।
अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ॥ ६.११३.१३ ॥

इसलिए निश्चिंत होकर धैर्य रखो, तुम अपने ही घर में हो। और वे हर्षित होकर तुम्हारे दर्शन के लिए उत्सुक होकर आ रहे हैं।

6.113.14

एवमुक्ता तु सा देवी सीता शशिनिभानना।
प्रहर्षेणावरुद्धा सा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ६.११३.१४ ॥

इस प्रकार कहे जाने पर, चन्द्रमुखी देवी सीता हर्ष से अभिभूत हो गईं और बोल न सकीं।

6.113.15

ततोऽब्रवीद्धरिवरः सीतामप्रतिजल्पतीम्।
किं त्वं चिन्तयसे देवि किं च मां नाभिभाषसे ॥ ६.११३.१५ ॥

तब वानरश्रेष्ठ हनुमान ने उत्तर न देती हुई सीता से कहा, "हे देवि, तुम क्या सोच रही हो? और मुझसे बात क्यों नहीं करतीं?"

6.113.16

एवमुक्ता हनुमता सीता धर्मपथे स्थिता।
अब्रवीत् परमप्रीता बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ६.११३.१६ ॥

हनुमान द्वारा ऐसा कहे जाने पर धर्म के मार्ग पर स्थित सीता अत्यन्त प्रसन्न होकर, आँसुओं से रुँधे गले से बोलीं।

6.113.17

प्रियमेतदुपश्रुत्य भर्तुर्विजयसंश्रितम्।
प्रहर्षवशमापन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम् ॥ ६.११३.१७ ॥

पति की विजय से जुड़ी यह प्रिय बात सुनकर, मैं हर्ष के वश में होकर क्षण भर के लिए वाणीरहित हो गई हूँ।

6.113.18

नहि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवंगम।
आख्यानकस्य भवतो दातुं प्रत्यभिनन्दनम् ॥ ६.११३.१८ ॥

हे वानरश्रेष्ठ, सोचने पर भी मुझे ऐसा कुछ उपयुक्त नहीं दिखता जो तुम्हारे इस शुभ समाचार को सुनाने वाले को प्रत्युत्तर में दे सकूँ।

6.113.19

न हि पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्यामपि वानर।
सदृशं यत्प्रियाख्याने तव दत्त्वा भवेत् सुखम् ॥ ६.११३.१९ ॥

हे सौम्य, हे वानर, मुझे पृथ्वी पर भी ऐसा कुछ नहीं दिखता जो प्रिय समाचार सुनाने के बदले तुम्हें देकर उचित सुख दे सके।

6.113.20

हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च।
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु एतन्नार्हति भाषितम् ॥ ६.११३.२० ॥

सोना, स्वर्ण, विविध रत्न या तीनों लोकों का राज्य भी इस कथन के योग्य पुरस्कार नहीं है।

6.113.21

एवमुक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवंगमः।
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात् सीतायाः प्रमुखे स्थितः ॥ ६.११३.२१ ॥

वैदेही के ऐसा कहने पर वानरश्रेष्ठ हनुमान ने हर्ष से हाथ जोड़कर सीता के सम्मुख खड़े होकर उत्तर दिया।

6.113.22

भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर्विजयकांक्षिणि।
स्निग्धमेवंविधं वाक्यं त्वमेवार्हस्यनिन्दिते ॥ ६.११३.२२ ॥

हे अनिन्दिते, पति के हित और प्रिय में लगी हुई, पति की विजय चाहने वाली, ऐसे स्नेहपूर्ण वचन तुम्हीं कह सकती हो।

6.113.23

तवैतद् वचनं सौम्ये सारवत् स्निग्धमेव च।
रत्नौघाद् विविधाच्चापि देवराज्याद् विशिष्यते ॥ ६.११३.२३ ॥

हे सौम्ये, तुम्हारा यह वचन सार से भरा और स्नेहपूर्ण है, और विविध रत्नराशि से तथा देवराज्य से भी श्रेष्ठ है।

6.113.24

अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः।
हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि सुस्थितम् ॥ ६.११३.२४ ॥

वास्तव में मैंने देवराज्य आदि के सारे गुण पा लिए हैं, क्योंकि मैं शत्रु को मारे हुए विजयी राम को भलीभाँति स्थित देख रहा हूँ।

6.113.25

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मैथिली जनकात्मजा।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ॥ ६.११३.२५ ॥

उसका वह वचन सुनकर जनकपुत्री मैथिली ने तब पवनपुत्र से यह अधिक शुभ वचन कहा।

6.113.26

अतिलक्षणसम्पन्नं माधुर्यगुणभूषणम्।
बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं त्वमेवार्हसि भाषितुम् ॥ ६.११३.२६ ॥

अत्यन्त शुभ लक्षणों से युक्त, मधुरता के गुण से विभूषित, आठ अंगों वाली बुद्धि से संपन्न तुम्हीं इस प्रकार बोलने के योग्य हो।

6.113.27

श्लाघनीयोऽनिलस्य त्वं सुतः परमधार्मिकः।
बलं शौर्यं श्रुतं सत्त्वं विक्रमो दाक्ष्यमुत्तमम् ॥ ६.११३.२७ ॥

पवन के पुत्र, तुम प्रशंसा के योग्य और परम धार्मिक हो; बल, शौर्य, शास्त्रज्ञान, साहस, पराक्रम और उत्तम कुशलता तुममें है।

6.113.28

तेजः क्षमा धृतिः स्थैर्यं विनीतत्वं न संशयः।
एते चान्ये च बहवो गुणास्त्वय्येव शोभनाः ॥ ६.११३.२८ ॥

तेज, क्षमा, धृति, स्थिरता और विनीतता—इसमें कोई संदेह नहीं; ये और अन्य बहुत से गुण तुममें ही शोभा पाते हैं।

6.113.29

अथोवाच पुनः सीतामसम्भ्रान्तो विनीतवत्।
प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात् सीतायाः प्रमुखे स्थितः ॥ ६.११३.२९ ॥

तब असंभ्रांत होकर विनम्र भाव से हर्षपूर्वक हाथ जोड़े सीता के सम्मुख खड़े होकर उन्होंने फिर सीता से कहा।

6.113.30

इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वमनुमन्यसे।
हन्तुमिच्छामि ताः सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा ॥ ६.११३.३० ॥

यदि आप अनुमति दें, तो मैं इन राक्षसियों को, जिन्होंने पहले आपको डराया-धमकाया था, सबको मार डालना चाहता हूँ।

6.113.31

क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वामशोकवनिकां गताम्।
घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः ॥ ६.११३.३१ ॥

पति को ही देवता मानने वाली, अशोकवाटिका में गई हुई आपको कष्ट देने वाली ये भयंकर रूप और आचरण वाली, क्रूर और अत्यंत क्रूर नेत्रों वाली राक्षसियाँ।

6.113.32

इह श्रुता मया देवि राक्षस्यो विकृताननाः।
असकृत्परुषैर्वाक्यैर्वदन्त्यो रावणाज्ञया ॥ ६.११३.३२ ॥

देवी, यहाँ मैंने विकृत मुख वाली उन राक्षसियों को सुना है, जो रावण की आज्ञा से बार-बार कठोर वचन बोल रही थीं।

6.113.33

विकृता विकृताकाराः क्रूराः क्रूरकचेक्षणाः।
इच्छामि विविधैर्घातैर्हन्तुमेताः सुदारुणाः ॥ ६.११३.३३ ॥

विकृत रूप और विकृत आकार वाली, क्रूर, क्रूर केशों और नेत्रों वाली ये अत्यंत भयानक राक्षसियाँ — मैं इन्हें विविध प्रहारों से मार डालना चाहता हूँ।

6.113.34

राक्षस्यो दारुणकथा वरमेतत् प्रयच्छ मे।
मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च विशालैश्चैव बाहुभिः ॥ ६.११३.३४ ॥

दारुण बातें करने वाली राक्षसियो, यह वर मुझे दो — मुक्कों, एड़ी के प्रहारों और विशाल भुजाओं से (मैं उन्हें मारूँ)।

6.113.35

जङ्घाजानुप्रहारैश्च दन्तानां चैव पीडनैः।
कर्तनैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा ॥ ६.११३.३५ ॥

जाँघों और घुटनों पर प्रहार से, दाँतों को पीसने से, कान और नाक काटने से, और इसी प्रकार बाल नोचने से (मैं उन्हें मारूँ)।

6.113.36

निपात्य हन्तुमिच्छामि तव विप्रियकारिणीः।
एवं प्रहारैर्बहुभिः सम्प्रहार्य यशस्विनि ॥ ६.११३.३६ ॥

आपका अप्रिय करने वाली उन राक्षसियों को गिराकर मैं मार डालना चाहता हूँ। हे यशस्विनी, इस प्रकार बहुत प्रहार करके (उन्हें मारना चाहता हूँ)।

6.113.37

घातये तीव्ररूपाभिर्याभिस्त्वं तर्जिता पुरा।
इत्युक्ता सा हनुमता कृपणा दीनवत्सला ॥ ६.११३.३७ ॥

जिन भयानक रूप वाली राक्षसियों ने पहले तुम्हें डराया था, मैं उन्हें मरवा देती। हनुमान के ऐसा कहने पर दीनों पर स्नेह रखने वाली, दुखी सीता ने...

6.113.38

हनूमन्तमुवाचेदं चिन्तयित्वा विमृश्य च।
राजसंश्रयवश्यानां कुर्वतीनां पराज्ञया ॥ ६.११३.३८ ॥

सोचकर और विचार करके सीता ने हनुमान से यह कहा — राजा के आश्रय के अधीन रहकर दूसरे की आज्ञा से काम करने वाली...

6.113.39

विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद् वानरोत्तम।
भाग्यवैषम्यदोषेण पुरस्ताद्दुष्कृतेन च ॥ ६.११३.३९ ॥

हे वानरश्रेष्ठ, आज्ञाकारी दासियों पर कौन क्रोध करेगा? पूर्वजन्म के दुष्कर्म और भाग्य की विषमता के दोष से ही...

6.113.40

मयैतत् प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते।
मैवं वद महाबाहो दैवी ह्येषा परा गतिः ॥ ६.११३.४० ॥

मैंने यह सब पाया है, क्योंकि अपने ही किए कर्मों का फल भोगा जाता है। हे महाबाहो, ऐसा मत कहो; यह दैवी और परम गति है।

6.113.41

प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतदिति निश्चितम्।
दासीनां रावणस्याहं मर्षयामीह दुर्बला ॥ ६.११३.४१ ॥

यह मुझे अवश्य भोगना है, ऐसा निश्चित है—परिस्थितियों के योग से। रावण की दासियों के बीच मैं यहाँ दुर्बल होकर सहन कर रही हूँ।

6.113.42

आज्ञप्ता राक्षसेनेह राक्षस्यस्तर्जयन्ति माम्।
हते तस्मिन् न कुर्वन्ति तर्जनं मारुतात्मज ॥ ६.११३.४२ ॥

राक्षस के आदेश से यहाँ राक्षसियाँ मुझे धमकाती हैं। हे मारुतात्मज, उसके मारे जाने पर वे मुझे धमकाना नहीं करतीं।

6.113.43

अयं व्याघ्रसमीपे तु पुराणो धर्मसंहितः।
ऋक्षेण गीतः श्लोकोऽस्ति तं निबोध प्लवंगम ॥ ६.११३.४३ ॥

हे वानरश्रेष्ठ! बाघ के समीप ऋक्ष द्वारा गाया गया यह प्राचीन, धर्मयुक्त श्लोक है; उसे सुनो।

6.113.44

न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम्।
समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः ॥ ६.११३.४४ ॥

दूसरे (सज्जन) पापकर्मियों का पाप अपने ऊपर नहीं लेते। अपने आचरण (नियम) की रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि सज्जन चरित्र को ही आभूषण मानते हैं।

6.113.45

पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणामथापि वा।
कार्यं कारुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ६.११३.४५ ॥

पापी हों या पुण्यात्मा, या वध के योग्य हों, फिर भी आर्य को करुणा ही करनी चाहिए; कोई भी (निरपराध) दुख न पाए।

6.113.46

लोकहिंसाविहाराणां क्रूराणां पापकर्मणाम्।
कुर्वतामपि पापानि नैव कार्यमशोभनम् ॥ ६.११३.४६ ॥

लोकहिंसा में रमने वाले, क्रूर और पापकर्मी लोग पाप करते भी हों, तब भी (स्वयं को) अशोभन कर्म नहीं करना चाहिए।

6.113.47

एवमुक्तस्तु हनुमान् सीतया वाक्यकोविदः।
प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ ६.११३.४७ ॥

सीता के ऐसा कहने पर वाणी में निपुण हनुमान ने तब निर्दोष रामपत्नी सीता से उत्तर दिया।

6.113.48

युक्ता रामस्य भवती धर्मपत्नी गुणान्विता।
प्रतिसंदिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः ॥ ६.११३.४८ ॥

आप राम की योग्य धर्मपत्नी हैं, गुणों से युक्त हैं। हे देवी! मुझे संदेश दीजिए; मैं वहाँ जाऊँगा जहाँ राघव हैं।

6.113.49

एवमुक्ता हनुमता वैदेही जनकात्मजा।
साब्रवीद् द्रष्टुमिच्छामि भर्तारं भक्तवत्सलम् ॥ ६.११३.४९ ॥

हनुमान् के ऐसा कहने पर जनक की पुत्री वैदेही ने कहा - मैं अपने उस भक्तवत्सल पति को देखना चाहती हूँ।

6.113.50

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः।
हर्षयन् मैथिलीं वाक्यमुवाचेदं महामतिः ॥ ६.११३.५० ॥

उसके उस वचन को सुनकर पवनपुत्र महामति हनुमान् ने मैथिली को प्रसन्न करते हुए यह वचन कहा।

6.113.51

पूर्णचन्द्रमुखं रामं द्रक्ष्यस्यद्य सलक्ष्मणम्।
स्थितमित्रं हतामित्रं शचीवेन्द्रं सुरेश्वरम् ॥ ६.११३.५१ ॥

आज तुम पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाले राम को लक्ष्मण सहित देखोगी, जो मित्रों के साथ खड़े हैं और शत्रुओं का नाश कर चुके हैं, जैसे शची सहित देवताओं के स्वामी इन्द्र हों।

6.113.52

तामेवमुक्त्वा भ्राजन्तीं सीतां साक्षादिव श्रियम्।
आजगाम महातेजा हनूमान् यत्र राघवः ॥ ६.११३.५२ ॥

लक्ष्मी के समान दीप्तिमती सीता से ऐसा कहकर महातेजस्वी हनुमान् वहाँ गए जहाँ राघव थे।

6.113.53

सपदि हरिवरस्ततो हनूमान्
प्रतिवचनं जनकेश्वरात्मजायाः।
कथितमकथयद् यथाक्रमेण
त्रिदशवरप्रतिमाय राघवाय ॥ ६.११३.५३ ॥

तब वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने तुरन्त जनक-पुत्री का उत्तर जैसा कहा गया था, क्रम से देवश्रेष्ठों के समान राघव से कह सुनाया।